| YouTube Channel

शक्रः (zakraH)

 
Apte
English
शक्रः [śakrḥ], [शक्-रक्]
N.
 of Indra
एकः कृती शकुन्तेषु यो$न्यः शक्रान्न याचते Kuval.
The Arjuna tree.
The Kuṭaja tree.
An owl.
The asterism ज्येष्ठा.
The number 'fourteen'.
N.
 of Śiva.
Lord
शक्रप्रस्थस्य शक्रेण विरुद्धो$यमभूत् सदा Śiva B.9.5.
Comp.
 -अशनः the Kuṭaja tree. (-नम्) an intoxicating drink prepared from hemp. -आख्यः an owl.
आत्मजः Jayanta, son of Indra.
Arjuna. -उत्थानम्, -उत्सवः a festival in honour of Indra on the 12th day of the bright half of Bhādrapada. -काष्ठा the cast. -गोपः a kind of red insect
cf.
 इन्द्रगोप
अविरलविततेव शक्रगोपैररुणित- नीलतृणोलपा धरित्री
Ki.*
 1.3. -जः, -जातः a crow. -जालम् magic, sorcery. -जीत्, -भिद्
m.
 epithets of Meghanāda, son of Rāvaṇa. -द्रुमः the Devadāru tree. -धनुस्
n.
 , -शरासनम् the rain-bow. -ध्वजः a flag set up in honour of Indra
जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम्
Mb.
 * 3.146.7. -पर्यायः the Kuṭaja tree.
पादपः the Kuṭaja tree.
the Devadāru tree. -प्रस्थम्
=
 इन्द्रप्रस्थ q. v. -भवनम्, -भुवनम्, -वासः heaven, paradise.-भूभवा colocynth. -मातृका a wooden post for supporting Indra's banner. -मूर्धन्
m.
 , -शिरस्
n.
 an anthill, a hillock. -लोकः the world of Indra. -वल्ली colocynth (इन्द्रवारुणी). -वाहनम् a cloud. -शाखिन्
m.
 the Kuṭaja tree. -शाला a sacrificial ground. -सारथिः 'the charioteer of Indra', an epithet of Mātali.
सुतः an epithet of Jayanta.
of Arjuna.
of Vāli.-सृष्टा yellow myrobalan.
Apte 1890
English
शक्रः [शक्-रक्] 1 N. of Indra
एकः कृती शकुतेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते Kuval.
2 The Arjuna tree.
3 The Kuṭaja tree.
4 An owl.
5 The asterism ज्येष्ठा.
6 The number ‘fourteen’.
7 N. of Śiva.
Comp.
अशनः the Kuṭaja tree. (
नं) an intoxicating drink prepared from hemp.
आख्यः an owl.
आत्मजः {1} Jayanta, son of Indra. {2} Arjuna.
उत्थानं,
उत्सवः a festival in honour of Indra on the 12th day of the bright half of Bhādrapada.
गोपः a kind of red insect
cf इंद्रगोप,
जः,
जातः a crow.
जित्,
भिद् m. epithets of Meghanāda, son of Rāvaṇa.
द्रुमः the Devadāru tree.
धनुस् n., शरासनं the rain-bow.
ध्वजः a flag set up in honour of Indra.
पर्यायः the Kuṭaja tree.
पादपः {1} the Kuṭaja tree. {2} the Devadāru tree.
प्रस्थं = इंद्रप्रस्थ q. v.
भवनं,
भुवनं, वासः heaven, paradise.
भूभवा colocynth.
मातृका a wooden post for supporting Indra's banner.
मूर्धन् m.,
शिरस् n. an ant-hill, a hillock.
लोकः the world of Indra.
वल्ली colocynth (इंद्रवारुणी).
वाहनं a cloud.
शाखिन् m. the Kuṭaja tree.
शाला a sacrificial ground.
सारथिः ‘the charioteer of Indra’, an epithet of Mātali.
सुतः {1} an epithet of Jayanta. {2} of Arjuna. {3} of Vāli.
