| YouTube Channel

व्यासः (vyAsaH)

 
Apte
English
व्यासः [vyāsḥ], 1 Distribution, separation into parts.
Dissolution or analysis of a compound.
Severalty, distinction.
Diffusion, extension
तस्यैव व्यासमिच्छामि ज्ञातुं ते भगवन् यथा
Bhāg.*
 6.4.2.
Width, breadth.
The diameter of a circle.
A fault in pronunciation.
Arrangement, compliation.
An arranger, a compiler
द्वैपायनो$स्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान्
Bhāg.*
 11.16.28.
N.
 of a celebrated sage. [He was the son of the sage Parāśara by Satyavatī (born before her marriage with Śantanu q. v. )
but he retired to the wilderness as soon as he was born, and there led the life of a hermit, practising the most rigid austerities until he was called by his mother Satyavatī to beget sons on the widows of her son Vichitravīrya. He was thus the father of Pāṇḍu and Dhṛitarāṣṭra and also of Vidura
q. q. v. v. He was at first called 'Kṛiṣṇadvaipāyana' from his dark complexion and from his having been brought forth by Satyavatī on a Dvīpa or island
but he afterwards came to be called Vyāsa or 'the arranger, ' as he was supposed to have arranged the Vedas in their present form
विव्यास वेदान् यस्मात् स तस्माद् व्यास इति स्मृतः
cf.
 also जातः स यमुनद्वीपे द्वैपायन इति स्मृतः । व्यस्य वेदान् समस्ताश्च व्यासतामगमद्विभुः ॥ Bm. 1.214. He is believed to be the author of the great epic, the Mahābhārata, which he is said to have composed with Gaṇapati for his scribe. The eighteen Purāṇas, as also the Brahma-sūtras and several other works are also ascribed to him. He is one of the seven chirajeevins or deathless persons
cf.
 चिरजीविन्.]
A Brāhmaṇa who recites or expounds the Purāṇas in public.
Comp.
 -पीठम् the seat of the an expounder of the Purāṇas-पूजा
N.
 of the observance of honouring one's preceptor, performed on the 15th of the bright half of Āṣāḍha. -समास (dual) details and the aggregate
आयव्ययौ च व्याससमासाभ्यामाचक्षीत Kau.
A.
 2.9.
Apte 1890
English
व्यासः 1 Distribution, separation into parts.
2 Dissolution or analysis of a compound.
3 Severalty, distinction.
4 Diffusion, extension.
5 Width, breadth.
6 The diameter of a circle.
7 A fault in pronunciation.
8 Arrangement, compilation.
9 An arranger, a compiler.
10 N. of a celebrated sage. [He was the son of the sage Parāśara by Satyavatī (born before her marriage with Śantanu q. v.)
but he retired to the wilderness as soon as he was born, and there led the life of a hermit, practising the most rigid austerities until he was called by his mother Satyavatī to beget sons on the widows of her son Vicitravīrya. He was thus the father of Pāṇḍu and Dhṛtarāṣṭra and also of Vidura
q. q. v. v. He was at first called ‘Kṛshṇadvaipāyana’ from his dark complexion and from his having been brought forth by Satyavatī on a Dvīpa or island
but he afterwards came to be called Vyāsa or ‘the arranger’, as he was supposed to have arranged the Vedas in their present form
विव्यास वेदान् यस्मात्स तस्माद् व्यास इति स्मृतः. He is believed to be the author of the great epic the Mahābhārata which he is said to have composed with Gaṇapati for his scribe. The eighteen Purāṇas, as also the Brahma-sūtras and several other works are also ascribed to him. He is one of the seven chirajīvins or deathless persons
cf. चिरजीविन्].
