शस्त्र (zastra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishशस्त्र - zastra - - missile
प्रेषण - preSaNa - - mission
हृदयभूतसंविधा - hRdayabhUtasaMvidhA - - mission-criticalsystem [ computer ]
लक्ष्यार्थकसंविधा - lakSyArthakasaMvidhA - - mission-criticalsystem [ computer ]
लक्ष्यसाधकसंविधा - lakSyasAdhakasaMvidhA - - mission-criticalsystem [ computer ]
अङ्कद्वयेन प्रथमश्रेणी न लब्धा - aGkadvayenaprathamazreNInalabdhA - - Imissedfirstclassbytwomarks.
भवान् शीघ्रं न गच्छति चेत् यानं न मिलति - bhavAnzIghraMnagacchaticetyAnaMnamilati - - Ifyoudonotwalkfaster, youwillmissthebus.
अनुध्यायति { अनुध्यै } - anudhyAyati { anudhyai } - verb - miss
परिजिगाति { परिगा } - parijigAti { parigA } - verb - miss
प्रमिनाति { प्रमी } - praminAti { pramI } - verb - miss
अतिपन्न - atipanna - - missed
अपराद्ध - aparAddha - - missed
अतिपतित - atipatita - - missed
असमेत - asameta - - missing
अपचरित - apacarita - - missing
अगृहीतदिश् - agRhItadiz - - missing
अनुध्यायिन् - anudhyAyin - - missing
उत्सुक - utsuka - - missing
विहीन - vihIna - - missing
शरव्या - zaravyA - - missile
शस्त्र - zastra - - missile
शरव्या - zaravyA - - missile
असना - asanA - - missile
अस्ता - astA - - missile
दिद्युत् - didyut - - missile
प्रसिति - prasiti - - missile
शरु - zaru - - missile
सेना - senA - - missile
शक्ति - zakti - - missile
कर्णिन् - karNin - - missile
दिद्यु - didyu - - missile
प्रहेति - praheti - - missile
लाय - lAya - - missile
शर्य - zarya - - missile
साय - sAya - - missile
सायक - sAyaka - - missile
प्रहरण - praharaNa - - missile
करमुक्त - karamukta - - missile
मुक्तक - muktaka - - missile
विस्फोटकपदार्थ - visphoTakapadArtha - - warhead [ explosive payload of a missile ]
Wilson
EnglishApte
Englishशस्त्रम् [śastram], [शस्-ष्ट्रन्]
A weapon, arms
क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति Subhāṣ
2.4
3.51, 52
5.28.
An instrument, a tool in general.
Iron
गृहीतशस्त्राः क्रोशन्ति चर्मिणो वाजिपृष्ठगाः * 6.2.29.
Steel.
A hymn of praise (स्तोत्र).
Repetition, recitation. -अङ्गा a kind of sorrel. -अभ्यासः the practice of arms, military exercise.
अयसम् steel.
iron. -अवपातः injury by weapon
शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः 2.277.
अस्त्रम् weapons for striking and throwing, arms and missiles
शस्त्रास्त्रभृत्त्वं क्षत्रस्य 1.79.
arms or weapons generally. -आख्यम् iron. -आजीवः, -उपजीविन् a professional soldier
Kau. 1.3.-उद्यमः lifting up a weapon (to strike). -उपकरणम् arms or instruments of war, military apparatus. -कर्मन् any surgical operation. -कारः an armourer. -कोपः war, battle. -ककोषः the sheath or scabbard of any weapon. -क्षारः borax. -ग्रहः battle, fight. -ग्राहिन् taking up or wearing arms (for battle)
शस्त्रग्राही ब्राह्मणो जामदग्न्यः 5.33. -चिकित्सा surgery. -जीविन्, -वृत्ति one living by the use of arms, a professional soldier. -देवता the deity presiding over weapons.-धरः शस्त्रभृत् q. v. -निपातनम् a surgical operation. -न्यासः laying down arms
so शस्त्र (परि) त्यागः. -पाणिa. bearing arms, armed. (m. ) an armed warrior.-पदम् incision
Suśr. -पूत 'purified by arms', rendered pure or absolved from guilt by being killed with a weapon on the battle-field
अशस्त्रपूतं निर्व्याजम् (महामांसम्) 5.12
(see Jagaddhara's explanation of the word)
अहमपि तस्य मिथ्याप्रतिज्ञावैलक्ष्यसंपादितमशस्त्रपूतं मरणमुपदशामि 2. -प्रहारः a wound inflicted with a weapon. -भृत्
a soldier, warrior
रामः शस्त्रभृतामहम् 1.31
न तद् यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति 2.4.
an armed man. -मार्जः a weapon-cleaner, an armourer, a furbisher. -विद्या, -शास्त्रम् the science of archery, see धनुर्वेद. -वृत्तिः a professional soldier
पुरुषा शस्त्रवृत्तयः 12.45. -व्यवहारः practice of weapons. -शास्त्रम् military science. -संहतिः
a collection of arms.
an arsenal. -संपातः a sudden fall of a number of weapons. -हत killed by a weapon. ˚चतुर्दशी of a particular 14th day sacred to the memory of fallen warriors. -हस्त armed. (-स्तः) an armed man.
