| YouTube Channel

शङ्खः (zaGkhaH)

 
Apte
English
शङ्खः [śaṅkhḥ] ङ्खम् [ṅkham], ङ्खम् [शम्-ख
Uṇ.*
 1.12]
The conch-shell, a shell
न श्वेतभावमुज्झति शङ्खः शिखिभुक्तमुक्तो$पि
Pt.*
 4.11
शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्
Bg.*
 1.18.
The bone on the forehead
शङ्खान्तरद्योति विलोचनं यत्
Ku.*
 7.33
Rām.*
 6. 48.1.
The temporal bone.
The part between the tusks of an elephant.
A hundred billions.
A military drum or other martial instrument.
A kind of perfume (नखी).
One of the nine treasures of Kubera.
N.
 of a demon slain by Viṣṇu.
N.
 of the author of a Smriti (mentioned in conjunction with लिखित q. v. ).
A bracelet (made of conchshell)
अवघ्नन्त्या प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत्
Bhāg.*
 11. 9.6.
Comp.
 -अन्तरम् the forehead.
आवर्तः the convolution of a shell.
a kind of fistula in the rectum. -उदकम् the water poured into a conch-shell. -कारः, -कारकः a shell-cutter described as a kind of mixed caste. -क्षीरम् an impossibility
cf.
 खपुष्प. -चरी, -चर्ची a mark made with sandal (on the forehead). -चूर्णम् powder produced from shells. -जः a large pearl (of the shape of a pigeon's egg). -द्रावः, -द्रावकः a solvent for dissolving shells. -द्राविन् Rumex Vesicarius (आम्ल- वेतस्,
Mar.
 चुका). -ध्मः, -ध्मा
m.
 a shell-blower, conchblower
शङ्खस्य तु ग्रहणेन शङ्खध्मस्य वा शब्दो गृहीतः BriUp.* 2.4.8. -ध्वनिः the sound of a conch (sometimes, but erroneously, used to denote a cry of alarm or despair). -नखः a kind of aquatic animal, snail
लग्नैः शङ्खनखैः
Mb.
 * 13.5.2.
पालः an epithet of the sun.
a kind of sweetmeat (Mar. शंकरपाळे).
a kind of snake. -प्रस्थः a spot on the moon. -भृत्
m.
 an epithet of Viṣṇu. -मुखः an alligator. -मुक्ता the mother of pearls. -लिखितः a righteous or just king. (-dual)
N.
 of two writers of Smṛitis. -वलयः a shell-bracelet.-वेला the hour at which the conch is blown
यथा शङ्खवेलायामागन्तव्यमिति यस्मिन्नपि ग्रामे शङ्खो नाध्मायते तस्मिन्नपि स तथाकालो$स्तीति न आगमनं परिहास्यते ŚB. on MS.* 6.4.42.-स्वनः the sound of a conch.
