| YouTube Channel

व्रीहिः (vrIhiH)

 
Apte
English
व्रीहिः [vrīhiḥ], [व्री-हि किच्च]
Rice
as in बहुव्रीहि q. v.
A grain of rice.
Comp.
 -अगारम् a granary. -काञ्चनम् a kind of pulse (Mar. मसुरा). -मयः a sacrifial cakeश
Apte 1890
English
व्रीहिः [व्री-हि किच्च] 1 Rice
as in बहुव्रीहि q. v.
2 A grain of rice.
Comp.
अगारं a granary.
कांचनं a kind of pulse.
राजिकं panic seed (= कंगू q. v.).
श्रेष्ठः a kind of rice (शलिधान्य).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धान्यम्, शस्यम्, सीत्यम्, गारित्रः, स्तम्बकरिः, बीजरुहः, जीवसाधनम्, व्रीहिः
noun
प्रकाण्डरहितवृक्षस्य बीजानि।
"एतद् प्रकोष्ठं धान्येन पूरितम्।"
Tamil
Tamil
வ்ரீஹி: : நெல், அரிசி.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: व्रीहिः
Root: व्रीहिः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ rice
⇒ any grain
⇒ field of rice
⇒ rice grains of rice
⇒ rice ripening in the rainy season
Shloka(s):
2|9|15|2 ► आशुर्व्रीहिः पाटलः स्याच्छितशूकयवौ समौ॥ (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|15|2 ⇢ आशुः (आशु) (पुं)
➠ 2|9|15|2 ⇢ आशुः (आशु) (स्त्री)
➠ 2|9|15|2 ⇢ आशुम् (आशु) (नपुं)
➠ 2|9|15|2 ⇢ व्रीहयः (व्रीहि) (पुं) ⇒ rice, any grain, field of rice, rice grains of rice, rice ripening in the rainy season
➠ 2|9|15|2 ⇢ पाटलः (पाटल) (पुं) ⇒ pink, pallid, pale red, pink color, red lodhra, rose colour, pale red hue, form of durgA, kind of fresh water fish, species of rice ripening in the rains, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.], kaaSTa paaTali tree [Bignonia Suaveolens - Bot.]
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ व्रीहिभेदः
उपाधि ➡ प्राकृतिकखाद्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्रीहिः,
पुं,
 (वर्हति वृद्धिं गच्छतीति । वृह वृद्धौ+ “इगुपधात् कित् ।” उणा० ४ । ११९ । इतिइन् । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) धान्यमात्रम् ।आशुधान्यम् । इत्यमरः ॥
अस्य सामान्यनाम-गणना गुणाश्च यथा, --“धान्यं भोग्यञ्च भोगार्हमन्नाद्यं जीवसाधनम् ।तच्च तावत्त्रिधा ज्ञेयं शूकशिम्बीतृणाह्वयम् ॥
व्रीह्यादिकं यदि ह शूकसमन्वितं स्यात्यत् शूकधान्यमयमुद्गमकुष्टकादि ।शिम्बीनिगूढमिति तत्प्रवदन्ति शिम्बी-धान्यं तृणोद्भवतया तृणधान्यमन्यत् ।तत्र त्रिदोषशमनं लघु शूकधान्यंतेजोबलातिशयवीर्य्यविवृद्धिदायि ।शिम्बीभवं गुरु हिमञ्च विबन्धदायिवातालकन्तु शिशिरं तृणधान्यमाहुः ॥
देशे देशे शूकधान्येषु संख्याज्ञातुं शक्या नैव तैर्द्दैवतैर्व्वा ।अस्मादेषां येषु भोगोपभोगा-स्तान्यस्माभिर्व्याक्रियन्ते कियन्ति ॥
शालयः कलमा रुच्या व्रीहिश्रेष्ठा नृपप्रियाः ।धान्योत्तमाश्च विज्ञेयाः कैदाराः सुकुमारकाः ॥
राजान्नषष्टिकसितेतररक्तमुण्ड-स्थूलाणुगन्धतिरियादिकशालिसंज्ञाः ।व्रीहिस्तथेति दशधा भुवि शायनाः स्यु-स्तेषां क्रमेण गुणनामगणं ब्रवीमि ॥
व्रीहिर्गौरो मधुरशिशिरः पित्तहारी कषायःस्निग्धो वृष्यः कृमिकफहरस्तापरक्तापहश्च ।पुष्टिं दत्ते श्रमशमनकृद्वीर्य्यवृद्धिं विधत्तेरुच्योऽत्यन्तं जनयति मुदं वातकृन्मेचकोऽन्यः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“वार्षिकाः काण्डिताः शुक्ला व्रीहयश्चिर-पाकिनः ।कृष्णव्रीहिः पाटलश्च कुक्कुटाण्डक इत्यपि ॥