11 A Brāhmaṇa who recites or expounds the Purāṇas in public.
Hindi
Hindi
व्यास
Apte Hindi
Hindi
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"वितरण, विभाजन"
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
समास का विग्रह या विश्लेषण
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"अलगाव, पृथक्ता"
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"प्रसार, फैलाव "
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"अर्ज, चौड़ाई"
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
वृत्त का व्यास
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
उच्चारणदोष
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"व्यवस्था, संकलन"
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
"व्यवस्थापक, संकलयिता"
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
एक प्रसिद्ध ऋषि का नाम
व्यासः
पुं*
 - वि + अस् + घञ्
वह ब्राह्मण जो सार्वजनिक रूप से पुराणों की कथा करता है
Shabdartha Kaustubha
Kannada
वि + असु = व्यासः ।
पदविभागः - > नामपदम्
कन्नडार्थः - > ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಡು /ಬಿಡಿಸಿ ಇಡು
वि + असु = व्यासः ।
पदविभागः - > नामपदम्
कन्नडार्थः - > ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಮಾಡು /ವಿಭಾಗಿಸು
प्रयोगाः - > "स चतुर्धा बभौ व्यस्तः प्रसवः पृथिवीपतेः"
उल्लेखाः - > रघु० १०-८४
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 व्यासः
noun
पंजाबक्षेत्रस्य एकः विभागः।
"व्यासे क्षेत्रे निरङ्कारीणां पीठं वर्तते।"
Synonyms:
 व्यासः, विष्कम्भः, कर्णः, विस्तृतिः
noun
गोलस्य मध्यरेखा।
"अस्य वर्तुलस्य व्यासं जानातु।"
Synonyms:
 पृथुता, पार्थवम्, प्रथिमा, विशालता, विपुलता, विस्तारः, विस्तीर्णता, परिसरः, प्रस्थः, विततिः, आयामः, आयतनम्, पाटः, परिणाहः, व्यासः, परिसरः
noun
वस्तुनः आसीमातः प्रसृतिः।
"अस्य वस्तुनः पृथुता अधिका अस्ति। "
Synonyms:
 व्यासः, वेदव्यासः, महर्षिव्यासः, कृष्णद्वैपायनः, पाराशरः, बादरायणः, वासवेयः, सात्यवतः, कृष्णः
noun
एकः ऋषिः येन वेदाः संगृहीताः तथा च सम्पादिताः।
"व्यासेन महाभारतं लिखितुं श्रीगणेशः आमन्त्रितः।"
Synonyms:
 व्यासः
noun
वर्तुलस्य सा रेखा या केन्द्रात् गच्छति।
"श्यामः रेखागणिते व्यासस्य अध्ययनं करोति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: व्यासः
Root: व्यास
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
Meaning(s):
⇒ Vyāsa - son of Parasara
Incarnation of Viṣṇu
Shloka(s):
1|1|30|2 ► अश्वो हयशिराः शेषः कपिलो व्यास इत्यपि॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|31|2 ► कपिलस्तु महाविष्णुर्व्यासः सत्यवतीसुतः॥ (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
1|1|32|1 ► पराशर्यो द्वैपायनः कृष्णद्वैपायनोऽपि च। (स्वर्गकाण्डः/आदिदेवाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|1|30|2 ⇢ व्यासः (व्यास) (पुं) ⇒ Vyāsa - son of Parasara
Incarnation of Viṣṇu ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
➠ 1|1|31|2 ⇢ व्यासः (व्यास) (पुं) ⇒ Vyāsa - son of Parasara
Incarnation of Viṣṇu ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