Hindi
Hindi
(पु) एक शंख
Apte Hindi
Hindi
शङ्खः
पुं*
 - शम्+ख
शंख का बना कंकण
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 शङ्खः, काहलः
noun
वाहनादिषु अन्यान् सूचयितुं वर्तमानं वस्तु यस्य नोदनेन ध्वनिः श्रूयते।
"भारवाहकस्य शङ्खस्य ध्वनिः दूरे अपि श्रूयते।"
Synonyms:
 शङ्खः
noun
छप्पयछन्दसः एकसप्ततौ भेदेषु एकः।
"शङ्खे द्विपञ्चाशताधिकैशतमात्राः अथवा नवचत्वारिंशत् वर्णाः भवन्ति।"
Synonyms:
 शङ्खः
noun
गण्डस्थलस्य हड्डम्।
"चिकित्सकः शङ्खे क्षरश्मेः प्रयोगं करोति।"
Synonyms:
 शङ्खः
noun
एकस्य अग्रे सप्तदशशून्यलेखनेन प्राप्ता सङ्ख्या।
"शतपद्मैः एकः शङ्खः भवति।"
Synonyms:
 शङ्खः, अम्भोजः, कम्बुः, कम्बोजः, अम्बुजः, अब्जः जलजः, अर्णोभवः, पावनध्वनिः, अन्तकुटिलः, महानादः, श्वेतः, पूतः, मुखरः, दीर्घनादः, बहुनादः, हरिप्रियः
noun
समुद्रोद्भवः जलजन्तुः यः पवित्रः मन्यन्ते तथा च यस्य धार्मिकादिषु अनुष्ठानेषु नादः क्रियते।
"पण्डितः सत्यनारायणकथायां शङ्खस्य नादः करोति।"
Synonyms:
 शङ्खः, कम्बुः, कम्बोजः, अब्जः, अर्णोभवः, पावनध्वनाः, अन्तकुटिलः, महानादः, श्वेतः, पूतः, मुखरः, दीर्घनादः, बहुनादः, हरिप्रियः, कस्रुः, दरम्, जलजः, रेवटः
noun
जन्तुविशेषः, समुद्रोद्भवजन्तुः।
"शङ्खः जलजन्तुः अस्ति। / भक्ततूर्यं गन्धतूर्यं रणतूर्यं महास्वनः संग्रामपटहः शङ्खस्तथा चाभयडिण्डिम।"
Synonyms:
 ललाटः, ललाटम्, अतिकम्, गोधिः, महाशङ्खः, शङ्खः, भालः, कपालकः, अलीकम्
noun
अवयवविशेषः, मस्तकस्य अग्रभागः।
"रामस्य ललाटः तेजसा आभाति ।/ उन्नतैः, विपुलैः शङ्खैः ललाटैः विषमैः तथा निर्धना धनवन्तश्च अर्ध्देन्द्रसदृशैर्नराः।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: शङ्खः
Root: शङ्ख
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ temple
⇒ temporal bone
⇒ kind of metre
⇒ particular mantra
⇒ military drum or other martial instrument
⇒ elephant's cheek or the part between the tusks
⇒ one of the ingredient of the Mosaic incense [Unguis Odoratus - Bot.]
Shloka(s):
1|10|23|1 ► मुक्तास्फोटः स्त्रियां शुक्तिः शङ्खः स्यात्कम्बुरस्त्रियौ। (वारिवर्गः)
3|3|32|2 ► अब्जौ शङ्खशशाङ्कौ च स्वके नित्ये निजं त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|10|23|1 ⇢ शङ्खः (शङ्ख) (पुं) ⇒ temple, temporal bone, kind of metre, particular mantra, military drum or other martial instrument, elephant's cheek or the part between the tusks, one of the ingredient of the Mosaic incense [Unguis Odoratus - Bot.]
➠ 1|10|23|1 ⇢ शङखम् (शङ्ख) (नपुं) ⇒ temple, temporal bone, kind of metre, particular mantra, military drum or other martial instrument, elephant's cheek or the part between the tusks, one of the ingredient of the Mosaic incense [Unguis Odoratus - Bot.]
➠ 1|10|23|1 ⇢ कम्बुः (कम्बु) (पुं) ⇒ neck, conch, shell, elephant, tube-shaped bone, sort of turmeric, bracelet in general, bracelet or ring made of shells, three lines or marks in the neck, vein or tubular vessel of the body
➠ 1|10|23|1 ⇢ कम्बु (कम्बु) (नपुं) ⇒ neck, conch, shell, elephant, tube-shaped bone, sort of turmeric, bracelet in general, bracelet or ring made of shells, three lines or marks in the neck, vein or tubular vessel of the body
➠ 3|3|32|2 ⇢ अब्जः (अब्ज) (पुं) ⇒ moon, conch, born in water, son of vizAla, giga- [computer], Indian Oak [Barringtonia acutangula - Bot.]