Apte 1890
Englishशस्त्रं [शस्-ष्ट्र्न्] 1 A weapon, arms
क्षमाशस्त्रं करे यस्य दुर्जनः किं करिष्यति Subhāṣ., R. 2. 40, 3. 51, 62
5. 28.
2 An instrument, a tool in general.
3 Iron.
4 Steel.
5 A hymn of praise (स्तोत्र).
6 Repetition, recitation.
Comp.
अब्यासः the practice of arms. military exercise.
अयसं {1} steel. {2} iron.
अस्त्रं {1} weapons for striking and throwing, arms and missiles. {2} arms or weapons generally.
आजीवः,
उपजीविन् m. a professional soldier.
उद्यमः lifting up a weapon (to strike).
उपकरणं arms or instruments of war, military apparatus.
कारः an armourer.
कोषः the sheath or scabbard of any weapon.
ग्राहिन् a. taking up or wearing arms (for battle)
शस्त्रग्राही ब्राह्नणो जामदग्नयः U. 5. 33.
जीविन्,
वृत्ति m. one living by the use of arms, a professional soldier.
देवता the deity presiding over weapons.
धरः = शस्त्रभृत् q. v.
न्यासः laying down arms
so शस्त्र (परि) त्यागः.
पणि a. bearing arms, arm. ed. (
m.) an armed warrior.
पूत a. ‘purified by arms’, rendered pure or absolved from guilt by being killed with a weapon on the battle-field
अशस्त्रपूतं निर्व्याजं ( महामांसं) Māl. 5. 12
(see Jagaddhara's explanation of the word)
अहमपि तस्य मिथ्याप्रतिज्ञौवलक्ष्यसंपादितमशस्त्रपूतं मरणमुपदिशामि Ve. 2.
प्रहारः a wound inflicted with a weapon.
भृत् m. {1} a soldier, warrior
R. 2. 40. {2} an armed man.
मार्जः a weapon-cleaner, an armourer, a furbisher.
विद्या,
शास्त्रं the science of arms.
संहतिः f. {1} a collection of arms. {2} an arsenal.
संपातः a sudden fall of a number of weapons.
हत a. killed by a weapon.
हस्त a. armed. (
स्तः) an armed man.
Monier Williams Cologne
English1. शस्त्र॑ (for 2. See under √ शस्) invocation, praise (applied to any hymn recited either audibly or inaudibly, as opp. to स्तोम, which is sung, but the verses recited by the Hotṛ and his assistant as an accompaniment to the Grahas at the Soma libation),
Monier Williams 1872
English1. शस्त्र, अम्, n. (for 2. शस्त्र see under rt. 1. शस्),
Ved. a hymn (recited either audibly or inaudibly, as
opposed to स्तोम, which is sung), a recitative, recita-
tion
a hymn of praise (generally).
2. शस्त्र, अम्, n. (for 1. शस्त्र see p. 985, col. 2),
an instrument for cutting or wounding, a cutting
weapon, a weapon or arms (in general)
an instru-
ment or tool
iron
steel
(अस्), m. a sword, scymitar
(ई), f. a knife.
—शस्त्र-कार, अस्, m. ‘weapon-
maker, ’ an armourer.
—शस्त्र-कुशल, अस्, आ, अम्,
skilled or expert in arms.
—शस्त्र-कोश, अस्, m.
the sheath of a weapon.
—शस्त्रकोश-तरु, उस्, m.
a particular tree (= पिण्डी-तरु).
—शस्त्र-क्षत,
अस्, आ, अम्, killed by weapons.
—शस्त्र-ग्रह,
अस्, m. taking arms.
—शस्त्र-ग्राहिन्, ई, m.
‘weapon-taker, ’ ‘weapon-holder, ’ an armed man.
—शस्त्र-घुष्ट-कर, अस्, ई, अम्, making a noise
with iron weapons, &c.
—शस्त्र-जाल, अम्, n. a
quantity of weapons.
—शस्त्र-जीविन्, ई, m. ‘living
by weapons, ’ a soldier by profession.
—शस्त्र-त्या-
ग, अस्, m. abandoning or throwing away a weapon.
—शस्त्र-देवता, f. ‘weapon-deity, ’ a deified
weapon (represented as the offspring of Kṛśāśva,
and according to some accounts one hundred in
number).
—शस्त्र-धर, अस्, m. ‘bearing weapons, ’
an armed man or soldier, a warrior.
—शस्त्र-धा-
रण, अम्, n. the act of carrying arms.
—शस्त्र-
धारण-जीवक, अस्, इका, अम्, one who lives by
carrying arms
(अस्), m. a soldier.