➠ 1|1|31|2 ⇢ सत्यवतीसुतः (सत्यवतीसुत) (पुं) ⇒ Epithet of Vyāsa ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
➠ 1|1|32|1 ⇢ पाराशर्यः (पाराशर्य) (पुं) ⇒ Epithet of Vyāsa ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
➠ 1|1|32|1 ⇢ द्वैपायनः (द्वैपायन) (पुं) ⇒ Epithet of Vyāsa ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
➠ 1|1|32|1 ⇢ कृष्णद्वैपायनः (कृष्णद्वैपायन) (पुं) ⇒ Epithet of Vyāsa ⇒ विष्णोः व्यासावतारः
Related word(s):
अवतारः ➡ विष्णुः
जातिः ➡ ऋषिः
Tamil
Tamil
வ்யாஸ: : பிரித்தல், பங்கு போடுதல், பரவுதல், வியாச முனிவர், அகலம், விட்டம், ஒழுங்கு படுத்துபவன், சேர்த்தி இயற்றுபவன்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: व्यासः
Root: व्यास
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ width
⇒ breadth
⇒ arranger
⇒ diameter
⇒ compiler
⇒ severing
⇒ division
⇒ diffusion
⇒ prolixity
⇒ extension
⇒ disjoining
⇒ separation
⇒ distributing
⇒ kind of drawl
⇒ detailed account
⇒ diameter of a circle
⇒ Brahman who recites or expounds the purANas in public
Shloka(s):
2|7|36|4 ► व्यासो द्वैपायनः पाराशर्यः सत्यवतीसुतः। (ब्रह्मवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|36|4 ⇢ व्यासः (व्यास) (पुं) ⇒ width, breadth, arranger, diameter, compiler, severing, division, diffusion, prolixity, extension, disjoining, separation, distributing, kind of drawl, detailed account, diameter of a circle, Brahman who recites or expounds the purANas in public
➠ 2|7|36|4 ⇢ द्वैपायनः (द्वैपायन) (पुं)
➠ 2|7|36|4 ⇢ पाराशर्यः (पाराशर्य) (पुं)
➠ 2|7|36|4 ⇢ सत्यवतीसुतः (सत्यवतीसुत) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ संन्यासी
जातिः ➡ ऋषिः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्यासः,
पुं,
 (वि + अस् + घञ् ।) विस्तारः ।इत्यमरः ॥
(यथा, महाभारते । १ । १ ।५१ ।“विस्तीर्य्यैतत् महज्ज्ञानमृषिः संक्षिप्यचाब्रवीत् ।इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥
”“समासः संक्षेपः व्यासो विस्तारः ।” इतितट्टीका ॥
) मानभेदः । इति शब्दरत्नावली ॥
पाठकब्राह्मणः । यथा, नैयतकालिकतल्पतरौभविष्यपुराणम् ॥
“विस्पष्टमद्रुतं शान्तं स्पष्टाक्षरपदं तथा ।कलस्वरसमायुक्तं रसभावसमन्वितम् ॥
बुध्यमानः सदर्थं वै ग्रन्थार्थं कृत्स्नशो नृप ।ब्राह्मणादिषु सर्व्वेषु ग्रन्थार्थञ्चार्पयेन्नृप ।य एवं वाचयेद्ब्रह्मन् स विप्रो व्यास उच्यते ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
गोलस्य मध्यरेखा । यथा, --“व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्तेखवाणसूर्य्यैः परिधिस्तु सूक्ष्मः ।द्वाविंशतिघ्ने विहृतेऽथ शैलैःस्थूलोऽथवा स्याद्ब्यवहारयोगः ॥
”उदाहरणम् ।“विष्कम्भमानं किल यत्र सप्ततत्र प्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व ।द्बाविंशतिर्यत् परिधिप्रमाणंतद्व्याससंख्या च सखे विचिन्त्य ॥
”इति लीलावती ॥
* ॥
(व्यास्यति वेदानिति । वि + आ + अस् +अच् ।) मुनिविशेषः । तस्य पर्य्यायो वेदव्यास-शब्दे द्रष्टव्यः ॥
(अस्य निरुक्तिर्यथा महा-भारते । १ । १०५ । १४ ।“यो व्यस्य वेदांश्चतुरस्तपसा भगवानृषिः ।लोके व्यासत्वमापेदे कार्ष्णात् कृष्णत्वमेव च ॥