Related word(s):
जातिः ➡ जलीयः
परा_अपरासंबन्धः ➡ सूक्ष्मशङ्खः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ शङ्खवादकः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शङ्खः,
पुं,
क्ली,
 (शाम्यति अशुभमस्मादिति । शम +“शमेः खः ।” उणा० १ । १०४ । इति खः ।)समुद्रोद्भवजन्तुविशेषः । शाँख इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । कम्बुः २ । इत्यमरः ॥
कम्बोजः ७अब्जः ४ जलजः ५ । इति शब्दरत्नावली ॥
अर्णोभवः ६ पावनध्वनिः ७ अन्तःकुटिलः ८महानादः ९ श्वेतः १० पूतः ११ मुखरः १२दीर्घनादः १३ बहुनादः १४ हरिप्रियः १५ ।अस्य गुणाः । कटुरसत्वम् । शीतत्वम् । पुष्ठि-वीर्य्यबलप्रदत्वम् । गुल्मशूलकफश्वासविषदोषना-शित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“कम्बुशङ्खनखश्चापि शुक्तिशम्बूककर्कटाः ।जीवा एवंविधाश्चान्ये कोषस्थाः परिकीर्त्तिताः ॥
कोषस्था मधुराः स्निग्धाः पित्तवातहरा हिमाः ।वृंहणा बहुवर्च्चस्का वृष्याश्च बलवर्द्धनाः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“शङ्खोदधिमलौ शीतौ कषायावतिलेखनौ ।”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अस्योत्पत्त्यादिर्यथा ।“अथ शम्भुर्हरेः शूलं जग्राह दानवं प्रति ।ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डशतकरुचमुत्तमम् ॥
शूलञ्च भ्रमणं कृत्वा पपात दानवोपरि ।चकार भस्मसात्तञ्च सरथञ्चावलीलया ॥
स शिवस्तेन शूलेन दानवस्यास्थिजालकम् ।प्रेम्णा च प्रेरयामास लवणोदे च सादरम् ॥
अस्थिभिः शङ्खचूडस्य शङ्खजातिर्ब्बभूव ह ।नानाप्रकाररूपा च शश्वत्पूता सुरार्च्चने ॥
प्रशस्तं शङ्खतोयञ्च देवानां प्रीतिदं परम् ।तीर्थतोयस्वरूपञ्च पवित्रं शम्भुना विना ॥
शङ्खशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीश्च सुस्थिरा ।स स्नातः सर्व्वतीर्थेषु यः स्नातः शङ्खवारिणा ॥
शङ्खे हरेरधिष्ठानं यतः शङ्खस्ततो हरिः ।तत्रैव सततं लक्ष्मीर्द्दूरीभूतममङ्गलम् ॥
स्त्रीणाञ्च शङ्खध्वनिभिः शूद्रानाञ्च विशेषतः ।भीता रुष्टा याति लक्ष्मीः स्थलमन्यत् स्थला-त्ततः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे १८ अध्यायः ॥
* ॥
अथ शङ्खमाहात्म्यम् ।ब्रह्मोवाच ।“शृणु शङ्खस्य माहात्म्यं सर्व्वपापहरं शुभम् ॥
कपिला क्षीरमादाय शङ्खे कृत्वा जनार्द्दनम् ।यज्ञायुतसहस्रस्य स्नापयित्वा लभेत् फलम् ॥
पयस्विन्याः शुभं क्षीरं शङ्खे कृत्वा तु नारद ।यः स्नापयति देवेशं स गच्छेद्ब्रह्मणः पदम् ॥
क्षिप्त्वा गङ्गोदकं शङ्खे यः स्नापयति माधवम् ।नमो नारायणेत्युक्त्वा मुच्यते योनिसङ्कटात् ॥
शङ्खलग्नन्तु यत्तोयं भ्रमितं केशवोपरि ।निःक्षिपेन्मूर्द्ध्नि सततं गङ्गास्नानेन तस्य किम् ॥