—शस्त्र-धा-
रिन्, ई, इणी, इ, bearing arms.
—शस्त्र-नित्य, अस्, आ,
अम्, one who is continually under arms.
—शस्त्र-
न्यास, अस्, m. the laying down of arms.
—शस्त्र-
पाणि, इस्, इस्, इ, ‘weapon-handed, ’ bearing arms or
weapons, armed
(इस्), m. an armed warrior.
—शस्-
त्र-पाणिन्, ई, इनी, इ, = शस्त्र-पाणि.
—शस्त्र-पात,
अस्, m. the fall or stroke of a weapon.
—शस्त्र-
पूत, अस्, आ, अम्, purified by arms, absolved from
guilt by dying in the field of battle.
—शस्त्र-प्र-
हरण, अस्, आ, अम्, striking or wounding with
weapons, using arms.
—शस्त्र-प्रहार, अस्, m. a
wound inflicted with a weapon.
—शस्त्र-भृत्, त्,
त्, त्, bearing weapons
(त्), m. an armed man
a
soldier, warrior.
—शस्त्र-मार्ज, अस्, m. a weapon-
cleaner, furbisher, armourer.
—शस्त्र-विद्या, f. the
science of arms.
—शस्त्र-विद्वस्, आन्, उषी, अत्,
skilled in arms.
—शस्त्र-वृत्ति, इस्, m. ‘making a
livelihood by arms, ’ a soldier, a man at arms.
—शस्-
त्र-शास्त्र, अम्, n. the science of arms, military
science.
—शस्त्र-शिखिन्, ई, इनी, इ, proud of (the
practice of) weapons.
—शस्त्र-संहति, इस्, f. or
शस्त्र-समूह, अस्, m. a quantity or collection of
weapons
an arsenal, armoury.
—शस्त्र-सम्पात,
अस्, m. descent or sudden fall of a number of weapons.
—शस्त्र-हत, अस्, आ, अम्, struck or killed by a
weapon.
—शस्त्र-हस्त, अस्, m. ‘weapon-handed, ’
an armed man.
—शस्त्राजीव (°र-आज्°), अस्, आ or ई,
अम्, living by arms
(अस्), m. a soldier
(ई), f.
(with Śāktas) one of the eight Akulas.
—शस्त्रा-
भ्यास (°र-अभ्°), अस्, m. the practice of arms,
military exercise (= अस्त्र-शिक्षा, खुरली).
—शस्-
त्रायस (°र-अय्°), अम्, n. iron
steel.
—शस्त्रार्चिस्
(°र-अर्°), इस्, इस्, इस्, blazing with weapons, one
whose flame is a weapon.
—शस्त्रास्त्र (°र-अस्°),
अम्, n. weapons both for striking and throwing,
arms and missile weapons, arms or weapons (gene-
rally).
—शस्त्रास्त्र-भृत्, त्, m. ‘bearing arms and
missile weapons, ’ a soldier, warrior.
—शस्त्रास्त्र-
भृत्-त्व, अम्, n. bearing arms for striking and
throwing, the use of arms.
—शस्त्रोत्थापन (°र-
उत्°), अम्, n. the act of raising a weapon (so as to
strike).
—शस्त्रोद्यम (°र-उद्°), अस्, m. lifting
up a weapon.
—शस्त्रोपकरण (°र-उप्°), अम्,
n. arms and instruments of warfare, military appa-
ratus.
—शस्त्रोपजीविन् (°र-उप्°), ई, m. ‘living by
arms, ’ a soldier, a man at arms.
Macdonell
EnglishBenfey
Englishशस्त्र शस् + त्र,
I. A sword, a scimi-
tar, Pañc. 34, 15
Chr. 18, 33
2.
II.
त्री, A knife, Bhartṛ. 1, 89.
III.
1. A
weapon in general, Vikr. 87, 2
Pañc.
263, 6
Nal. 11, 28 (an arrow).
2. Iron.
3. Steel.
4. A hymn.
--
अति-,
surpassing weapons, Ragh. 12, 73.
निस्-, disarmed, unarmed, Rājat. 5,
406.
न्यस्त-, i. e.
नि-अस्त-, one
who has laid down his weapons, epithet
of the Manes, Man. 3, 192.
महा-, an
excellent weapon, Chr. 25, 53.
वि-,
disarmed, unarmed. -- Cf. Lat. castrare.