शालमुखो जतुमुख इत्याद्या व्रीहयः स्मृताः ।कृष्णव्रीहिः स विज्ञेयो यत्कृष्णतुषतण्डुलाः ॥
पाटलः पाटलापुष्पवर्णको व्रीहिरुच्यते ।कुक्कुटाण्डाकृतिर्व्रीहिः कुक्कुटाण्डक उच्यते ॥
शालमुखः कृष्णशूकः कृष्णतण्डुल उच्यते ।लाक्षावर्णमुखं तस्य ज्ञेयो जतुमुखस्तु सः ॥
व्रीहयः कथिताः पाके मधुरा वीर्य्यतो हिमाः ।अल्पाभिष्यन्दिनो बद्धवर्च्चस्काः षष्टिकैः समाः ॥
कृष्णव्रीहिर्व्वरस्तेषां तस्मादल्पगुणाः परे ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
तस्य यज्ञीयत्वं यथा, --“यज्ञार्थं तन्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ।दिव्यो भौमस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च ॥
एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्म्मिताः पुरा ।ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखाः ॥
इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ।एवं कृत्वा नरो भुक्त्वास्माद्धरित्रि ! विशुध्यति ॥
अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैके मृगपक्षिणः ।मन्तव्या दातृभोक्तॄणां महामांसं तु तत्स्मृतम् ॥
”इति वाराहे आदिकृतवृत्तान्ताध्यायः ॥
तेन पितृतृप्तिर्यथा । मनुः ।“तिलैर्वीहियवैर्माषैरद्भिर्मूलफलेन वा ।दत्तेन मासं प्रीयन्ते विधिवत् पितरो नृणाम् ॥
”व्रीहिः शरत्पक्वधान्यम् । याज्ञवल्क्यः ।“हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन च वत्सरम् ।मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनिच्छागपार्षतैः ॥
ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमम् ।मासवृद्ध्याभितृप्यन्ति दत्तेनेह पितामहाः ॥
”हरिष्यान्नेन शालिव्रीह्यन्नेन । इति । अमा-वास्यास्त्रिस्रोऽष्टका माघी प्रौष्ठपद्यूर्द्ध्वं कृष्णत्रयो-दशी व्रीहियवपाकौ च ।“एतांस्तु श्राद्धकालान् वै नित्यानाह प्रजा-पतिः ।श्राद्धमेतेष्वकुर्व्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥
”इति विष्णुवचनं नवान्नागमश्राद्धस्यैव व्रीहि-यवोभयप्राप्तिविषयकत्वेन विधायकं ग्रैष्मादि-धान्यव्युदासाय । शालिधान्यस्य तु प्राप्तिः ।“शरद्वसन्तयोः केचित् नवयज्ञं प्रचक्षते ।धान्यपाकवशादन्ये श्यामाको वनिनः स्मृतः ॥
”इति छन्दोगपरिशिष्टे व्रीह्यप्राप्त्या नवशस्येऽष्टौ-शालिविधानात् यज्ञतुल्यन्यायात् श्राद्धेऽपि तथाकल्पनात् । इति च श्राद्धतत्त्वम् ॥
* ॥
नवान्न-श्राद्धकालो यथा । विष्णुः । अमावस्यास्तिस्रो-ऽष्टकास्तिस्रोऽन्वष्टका माघी प्रौष्टपद्यूर्द्ध्वं कृष्ण-त्रयोदशी व्रीहियवपाकौ च ।“एतांस्तु श्राद्धकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः ।श्राद्धमेतेष्वकुर्व्वाणो नरकं प्रतिपद्यते ॥
व्रीहिपाके च कर्त्तव्यं यवपाके च पार्थिव ।न तावाद्यौ महाराज विना श्राद्धं कथञ्चन ॥
”इति मलमासतत्त्वम् ॥
तेन यागकरणं यथा, --व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते ॥
तत्र“व्रीहिप्रयोगे प्रतीतयवप्रामाण्यपरित्यागः ।अप्रतीतयवाप्रामाण्यकल्पनम् ।” इत्येकादशी-तत्त्वम् ॥
* ॥
व्रीह्यप्राप्तौ शालिधान्येन कर्म्म-करणं यथा, --“यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत् ।यवानामिव गोधूमा व्रीहीणामिव शालयः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