कृत्वा पादोदकं शङ्खे वैष्णवाय प्रयच्छति ।तिलमिश्रं तुलस्या च चान्द्रायणफलं लभेत् ॥
नदीतडागजं वारि वापीकूपह्रदोद्भवम् ।गाङ्गेयं तद्भवेत् सर्व्वं कृतं शङ्खे हरिप्रिय ॥
गृहीत्वा विष्णुपादाम्बु शङ्खे कृत्वा च वैष्णवः ।यो वहेत् शिरसा नित्यं स मुने तापसोत्तमः ॥
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि वासूदेवाज्ञया मुने ।शङ्खं तान्यधितिष्ठन्ति तस्मात् शङ्खं सदार्च्चयेत् ॥
त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे ।नमितः सर्व्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
पुरतो वासुदेवस्य सपुष्पफलचन्दनैः ।शङ्खः समर्च्चितो येन तस्य लक्ष्मीर्न दुर्लभा ॥
दर्शनेनापि शङ्खस्य किमु तस्यार्च्चनेन च ।विलयं यान्ति पापानि हिमः सूर्य्योदये यथा ॥
गर्भा देवारिनारीणां विनश्यन्ति सहस्रधा ।तव नादेन पाताले पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते ॥
तीर्थोदकं हरेर्मूर्द्ध्नि भ्रामयेत् शङ्खसंस्थितम् ।ददाति मुक्तिं देवेशः क्षीरसागरजाप्रियः ॥
यमदूताश्च कुष्माण्डपिशाचोरगराक्षसाः ।दृष्ट्वा शङ्खोदकं मूर्द्ध्नि भीता यान्ति दिशो दश ॥
नित्ये नैमित्तिके काम्ये स्नानार्च्चनविलेपने ।शङ्खं समर्च्चयति यः श्वेतद्बीपे वसेद्धि सः ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे १२९ अध्यायः ॥
* ॥
अथ दक्षिणावर्त्तशङ्खमाहात्म्यम् ।“दक्षिणावर्त्तशङ्खेन गत्वा प्राक्श्रोतसं नदीम् ।कृत्वाभिषेकं विधिवत् ततः पापैः प्रमुच्यते ॥
दक्षिणावर्त्तशङ्खेन तिलमिश्रोदकेन तु ।उदके नाभिमात्रे तु यः कुर्य्यादभिषेचनम् ॥
प्राक्श्रोतस्यां तु वै नद्यां नरस्तत्राम्भसाप्लुतः ।यावज्जीवकृतं पाषं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
दक्षिणावर्त्तशङ्खेन पात्रशोधं धरे स्थितम् ।उदकं यः प्रतीच्छेत शिरसा हृष्टमानसः ॥
तस्य जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।न शङ्खेन पिबेत्तोयं न हन्यान्मत्स्यशूकरौ ॥
”इति वाराद्वे प्रबोधनीमाहात्म्याध्यायः ॥
* ॥
दक्षिणावर्त्तशङ्खतोयेन विष्णुपूजाफलं यथा ।स्कान्दे ।“दक्षिणावर्त्तशङ्खस्य तोयेन योऽर्च्चयेद्धरिम् ।सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
स च शङ्खः रत्नविशेषः । तल्लक्षणादि यथा, --“क्षीरोदकूलेऽपि सुराष्ट्रदेशेतदन्यतोऽपि प्रभवन्ति शङ्खाः ।अरुष्कवर्णाः शशिशुभ्रभासःसुसूक्ष्मवक्त्रा गुरवो महान्तः ॥
ते वामदक्षिणावर्त्तभेदेन द्विविधा मताः ।दक्षिणावर्त्तशङ्खस्तु कुर्य्यादायुर्यशो धनम् ॥
तेनैव शिरसा यस्तु श्रद्दधानः प्रतीच्छति ।वारि हित्वा स पापानि पुण्यमाप्नोति मानवः ॥