Apte Hindi
Hindiशस्त्रम्
- शस् + ष्ट्रन्
"हथियार, आयुध"
शस्त्रम्
- शस् + ष्ट्रन्
"उपकरण, औज़ार"
शस्त्रम्
- शस् + ष्ट्रन्
लोहा
शस्त्रम्
- शस् + ष्ट्रन्
इस्पात
शस्त्रम्
- शस् + ष्ट्रन्
स्तोत्र
शस्त्रम्
- शस्+ष्ट्रन्
हथियार
शस्त्रम्
- शस्+ष्ट्रन्
लोहा
शस्त्रम्
- शस्+ष्ट्रन्
इस्पात
शस्त्रम्
- शस्+ष्ट्रन्
स्त्रोत
L R Vaidya
Englishभूतसङ्ख्या
Sanskrit५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskritहेति
स्त्री
हेति, शस्त्र, अर्चिस्
हायनौ वर्षभोज्यौ च हेती शस्त्रार्चिषी मते ।
verse 3.1.1.26
page 0015
Lanman
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetango cha
१) कञ्चुक २) कवच ३) दशन ४) निर्मोक ५) वर्म ६) वर्मसंनाह ७) शस्त्र ८) सज्ज ९) संनाह
gri
१) असि २) कर्ती ३) खङ्ग ४) शस्त्र
lcags
१) अयस् २) आयस् ३) कृष्ण ४) गिरिसार ५) लोह ६) लोहक ७) शस्त्र
mtshon cha
शस्त्र
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritशीघ्रवेधी लघुहस्तोऽपराद्धेषुस्तु लक्ष्यतः ॥ ७७२ ॥
च्युतेषुर्दूरवेधी तु दुरापात्यायुधं पुनः ।
हेतिः प्रहरणं शस्त्रमस्त्रं तच्च चतुर्विधम् ॥ ७७३ ॥
शीघ्रवेधिन् (पुं), लघुहस्त (पुं), अपराद्धेषु (पुं), दूरवेधिन् (पुं), दूरापातिन् (पुं), आयुध (पुंक्ली), हेति (स्त्री), प्रहरण (क्ली), शस्त्र (क्ली), अस्त्र (क्ली)
लोहं कालायसं शस्त्रं पिण्डं पारशवं घनम् ॥ १०३७ ॥
गिरिसारं शिलासारं तीक्ष्णकृष्णामिषे अयः ।
लोह (पुंक्ली), कालायस (क्ली), शस्त्र (क्ली), पिण्ड (क्ली), पारशव (पुंक्ली), घन (क्ली), गिरिसार (क्ली), शिलासार (क्ली), तीक्ष्ण (क्ली), कृष्णामिष (क्ली), अयस् (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskritनाराचो लोहनालोऽस्त्रसायकोऽसिस्तु सायकः ॥ १४२ ॥
श्रीगर्भो विजयः शास्ता व्यवहारः प्रजाकरः ।
धर्मपालोऽक्षरो देवस्तीक्ष्णकर्मा दुरासदः ।
प्रसङ्गो रुद्रतनयो मनुज्येष्ठः शिवङ्करः ।
करपालो विशसनस्तीक्ष्णधारो विषाग्रजः ।
धर्मप्रचारो धाराङ्गो धाराधरकरालिकौ ॥ १४३ ॥
चन्द्रभासश्च शस्त्रोऽथ क्षुर्यस्त्री कोशशायिका ।
पत्त्रं च धेनुका पत्त्रपाले तु हुलमातृका ॥ १४४ ॥
कुट्टन्ती पत्त्रफलाथ शक्तिः कासूर्महाफला ।
अष्टतालायता सा च पट्टिसस्तु खुरोपमः ॥ १४५ ॥
लोहदण्डस्तीक्ष्णधारो दुःस्फोटाराफलौ समौ ।
लोहनाल (पुं), अस्त्रसायक (पुं), सायक (पुं), श्रीगर्भ (पुं), विजय (पुं), शास्तृ (पुं), व्यवहार (पुं), प्रजाकर (पुं), धर्मपाल (पुं), अक्षर (पुं), देव (पुं), तीक्ष्णकर्मन् (पुं), दुरासद (पुं), प्रसङ्ग (पुं), रुद्रतनय (पुं), मनुज्येष्ठ (पुं), शिवङ्कर (पुं), कर्पाअल (पुं), विशसन (पुं), तीक्ष्णधार (पुं), विषाग्रज (पुं), धर्मप्रचार (पुं), धाराङ्ग (पुं), धाराधर (पुं), करालिक (पुं), चन्द्रभास (पुं), शस्त्र (पुं), क्षुर (पुंक्ली), कोशशायिका (स्त्री), पत्र (क्ली), धेनुका (स्त्री), हुलमातृका (स्त्री), कुट्टन्ती (स्त्री), पत्रफला (स्त्री), कासू (स्त्री), महाफला (स्त्री), अष्टताला (स्त्री), आयता (स्त्री), खुरोपम (पुं), लोहदण्ड (पुं), तीक्ष्णधार (पुं), दुःस्फोट (पुं), आराफल (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritगिरिसार
गिरिसार, अश्मसार, लोह, कालायस, शस्त्र, तीक्ष्ण, अयस्, पारशव
गिरिसारमश्मसारं लोहं कालायसं तथा शस्त्रम् ।
तीक्ष्णमयः पारशवं कवयः कथयन्त्यभिन्नार्थम् ॥ १७१ ॥
verse 2.1.1.171
page 0021
हेति
हेति, शस्त्र, प्रहरण, आयुध, अस्त्र
हेतिः शस्त्रं प्रहरणमायुधमस्त्रं चतुर्विधं तच्च ।
verse 2.1.1.462
page 0053
नाममाला
Sanskritहेति, अस्त्र, आयुध, शस्त्र
हेतिरस्त्राऽयुधं शस्त्रं पुष्पाद्यस्त्रः स्मरो मतः ॥ ८३ ॥
verse 0.1.1.83
page 0043
Vedic Reference
EnglishŚastra is the technical term^1 for the ‘recitation’ of the Hotṛ
priest, as opposed to the Stotra of the Udgātṛ. The recitations
at the morning offering of Soma are called the Ājya and
Praüga
at the midday offering, the Marutvatīya and the
Niṣkevalya
at the evening offering, the Vaiśvadeva and the
Āgnimāruta.