”)स च सत्यवत्यां कन्याकाले पराशराज्जातः ।श्रीकृष्णस्य पञ्चकलोद्भवः । यथा, --“व्यासः पुराणसूत्रञ्च पप्रच्छ वाल्मिकं यदा ।मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदम्बिकाम् ॥
तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्बरेण मुनीश्वरः ।संप्राप निर्म्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् ॥
पुराणसूत्रं श्रुत्वा स व्यासः पञ्चकलोद्भवः ।त्वां सिषेवे प्रदध्यौ च शतवर्षञ्च पुष्करे ॥
तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।तदा वेदविभागञ्च पुराणञ्च चकार ह ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ४ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य जन्मान्तरं यथा, --“अथ भूयो जगत्स्रष्टा भोः शब्देनानुवादयन् ।सरस्वतीमुच्चचार तत्र सारस्वतोऽभवत् ॥
अपान्तरतमा नाम सुतो वाक्सम्भवः प्रभुः ।भूतभव्यभविष्यज्ञः सत्यवादी दृढव्रतः ॥
तमुवाच नतं मूर्द्ध्ना देवानामादिरव्ययः ।वेदाख्याने श्रुतिः कार्य्या यथा मतिमतां वर ॥
तस्मात् कुरु यथाज्ञप्तं ममैतद्बचनं मुने ।तेन भिन्नास्तदा वेदा मनोः स्वायम्भुवोऽन्तरे ॥
ततस्तुतोष भगवान् हरिस्तेनास्य कर्म्मणा ।तपसा च सुतप्तेन यमेन नियमेन च ॥
मन्वन्तरेषु पुत्त्रत्वमेवमेवं प्रवर्त्तकः ।भविष्यस्यचलो ब्रह्मन्नप्रधृष्यश्च नित्यशः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“सुतं त्वजनयच्छक्तरदृश्यन्ती पराशरम् ।काली पराशरात् जज्ञे कृष्णद्वैपायनं मुनिम् ॥
द्वैपायनादरुण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।”इति वह्रिपुराणे प्रजापतिसर्गो नामाध्यायः ॥
*युगभेदे व्यासभेदो यथा, --“यस्मिन्मन्वन्तरे व्यासा ये ये तांस्तान्निबोध मे ।यथा च भेदः शास्वानां व्यासेन क्रियते मुने ॥
अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदो व्यस्तो महर्षिभिः ।वैवस्वतेऽन्तरे त्वस्मिन् द्बापरेषु पुनः पुनः ॥
वेदव्यासा व्यतीता ये अष्टाविंशतिसत्तमाः ।चतुर्धा यैः कृतो वेदो द्बापरेषु पुनः पुनः ॥
द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा ।द्बितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ॥
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः ।सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः ॥
सप्तमे च तथैवेन्द्रो वशिष्टश्चाष्टमे स्मृतः ।सारस्वतश्च नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ॥
एकादशे वै त्रिवृषो भारद्बाजस्ततः परम् ।त्रयोदशे चान्तरीक्षो धर्म्मी चापि चतुर्द्दशे ॥
त्रय्यारुणः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः ।कृतञ्जयः सप्तदशे ऋणज्योऽष्टादशे स्मृतः ॥
ततो व्यासो भरद्वाजो भरद्बाजात्तु गोतमः ।गोतमादुत्तमो व्यासो हर्य्यात्मा योऽभिधीयते ॥
अथ हर्य्यात्मनो वेणः स्मृतो वाजश्रवास्तु यः ।सोमो मुख्यायनस्तस्मात्तृणबिन्दुरिति स्मृतः ॥
ऋक्षोऽभूद्भार्गवस्तस्माद्वाल्मीकिर्योऽभिधीयते ।तस्मादस्मत्पिता शक्तिर्व्यासस्तस्मादहं मुने ॥
जातुकर्णोऽभवन्मत्तः कृष्णद्वैपायनस्ततः ।अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः ॥
एको वेदश्चतुर्धा तु तैः कृतो द्वापरादिषु ।भविष्ये द्बापरे चापि द्रौणिर्व्यासो भविष्यति ।व्यतीते मम पुत्त्रेऽस्मिन् कृष्णद्वैपायने मुनौ ॥
”इति विष्णुपुराणे ३ अंशे ३ अध्यायः ॥
* ॥