सृष्टा yellow myrobalan.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुटजः, शक्रः, वत्सकः, गिरिमल्लिका, कौटजः, वृक्षकः, शक्रपर्यायः, काही, कालिङ्गः, मल्लिकापुष्पः, प्रावृष्यः, शत्रुपादपः, वरतिक्तः, यवफलः, सङ्ग्राही, पाण्डुरद्रुमः, प्रावृषेण्यः, महागन्धः, पाण्डरः
noun
वन्यवृक्षः।
"अस्मिन् वने कुटजस्य आधिक्यं वर्तते।"
Synonyms:
 इन्द्रः, देवराजः, जयन्तः, ऋषभः, मीढ्वान्, मरुत्वान्, मघवा, विडोजा, पाकशासनः, वृद्धश्रवाः, सुनासीरः, पुरुहूतः, पुरन्दरः, जिष्णुः, लेखर्षभः, शक्रः, शतमन्युः, दिवस्पतिः, सुत्रामा, गोत्रभित्, वज्री, वासवः, वृत्रहा, वृषा, वास्तोस्पतिः, सुरपतिः, बलारातिः, शचीपतिः, जम्भभेदी, हरिहयः, स्वाराट्, नमुचिसूदनः, संक्रन्दनः, दुश्च्यवनः, तुराषाट्, मेघवाहनः, आखण्डलः, सहस्त्राक्षः, ऋभुक्षा, महेन्द्रः, कोशिकः, पूतक्रतुः, विश्वम्भरः, हरिः, पुरुदंशा, शतधृतिः, पृतनाषाड्, अहिद्विषः, वज्रपाणिः, देवराजः, पर्वतारिः, पर्यण्यः, देवताधिपः, नाकनाथः, पूर्वदिक्कपतिः, पुलोमारिः, अर्हः, प्रचीनवर्हिः, तपस्तक्षः, बिडौजाः, अर्कः, उलूकः, कविः, कौशिकः, जिष्णुः
noun
सा देवता या स्वर्गस्य अधिपतिः इति मन्यते।
"वेदेषु इन्द्रस्य सूक्तानि सन्ति।"
Tamil
Tamil
ச’க்ர: : இந்திரன், ஆந்தை, கேட்டை நக்ஷத்திரம், மருத மரம்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
शक्रः,
पुं,
 (शक्नोति दैत्यान् नाशयितुम् । शक +“स्फायितञ्चीति ।” उणा० २ । १३ । इति रक् ।)इन्द्रः । इत्यमरः । (यथा, रघुः । ३ । ३९ ।“धनुर्भृतामग्रत एव रक्षिणांजहार शक्रः किल गूढविग्रहः ॥
”)कुटजवृक्षः । अर्ज्जुनवृक्षः । इति मेदिनी ॥
ज्येष्ठानक्षत्त्रम् । यथा, --“शक्रो निरृतिस्तोयं विश्वविरिञ्ची हरिर्वसु-र्व्वरुणः ।अजपादोऽहिव्रध्नः पूषा चेतीश्वरा भानाम् ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
चतुद्दशन्द्रा यथा, --“विश्वभुक् च विपश्चिद्यः सुवित्तिः शिविरेव च ।विभुर्मनोजवश्चैव तथौजस्वी वडिस्तथा ॥
अद्भुतश्च तथा शान्तिस्तथा देवचरो वृषः ।ऋतधामा दिवःस्वामी शुचिः शक्राश्चतुर्द्दश ॥
” *ब्राह्मदिनमासाब्देषु इन्द्राणां नाशसंख्या यथा ।“ब्राह्मे दिने वै नश्यन्ति चतुर्द्दश पुरन्दराः ।शतानि मासि चत्वारि विंशत्या सहितानि च ।अब्दे पञ्चसहस्राणि चत्वारिंशच्छतानि च ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
* ॥
इन्द्रत्वप्राप्तिकारणं यथा, --इन्द्र उवाच ।“रमाकान्त भवत्प्रीत्यै कृतं क्रतुशतं पुरा ।तेन पुण्येन सम्प्राप्तं मया पौरन्दरं पदम् ॥
इदानीं नूतनः कोऽपि जातो दिवि पुरन्दरः ।न तेन धर्म्मो विहितो न तेन क्रतवः कृताः ।मम सिंहासनं दिव्यं कथमाक्रान्तमच्युत ॥
इत्येवं वदतस्तस्य श्रुत्वा वाक्यं रमापतिः ।उन्मीलितस्मिताक्षोऽसावुवाच मधुरं वचः ॥
श्रीभगवानुवाच ।देवादयो मनुष्यान्ता मम सेवापरायणाः ।मद्याजनरता लोका मद्भक्तिस्तुतिपाठकाः ॥
मन्मूर्त्तिषु कृतध्याना मत्कथाश्रवणा इह ।मत्पादोदकनैवेद्यभोजिनोऽन्वहमेव ये ॥
मन्नामकीर्त्तनपरा मम स्मृतिपरायणाः ।मन्मन्त्रजापका नित्यमनन्याश्रयसम्पदः ॥
किं विधित्वं किमिन्द्रत्वं देवत्वमपरं किमु ।तेषामलभ्यं यत्किञ्चित् दुर्लभं नास्ति संसृतौ ॥
किं दानैरल्पफलदैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।सेव्यमानैः क्षितितले स मम प्रीतिमान् सदा ॥
इन्द्र उवाच ।भगवन् कर्म्मणा केन स त्वत्प्रीतिपरो भवेत् ।तद्वदस्व महाबाहो प्रपन्नभयभञ्जन ॥
श्रीभगवानुवाच ।अनेकधा मद्भजनं मम प्रीतिकरं परम् ।यद्भक्त्या तत् पदं लेभे तत् शृणुष्व पुरन्दर ॥
जपत्यष्टादशाध्यायगीतानां श्लोकपञ्चकम् ।तया भक्त्या तु संप्राप्तं तव साम्राज्यमुत्त-मम् ॥
”इति पाद्मोत्तरखण्डे ९६ अध्यायः ॥
(समर्थे, त्रि । यथा, ऋग्वेदे । ४ । १६ । ६ ।“विश्वानि शक्रो नर्य्याणि विद्वा-नपो रिरेच सखिभिर्निकामैः ॥
”“विद्बान् जानन् शक्रः समर्थ इन्द्रः ।” इतितद्भाष्ये सायणः ॥
)