1) Taittirīya Saṃhitā, iii. 2, 7, 2, etc.
Kāṭhaka Saṃhitā, xxix. 2, etc.
Vāja-
saneyi Saṃhitā, xix. 25. 28, etc.
Śata-
patha Brāhmaṇa, iv. 2, 4, 20, etc.
Cf. Weber, Indische Studien, 10, 353,
and Caland and Henry, L'Agniṣṭoma,
passim, where the Śastras are set out at
length.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritशस्त्रं, (शस्यते हिंस्यते अनेन । “अमिचि-मिदिशसिभ्यः क्त्रः ।” उणा० ४ । १६३ । इतिक्त्रः । यद्बा, “दाम्नीशसुयुयुजेति ।” ३ । २ । १८२ ।इति ष्ट्रन् ।) लोहम् । अस्त्रम् । इत्यमरः ॥
शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरित्यादिदर्शनात् शस्त्रा-स्त्रयोः कश्चिद्भेदमाह । येन करधृतेन हन्यतेतत् शस्त्रं खड्गादि । येन क्षिप्तेन हन्यतेतदस्त्रं काण्डादि । इति तट्टीकायां भरतः ॥
तत्पर्य्यायः ।“अस्त्रे शस्त्रं प्रहरणमुद्घातो हेतिरायुधः ।”इति शब्दरत्नावली ॥
“एकैकमस्त्रं शस्त्रञ्च देवैर्मुक्तं सहस्रधा ।चिच्छेद लीलयैवेशो जगतां मधुसूदनः ॥
”इति विष्णुपुराणे ५ अंशे ३० अध्यायः ॥
अस्त्रं मन्त्राभिमन्त्रितम् । शस्त्रं तदितरत् । इतितट्टीका ॥
* ॥
राज्ञां अस्त्राचार्य्यो यथा, --“यन्त्रयुक्ते पाणियुक्ते अयुक्ते युक्तधारिते ।अस्त्राचार्य्यो निरुद्बेगः कुशलश्च विशिष्यते ॥
”तदगारनियुक्तस्य लक्षणं यथा, --“स्थापनाजातितत्त्वज्ञः सततं प्रतिजागृता ।राज्ञः स्यादायुधागारे दक्षः कर्म्मसु चोद्यतः ॥
”इति मात्स्ये १८९ अध्यायः ॥
अस्त्रचिकित्सा यथा । अथातोऽग्रोपहरणीय-मध्यायं व्याख्यास्यामः । त्रिविधं कर्म्म । पूर्व्व-कर्म्म प्रधानकर्म्म पश्चात्कर्म्मेति । तद्व्याधिप्रत्युपदेक्ष्यामः । अस्मिन् शास्त्रे शस्त्र कर्म्मप्राधान्यात् शस्त्रकर्म्मैव तावत् पूर्व्वमुपदेक्ष्याम-स्तत्सम्भारांश्च । तच्च शस्त्रकर्म्माष्टविधम् ।तद्यथा । छेद्यं भेद्यं लेख्यं वेध्यमेष्यमाहार्य्यंविश्राव्यं सीव्यमिति ॥
* ॥
अतोऽन्यतमं कर्म्मचिकीर्षता वैद्येन पूर्व्वमेवोपकल्पयितव्यानि ।तद्यथा । यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गतुम्ब-जलौकालावूजाम्बवोष्ठपिचुप्लोत-सूत्रपत्रपट्टमधु-घृतवसापयस्तैलतर्पणकाषायालेपनकल्कव्यजन-शीतोष्णोदककटाहादीनि परिकर्म्मिणश्चस्निग्धाः स्थिरा वलवन्तः । ततः प्रशस्तेषु तिथि-करणमुहूर्त्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निंविप्रान् भिषजश्चार्च्चयित्वा कृतवलिमङ्गलस्वस्ति-वाचनं लघु भुक्तवन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्ययन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्यो मर्म्मशिरास्नायु-सन्ध्यस्थिधमनीः परिहरन्ननुलोमं शस्त्रं निद-ध्यादापूयदर्शनात् सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च ।महत्स्वपि च पाकेषु द्ब्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं बा शस्त्र-पदमुक्तम् । तत्रायतो विशालः समः सुविभक्तइति ब्रणगुणाः । भवतश्चात्र ।“आयतश्च विशालश्च सुविभक्तो निराश्रयः ।प्राप्तकालकृतश्चापि व्रणः कर्म्मणि शस्यते ॥
शौर्य्यमाशु क्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यकस्वेदवेपथू ।असंमोहश्च वैद्यस्य शस्त्रकर्म्मणि शस्यते ॥
”एकेन वा व्रणेनाशुष्यमाणेनान्तराबुद्ध्यावेक्ष्यअपरान् व्रणान् कुर्य्यात् । भवन्ति चात्र ।“यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च ।तत्र तत्र व्रणं कुर्य्याद्यथा दोषो न तिष्ठति ॥
”तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटोष्ठदन्तवेष्टकक्षा-कुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्य्यक्छेद उक्तः ॥
“चन्द्रमण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् ।अर्द्धचन्द्राकृतींश्चापि गुदे मेढ्रे च बुद्धिमान् ॥
”अन्यथा तु शिरास्नायुच्छेदनादतिमात्रं वेदनाचिराद्व्रणसंरोहो मांसकन्दी प्रादुर्भावश्चेति ।मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्दरमुखरोगेष्वभुक्त-वतः कर्म्म कूर्व्वीत । ततः शस्त्रमवतार्य्य शीता-भिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात् परिपीड्या-ङ्गुल्या व्रणमभिमृज्य प्रक्षाल्य कषायेण प्लोते-नोदकमादाय तिलकल्कमधुसर्पिःप्रगाढामौषध-युक्तां वर्त्तिं प्रणिदध्यात् । ततः कल्केनाच्छाद्यनातिस्निग्धां नातिरूक्षां नातिघनां कवलिकांदत्त्वा वस्त्रपट्टेन बध्नीयाद्वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपये-द्रक्षाघ्नैश्च मन्त्रै रक्षां कुर्व्वीत । ततो गुग्गुल्व-गुरुसर्ज्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रव्यामिश्रैराज्ययुक्तैधूपैर्धूपयेत् । आज्यशेषेण चास्यप्राणान् समालभेत । उदकुम्भाच्चापो गृहीत्वाप्रोक्षयन् रक्षाकर्म्म कुर्य्यात्तद्वक्ष्यामः ॥
* ॥
“कृत्यानां प्रतिघातार्थं तथा रक्षोभयस्य च ।रक्षाकर्म्म करिष्यामि ब्रह्मा तदनुमन्यताम् ॥
नागाः पिशाचा गन्धर्व्वाः पितरो यक्षराक्षसाः ।अभिद्रवन्ति ये ये त्वां ब्रह्माद्या घ्नन्तु तान् सदा ॥
पृथिव्यामन्तरीक्षे च ये चरन्ति निशाचराः ।दिक्षु वास्तुनिवासाश्च पान्तु त्वां ते नमस्कृताः ।पान्तु त्वां मुनयो ब्राह्म्या दिव्या राजर्षयस्तथा ।पर्व्वताश्चैव नद्यश्च सर्व्वाः सर्व्वेऽपि सागराः ॥
अग्नी रक्षतु ते जिह्वां प्राणान् वायुस्तथैव च ॥
सोमो व्यानमपानं ते पर्य्यण्यः परिरक्षतु ॥
उदानं विद्युतः पान्तु समान स्तनयित्नवः ।बलमिन्द्रो बलपतिर्मनुर्मन्ये मतिं तथा ॥
कामांस्ते पान्तु गन्धर्व्वाः सत्त्वमिन्द्रोऽभिरक्षतु ।प्रज्ञां ते वरुणो राजा समुद्रो नाभिमण्डलम् ॥
चक्षुः सूर्य्यो दिशः श्रोत्रे चन्द्रमाः पातु ते मनः ।नक्षत्राणि सदा रूपं छायां पान्तु निशास्तव ॥
रेतस्त्वाप्याययन्त्वापो रोमाण्योषधयस्तथा ।आकाशं स्वानि ते पातु देहं तव वसुन्धरा ॥
वैश्वानरः शिरः पातु विष्णुस्तव पराक्रमम् ।पौरुषं पुरुषश्रेष्ठो ब्रह्मात्मानं ध्रुवो भ्रुवौ ॥
एता देहे विशेषेण तव नित्या हि देवताः ।एतास्त्वां सततं पान्तु दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥
स्वस्ति ते भगवान् ब्रह्मा स्वस्ति देवाश्च कुर्व्व-ताम् ।स्वस्ति ते चन्द्रसूर्य्यौ च स्वस्ति नारदपर्व्वतौ ॥
स्वस्त्यग्निश्चैव वायुश्च स्वस्ति देवाः सहेन्द्रगाः ।पितामहकृता रक्षा स्वस्त्यायुर्व्वर्द्धतां तव ।ईतयस्ते प्रशाम्यन्तु सदा भव गतव्यथः ॥
”इति स्वाहा ॥
“एतैर्व्वेदात्मकैर्मन्त्रैः कृत्या व्याधिविनाशनैः ।मयैवं कृतरक्षस्त्वं दीर्घमायुरवाप्नुहि ॥
” * ॥
ततः कृतरक्षमातुरमागारं प्रवेश्याचारिक-मादिशेत् । ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवं बध्नी-याद्बस्त्रपट्टेन । न चैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्मोक्ष-येत् । द्बितीयदिवसे परिमोक्षणाद्विग्रथितोव्रणश्चिरादुपसंरोहति तीव्ररुजश्च भवति । अतऊर्द्ध्वं दोषकालबलादीनवेक्ष्य कषायालेपनबन्धा-हाराचारान् विदध्यात् । न चैनं त्वरमाणःसान्तर्दोषं रोपयेत् स ह्यल्पेनाप्यपचारेणाभ्य-न्तरमुत्सङ्गं कृत्वा भूयोऽपि विकरोति । भवन्तिचात्र ।“तस्मादन्तर्व्वहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् ।रूढेऽप्यजीर्णव्यायामव्यवायादीन् विवर्जयेत् ॥