कूर्म्मपुराणे त्वियान् विशेषः । द्बादशे द्वापरेशततेजाः । त्रयोदशे धर्म्मः । चतुर्द्दशे तरक्षुः ।पञ्चदशे त्र्यायणः । अष्टादशे ऋतञ्चयः । एक-विंशे वाजश्रवाः । द्बाविंशे शुष्मापणः । त्रयो-विंशे तृणविन्दुः । चतुर्व्विंशे वाल्मीकिः । पञ्च-विंशे विष्णुः । अन्यत् विष्णपुराणवत् ॥
(एतद्-विवरणञ्च देवीभागवते १ स्कन्धे ३ अध्यायेच द्रष्टव्यम् ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“असु क्षेपणे”@} 2 ‘असतेऽसति गत्यादौ, भुव्यस्ति, क्षेपणेऽस्यति।’ 3 इति देवः।
आसकः-सिका, आसकः-सिका, असिसिषकः-षिका
असिता-त्री, आसयिता-त्री, असिसिषिता-त्री
4 अस्यन्-न्ती, आसयन्-न्ती, असिसिषन्-न्ती
निरस्यन्, आसयन्-न्ती, असिसिषन्-न्ती
असिष्यन्-न्ती-ती, आसयिष्यन्-न्ती-ती, असिसिषिष्यन्-न्ती-ती
5 निरस्यमानः, निरस्यन्, आसयमानः, आसयिष्यमाणः
अः-असौ-असः
-- -- 6 निरस्तम्- 7 स्तवान्, 8 असितमनेन, आसितः, असिसिषितः-तवान्
असः, सन्न्यासी 9, आसः, असिसिषुः, आसिसयिषुः
10 असितव्यम्, आसयितव्यम्, असिसिषितव्यम्
असनीयम्, आसनीयम्, असिसिषणीयम्
आस्यम्, समस्या 11, आस्यम्, असिसिष्यम्
ईषदसः, दुरसः, स्वसः
-- -- 12 अस्यमानः, आस्यमानः, असिसिष्यमाणः
निरासः, व्यासः, 13 प्रासः 14 इष्वासः 15, आसः, असिसिषः
असितुम्, आसयितुम्, असिसिषितुम्
अस्तिः, उपास्तिः, आसना, असिसिषा, आसिसयिषा
निरसनम्, निरासनम्, असिसिषणम्
16 असित्वा, अस्त्वा, आसयित्वा, असिसिषित्वा
पर्यस्य-न्यस्य 17 -निरस्य, निरास्य, निरसिसिष्य
आसम् २ असित्वा २ अस्त्वा २, 18 द्व्यहात्यासं गाःपाययति, आसम् २, आसयित्वा २, असिसिषम् २
असिषित्वा २
19 असुरः, असिः 20 ः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५३)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२०९। सक। से। पर।)
03
=>
 (१८४)
04
=>
 [[३। ‘दिवादिभ्यः श्यन्’ (३-१-६९) इति श्यन्।]]
05
=>
 [[४। ‘उपसर्गादस्यत्यूह्योर्वावचनम्’ (वा। १-३-२९) इति शानजपि।]]
06
=>
 [[५। धातोरुदित्त्वात् ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इतीण्ण।]]
07
=>
 [[आ। ‘राक्षसान् बटुयज्ञेषु पिण्डीशूरान् निरस्तवान्।’ भ। का। (५-८५।)]]
08
=>
 [[B। ‘सौनागा अस्यतेर्भावे निष्ठायां विक- ल्पेन इटमिच्छन्ति’ इति काशिका (७-२-१७।)। तेन इदमपि रूपं साधु।]]
09
=>
 [[C। ‘उवाच मारुतिर्वृद्धे सन्न्यासिन्यत्र वानरान्’ भ। का। (७-७६।)]]
10
=>
 [पृष्ठम्००५२+ ४१]
11
=>
 [[१। बाहुलकात् संज्ञायां क्यपि समस्या इति रूपं साधु।]]
12
=>
 [[आ। ‘दीव्यमानं शितान् बाणान् अस्य- मानं महागदाः।’ भ। का। (५-८१।)]]
13
=>
 [[B। ‘नाडायनो बादरिकश्च तस्मै व्या- सश्च कानीनमुनिर्गरीयान्।’ वा। वि। १-६४।]]
14
=>
 [[२। प्रास्यते इति प्रासः। ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति भावे घञ्।]]
15
=>
 [[२आ। इषवोऽस्यन्ते अनेन इति इष्वासः। ‘हलश्च’ (३-३-१२१।) इति करणे घञ्। ‘इष्वासो धन्वधन्विनोः’ इति हैमः।’ इति अमरसुधा।]]
16
=>
 [[३। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इतीड् वा।]]
17
=>
 [[C। ‘भ्रातरि न्यस्य यातो मां मृगावित् मृगयामसौ’ भ। का। (५। ८२।)]]
18
=>
 [[४। ‘अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु (३-४-५७) इति णमुल्।]]
19
=>
 [[५। ‘असेरुरन्’ (द। उ। ८-२४।) इति उरन्।]]
20
=>
 [[६। अस्यतीति = असिः। इः प्रत्ययः। (द। उ। १। ६८।)]]