वृत्तत्वं स्निग्धताच्छत्वं शङ्खस्येति गुणत्रयम् ।आवर्त्तभङ्गदोषो हि हेमयोगाद्बिनश्यति ॥
ब्रह्मादिजातिभेदेन स पुनस्तु चतुर्व्विधः ॥
” * ॥
इति युक्तिकल्पतरुः ॥
श्रीकृष्णार्ज्जुनादिशङ्खनामानि यथा, --“पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्म्मा वृकोदरः ॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्त्रो युधिष्ठिरः ।नकुलः सहदेवश्च सुघोषमणिपुष्पकौ ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् १ अध्यायः ॥
अयन्तु रणवाद्यविशेषः । यथा, --“भक्ततूर्य्यं गन्धतूर्य्यं रणतूर्य्यं महास्वनः ।संग्रामपटहः शङ्खस्तथा चाभयडिण्डिमः ॥
महाद्बन्द्वो नृपाभीरुर्भीरुः कोलाहलोऽपि च ।युद्धवादस्य पर्य्यायश्चान्ये भेदाः शलादयः ॥
”इति शब्दरत्नावली ॥
ललाटास्थि । (यथा, सुश्रुते । १ । ५ ।“तत्र भ्रूगण्डशङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टकक्षा-कुक्षिवङ्खणेषु तिर्य्यक्छेद उक्तः ॥
”) कुवेरस्यनिधिविशेषः । (यथा, महाभारते । २ । १० ।३६ ।“निधिप्रवरमुख्यौ च शङ्खपद्मौ धनेश्वरौ ॥
”यथा च मार्कण्डेये । ६८ । ४२ -- ४५ ।“रजस्तमोमयश्चान्यः शङ्खसंज्ञो हि यो निधिः ।तेनापि नीयते विप्र तद्गुनित्वं निधीश्वरः ॥
एकस्यैव भवत्येष नरं नान्यमुपैति च ।यस्य शङ्खो निधिस्तस्य स्वरूपं क्रौष्टुके शृणु ॥
एक एवात्मना सृष्टमन्नं भुङक्ते तथाम्बरम् ।कदन्नभुक् परिजनो न च शोभनवस्त्रधृक् ॥
न ददाति सुहृद्भार्य्या भ्रातृपुत्त्रस्नुषादिषु ।स्वपोषणपरः शङ्खी नरो भवति सर्व्वदा ॥
”)नखीनामगन्धद्रव्यम् । इत्यमरमेदिनीकारौ ॥
(यथा, सुश्रुते । ६ । १७ ।“मनःशिला त्र्यूषणशङ्खमाक्षिकैःससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः ॥
”)कर्णसमीपास्थि । इति राजनिर्घण्टः ॥
(यथा, याज्ञवल्क्ये । ३ । ९६ ।“कर्णौ शङ्खौ भ्रुवौ दण्डवेष्टावोष्ठौ ककुन्दरे ॥
”)अष्टनागनायकान्तर्गतनागविशेषः । (यथा, मनसापूजापद्धतौ ।“अनन्तो वासुकिः पद्मो महापद्मस्तु तक्षकः ।कुलीरः कर्कटः शङ्खो ह्यष्टौ नागाः प्रकी-र्त्तिताः ॥
”)हस्तिदन्तमध्यम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
दश-निखर्व्वसंख्या । लक्षकोटिरिति यावत् । यथा, “एकं दशशतञ्चैव सहस्रमयुतं तथा ।लक्षञ्च नियुतं चैव कोटिरर्व्वुदमेव च ॥
वृन्दः खर्व्वो निखर्व्वश्च शङ्खपद्मौ च सागरः ।अन्त्यं मध्यं परार्द्धञ्च दशवृद्ध्या यथाक्रमम् ॥
”इति भरतधृतब्रह्माण्डपुराणवचनम् ॥
* ॥
धर्म्मशास्त्रप्रयोजकमुनिविशेषः । यथा, --“मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः ।यमापस्तम्बसम्बर्त्ताः कात्यायनबृहस्पती ॥
पराशरव्यासशङ्खलिखिता दक्षगोतमौ ।शातातपो वशिष्ठश्च धर्म्मशास्त्रप्रयोजकाः ॥
”इति याज्ञवल्क्यवचनम् ॥