हर्षं क्रोधं भयञ्चापि यावदास्थैर्य्यसम्भवात् ।मासान् षट् सप्त वा नॄणां विधिरेषः प्रशस्यते ॥
हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्ते चापि मोक्षयेत् ।त्र्यहात् द्ब्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धि-मान् ॥
अतिपातेषु रोगेषु नेच्छेद्विधिमिमं भिषक् ।प्रदीप्तागारवच्छिघ्रं तत्र कुर्य्यात् प्रतिक्रियाम् ॥
या वेदना शस्त्रनिपातजातातीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः ।घृतेन सा शान्तिमुपैति सिक्ताकोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेन ॥
”इति सुश्रुते ५ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritशस्त्र शस--ष्ट्रन् । १ लौहे २ खङ्गादौ अस्त्रै च हेमच०स्वार्थे क । तत्रैव । तत्र मुक्तमस्त्रममुक्तं शस्त्रमिति भेदःशंस--तन् । ३ प्रगीते मन्त्रभेदे चिकित्साङ्गशस्त्राणां श्च-क्षणादि सुश्रुतोक्तं यथा“अथातःशस्त्रावचारणीयमध्यायं व्याख्यास्यामः विंशतिःशस्त्राणि । तद्यथा मण्डलाग्रकरपत्रवृद्धिपत्रनखशस्त्र-मुद्रिकोत्पलपत्रकार्द्धधारसूचीकुशपत्राटीमुखशरारीमुखा-न्तर्मुखत्रिकूर्चककुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रक्वडिश-दन्तशङ्क्केषण्य इति । तत्र मण्डलाग्रकरपत्रे स्यातांछेदने लेखने च । वृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्र-कार्द्धधाराणि छेदने भेदने च । सूचीकुशपत्राटीमुख-शरारीमुखान्तर्मुखत्रिकूचेकानि विस्नावणे । कुठारीका-व्रीहिमुखारावेतसपत्रकाणि घ्यधने सूची च । वडिशोदन्तशङ्कुश्चाहरणे । एषण्येषणे आनुलोभ्ये च ।सूच्यः सेवने इत्यष्टविधे कर्मण्युपयोगः शस्त्रार्णाव्याख्यातः । तेषामथ यथायोगग्रहणसमासोपायःकर्मसु वक्ष्यते । तत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागेगृह्णीयाद्भेदनान्येवं सर्वाणि । वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रञ्चकिञ्चिदुत्तानपाणिना लेखने बहुशोऽवत्तार्व्यं वृन्ताग्रेविस्रावणानि विशेषेण बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणांराज्ञां राजपुत्राणाञ्च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत् । तल-प्रच्छादितवृन्तमङ्गुष्ठप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखम् । कुठारीकांवामहस्तन्यस्तामितरहस्तमध्यमाङ्गुष्ठविष्टब्धयाभिहन्यात् ।आराकरपत्रैषण्यो मूले । शेषाणिं तु यथायोगंगृह्णीयात् । तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेण व्या-ख्याताः । तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले सूच्यो वक्ष्यन्ते ।वडिशो दन्तशङ्कुश्चानताग्रे तीक्ष्णकण्टकप्रथमयवसन्त-मुखे । एषणी गण्डूपदाकारमुखी । प्रदेशिन्यग्रपर्वप्रदेश-प्रमाणा मुद्रिका । दशाङ्गुला शरारीमुखी सा कर्त्तरीतिकथ्यते । शेषाणि तु षडङ्गलानि । तानि सुग्रहाणिसुलोहानि सुधाराणि सुरूपाणि सुसमाहितमुखा-ग्राण्यकरालानि चेति शस्त्रसम्पत् । तत्र वक्रं कुण्ठंखण्डं खरधारमतिस्थूलमत्यल्पमतिदीर्घमतिह्रस्वमि-त्यष्टौ शस्त्रदोषाः । अतो विपरीतगुणमाददीतान्यत्रकरपत्रात्तद्धि ञ्चरधारमस्थिच्छेदनार्थम् । तत्र घाराभेदनानां मासूरी । लेखनानामर्द्धमासूरी । व्यधनानांविस्नावणानाञ्च कैशिकी । छेदनानामर्द्धकैशिकीति ।