| YouTube Channel

व्यायामः (vyAyAmaH)

 
Apte
English
व्यायामः [vyāyāmḥ], 1 Entending, stretching out
व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत्
Mb.
 * 4.4.6.
Exercise, gymnastic or athletic exercise
व्यायामयोगः
Mb.
 * 12.59.53 (com. व्यायामयोगः आयुधप्रयोगाभ्यासः)
स्थाने शमवतां शक्त्या व्यायामे वृद्धिरङ्गिनाम्
Śi.*
 2.94.
Fatigue, labour
व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना
Mb.
 * 3.297.2.
Effort, exertion.
Contention, struggle
व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरपि समा- गतैः
Mb.
 * 3.167.4
5.138.25.
Business, occupation.
A difficulty.
A measure of distance (= व्याम q. v. ).
Training of the army
व्यायामः स्वसैन्यानाम् Kau.
A.
 1.16.
Apte 1890
English
व्यायामः 1 Extending, stretching out.
2 Exercise, gymnastic or athletic exercise
स्थाने शमवतां शक्त्या व्यायामे वृद्धिरंगिनां Śi. 2. 94.
3 Fatigue, labour.
4 Effort, exertion.
5 Contention, struggle.
6 Business, occupation.
7 A difficulty.
8 A measure of distance (= व्याम q. v.).
Apte Hindi
Hindi
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
"विस्तार करना, फैलाना"
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
"कसरत, शारीरिक, व्यायाभों का अभ्यास"
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
"थकान, श्रम"
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
"प्रयत्न, चेष्टा"
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
"वाग्युद्ध, संघर्ष"
व्यायामः
पुं*
 - वि + आ + यम् + घञ्
दूरी की माप विशेष
व्यायामः
पुं*
 - वि+आ+यम्+घञ्
"सैनिक अभ्यास, फौज की कवायद"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 व्यायामः, क्रिया, परिक्रिया
noun
बलवर्धनार्थे कृताः शारीरिकाः परिश्रमाः।
"नियमितेन व्यायामेन शरीरं सुदृढं तथा च बलवान भवति।"
Synonyms:
 यत्नः, प्रयत्नः, चेष्टा, चेष्टितम्, विचेष्टितम्, चेष्टनम्, उद्यमः, उद्योगः, व्यवसायः, अध्यवसायः, अध्यवसानम्, प्रवृत्तिः, व्यापारः, आयासः, घटनम्, घटना, घटा, ग्रहः, गुरणम्, गूरणम्, गोरणम्, उपक्रमः, कर्मयोगः, प्रयोगः, व्यायामः, उत्साहः
noun
ईप्सितसिद्ध्यर्थं क्रियमाणं कार्यम्।
"उद्योगिनं पुरुषसिंहम् उपैति लक्ष्मीर् दैवेन देयम् इति कापुरुषा वदन्ति। दैवं निहत्य कुरु पौरुषम् आत्मशक्त्या यत्ने कृते यदि न सिध्यति कोऽत्र दोषः॥"
Synonyms:
 परिश्रमः, उद्यमः, श्रमः, आयासः, क्लमः, क्लेशः, प्रयासः, आयासः, क्लमथः, व्यायामः
noun
शारीरकानि कष्टानि।
"परिश्रमैः प्रेयं श्रेयम् अपि प्राप्तुं शक्यते।"
Tamil
Tamil
வ்யாயாம: : உடற்பயிற்சி, நீட்டுதல், முயற்சி, செயல், களைப்பு.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
व्यायामः,
पुं,
 (वि + आ + यम + घञ् ।) पौरुषः ।(यथा, महाभारते । ४ । ३८ । ७ ।“व्यायामसहमत्यर्थं तृणराजसमं महत् ।सर्व्वायुधमहामात्रं शत्रुसंवादकारकम् ॥
”)श्रमः । (यथा, महाभारते । १ । १७६ । ६ ।“व्ययामकर्षितः सोऽथ मृगलिप्सुः पिपासितः ।आजगाम नरश्रेष्ठ वशिष्ठस्याश्रमं प्रति ॥
”)विषमः । दुर्गसञ्चारः । इति मेदिनी ॥
व्यामः ।इति हेमचन्द्रः ॥
मल्लक्रीडा । कुस्ती इतिपारस्य भाषा । (यथा, महाभारते । १२ । २१ । ७ ।“अन्ये साम प्रशंसन्ति व्यायाममपरे जनाः ॥
”)अस्य गुणादि यथा, --“व्यायामो हि सदा पथ्यो बालनां स्निग्ध-भोजिनाम् ।स च शीते वसन्ते च तेषां पथ्यतमः स्मृतः ॥
सर्व्वेष्वृतुषु सर्व्वैर्हि शूरैरात्महितार्थिभिः ।शक्त्यर्द्धेन तु कर्त्तव्यो व्यायामो हन्त्यतो व्यथाम् ॥
कुक्षौ ललाटे ग्रीवायां यदा घर्म्मः प्रवर्त्तते ।शक्त्यर्द्धं तं विजानीयादायतोच्छ्वासमेव च ॥
लाघवं कर्म्मसामर्थ्यं स्थैर्य्यं क्लेशसहिष्णुता ।दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्च व्यायामादुपजायते ॥
व्यायामं कुर्व्वतो नित्यं विरुद्धमपि भोजनम् ।विदग्धमविदग्धं वा निर्द्दोषं परिपच्यते ॥
न स व्यायामसदृशमन्यत् स्थौल्यापकर्षणम् ।न च व्यायामिनं मर्त्यं मर्द्दयन्त्यरयो बलात् ॥
न चैनं सहसाक्रम्य जरा समधिगच्छति ॥
व्यायामक्षुण्णगात्रस्य पद्भ्यामुद्वर्त्तितस्य च ।व्याधयो नोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः ॥
रक्तपित्ती क्षयी शोषी कासी श्वासी क्षतातुरः ।भुक्तवान् स्त्रीषु च क्षीणो व्यायामं परिवर्जयेत् ॥
वातपित्तामयी बालो वृद्बोऽजीर्णी च संत्यजेत् ।अतिव्यायामतः कासो रक्तपित्तं प्रजायते ॥
श्रमः क्लमः क्षयस्तृष्णा ज्वरश्छर्द्दिश्च जायते ॥
”इति राजवल्लभः ॥