तेषां पायना त्रिविधा क्षारोदकतैलेषु तत्र क्षारपायितंशरशल्यास्थिच्छेदनेषु । उदकपायितं मांसच्छेदनभेदन-पाटनेषु तैलपायितं सिराव्यधनस्नायुच्छेदनेषु । तेषांनिशाणार्थं श्लक्ष्णशिला माषवर्ण्णा । धारासंस्यापनार्थंशालमलोफलकमिति” । भवति चात्र “यदा सुनिशितंशस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् । सुगृहीतं प्रमाणेनतदा कर्मसु योजयेत्” । अनुशस्त्राणि तु त्वक्सारस्फ-टिककाचकुरुविन्दजलौकाग्निक्षारनखगोजीशेफालिका-शाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति । “शिशृनां शस्त्रभी-रूणां शस्त्राभावे च योजयेत् । त्वक्सारादि चतुर्वर्गंछेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान् । आहार्य्यच्छेद्यभेद्येषु नखंशक्येषु योजयेत् । विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात् क्षारवह्नि-जलौकसाम् । ये स्युर्मुखगता रोगानेत्रवर्त्मगताश्च ये ।गोजीशेफालिकाशाकपत्रैर्विस्वावयेत्तु तान् । एष्येष्वे-षण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः । शस्त्राण्येतानिमतिमान् शुद्धशेक्यायसानि तु । कारयेत्करणैः प्राप्तंकर्मारं कर्मकोविदम् । प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवतिनित्यशः । तस्मात्परिचयः कार्य्यः शस्त्राणामादितःसदा” ।
Capeller
GermanBurnouf
Frenchशस्त्र शस्त्र (sfx. त्र) arme, en gén.
Fer. -- M.
sabre. -- F. शस्त्री couteau.
शस्त्रक fer
acier.
शस्त्रजीविन् (जीव्) soldat de profession.
शस्त्रपाणि a. qui a une arme à la main.
शस्त्रभृत् (भृ) homme armé, guerrier.
शस्त्रमार्ज (मृज्) fourbisseur, armurier.
शस्त्रसम्पात (सम्
पत्) la mêlée des armes, le
croisement des flèches dans l'air.
शस्त्रहस्त a. qui a une arme à la main.
शस्त्राजीव (आ
जीव्) soldat de profession.
शस्त्राभ्यास (अभ्यास) la pratique des armes, les
exercices militaires.
शस्त्रोपकरण (उप
कृ) appareil militaire.
Stchoupak
French१ शस्त्र-
nt. invocation, louange
hymne récité (par le Hotṛ, par
opposition au स्तोम- qui est chanté).
२ शस्त्र-
nt. instrument tranchant, épée, couteau, arme en général
-मय- -ई- a. consistant en épées (pluie)
-वन्त्- a. muni d'une
arme
-इन्- a. qui a des armes, qui porte des armes, armé d'une épée.
°कर्म-कृत्- chirurgien.
°कलि- duel à l'épée.
°ग्रह- fait de prendre les armes, combat.
°ग्राहवन्त्- a. qui a pour armes des monstres marins (rivière).
°ग्राहिन्- a. qui prend les armes, armé.
°देवता- déesse de l'épée, divinité guerrière.
°नित्य- a. qui est continuellement sous les armes.
°न्यास- fait de cesser un combat.
°पाणि(न्)- a. qui a une épée à la main
guerrier armé.
°पूत- a. v. purifié par la mort sur le champ de bataille.
°प्रहार- coup d'épée.
°भृत्- ag. armé d'une épée
guerrier armé.
°विक्रयिन्- armurier.
°विद्वांस्- partic. expert (dans le maniement) des armes.
°वृत्ति- maître d'armes.
°व्यवहार- emploi des armes.
°व्रणमय- -ई- a. consistant en blessures causées par les armes.
°शिक्षा- adresse (dans le maniement) de l'épée ou des armes.
°शिखिन्- armes (comparées aux) flammes.
°संपात- bataille, combat.
शस्त्रायुध- a. qui a pour arme l'épée (et non le Veda).
शस्त्रास्त्र-भृत्त्व- nt. fait de porter l'épée et le javelot.
शस्त्रोपजीविन्- qui vit (du métier) des armes
armurier (?).
शस्त्रा-शस्तृइ adv. épée contre épée.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.
