| YouTube Channel

वृष्टिः (vRSTiH)

 
Apte
English
वृष्टिः [vṛṣṭiḥ],
f.
 [वृष्-क्तिन्]
Rain, a shower of rain
आदित्या- ज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः
Ms.*
 3.76.
A shower (of anything)
अस्त्रवृष्टि
R.*
 3.58
पुष्पवृष्टि 2.6
so शर˚, धन˚, उपल˚
&c.
Comp.
 -कालः the rainy season. -घ्नी small cardamoms. -जीवन
a.
 nourished or watered by rain (as a country)
cf.
 देवमातृक. (-नः) the Chātaka bird.-पातः a shower of rain. -भूः a frog. -संपातः a shower of rain.
Apte 1890
English
वृष्टिः f. [वृष्-क्तिन्] 1 Rain, a shower of rain
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः Ms. 3. 76.
2 A shower (of anything)
अस्त्रवृष्टि R. 3. 58
पुष्पवृष्टि 2. 60
so शर°, धन°, उपल° &c.
Comp.
कालः the rainy season.
जीवन a. nourished or watered by rain (as a country)
cf. देवमातृक. (
नः) the Cātaka bird.
भूः a frog.
संपातः a shower of rain.
Hindi
Hindi
(पु) वर्षा,
Apte Hindi
Hindi
वृष्टिः
स्त्री*
 - वृष् + क्तिन्
"बारिश, बारिश की बौछार"
वृष्टिः
स्त्री*
 - -
(किसी भी वस्तु की) बौछार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वृष्टिः, वर्षः, आसारः, धारासम्पातः, धारासारः
noun
केषामपि वस्त्वादीनां वर्षणम्।
"भक्तैः महात्मनि पुष्पाणां वृष्टिः कृता।"
Synonyms:
 वर्षा, वृष्टिः
noun
जलबिन्दुपतनम्।
"भारते चेरापुञ्जी इति विभागे अधिका वर्षा भवति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वृष्टिः
Root: वृष्टि
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ वृष्टिः
Meaning(s):
⇒ Rain
Shloka(s):
2|2|7|1 ► वर्षोऽस्त्री वर्षणं वृष्टिः शीकरोऽस्त्र्यम्भसः कणः। (अन्तरिक्षकाण्डः/मेघाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|2|7|1 ⇢ वर्षणम् (वर्षण) (नपुं) ⇒ Rain ⇒ वृष्टिः
➠ 2|2|7|1 ⇢ वृष्टिः (वृष्टि) (स्त्री) ⇒ Rain ⇒ वृष्टिः
Related word(s):
जातिः ➡ जलम्
अन्यसंबन्धाः ➡ सङ्क्रा
जन्य_जनकसंबन्धः ➡ वातपातः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शीकरः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृष्टिः,
स्त्री,
 (वृष + क्तिन् ।) मेघाज्जलबिन्दुपत-नम् । तत्पर्य्यायः । वर्षम् २ । इत्यमरः ॥
गोघृतम् ३ परामृतम् ४ वर्षणम् ५ । इतिशब्दरत्नावली ॥
तत्कारणं यथा, --“अमृतादित्रये यत्र भवन्ति सर्व्वखेचराः ।तदा वृष्टिः क्रमाज्ज्ञेया धृत्यर्कवसुवासरैः ॥
”इति स्वरोदयः ॥
* ॥
अपि च ।“ब्रुवन्तु परमार्थञ्च किमिन्द्राद्वृष्टिरेव च ।सूर्य्याद्धि जायते तोयं तोयात् शस्यानिशाखिनः ॥
तेभ्योऽन्नानि फलान्येव तेभ्यो जीवन्ति जीविनः ।सूर्य्यग्रस्तञ्च नीरञ्च काले तस्मात् समुद्भवः ।सूर्य्यो मेघादयः सर्व्वे विधात्रा ते निरूपिताः ॥
यत्राब्दे यो जलधरो गजश्च सागरो मरुत् ।शस्याधिपो नृपो मन्त्री विधात्रा ते निरू-पिताः ॥
जलाढकानां शस्यानां तृणानाञ्च निरूपितम् ।अब्देऽब्देऽस्त्येव तत् सर्व्वं कल्पे कल्पे युगे युगे ॥
हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीप्सितम् ।दद्याद्घनाय तद्दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः ।स्थाने स्थाने पृथिव्याञ्च काले काले यथोचितम् ॥
ईश्वरेच्छयाविर्भूतं तूर्णं भूतं प्रतिबन्धकम् ।भूतं भव्यं भविष्यञ्च महत् क्षुद्रञ्च मध्यमम् ।धात्रा निरूपितं कर्म्म केन तात निवार्य्यते ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २१ अः ॥
आसन्नवृष्टिसूचकानि यथा, --“मयूराः स्तनयित्नूनां शब्देन हृषिता मुहुः ।केकायन्ति प्रतिवने सततं वृष्टिसूचकाः ॥
मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः ।श्रूयतामतिमत्तानां वृष्टिसन्निधिसूचकः ॥
गगने शक्रचापेन कृतं साम्प्रतमास्पदम् ।धारासारशरैस्तापं छेत्तुं प्रति यथोद्गतः ॥
”इति कालिकापुराणे १५ अध्यायः ॥
* ॥
वृष्टिफलं यथा, --“पतिव्रताया वचनान्नोद्गच्छति दिवाकरः ।सूर्य्योदयं विना नैव स्नानदानादिकाः क्रियाः ॥
नाग्नेर्व्विहरणञ्चैव क्रत्वभावश्च लक्ष्यते ।नैवाप्यायनमस्माकं विना होमेन जायते ॥
वयमाप्यायिता मर्त्यैर्यज्ञभागैर्यथोदितैः ।वृष्ट्यादिनानुगृह्णीमो मर्त्यान् शस्यादिसिद्धये ॥
निष्पादितास्वोषधीषु मर्त्या यज्ञैर्यजन्ति नः ।एषां वयं प्रयच्छामः कामान् यज्ञादिपूजिताः ॥
अधो हि वर्षाम वयं मर्त्याश्चोर्द्ध्वप्रवर्षिणः ।तोयवर्षेण हि वयं हविर्व्वर्षेण मानवाः ॥
येऽस्माकं न प्रयच्छन्ति नित्या नैमित्तिकीःक्रियाः ।क्रतुभागं दुरात्मानः स्वयं येऽश्नन्ति लोलुपाः ॥
विनाशाय वयं तेषां तोयसूर्य्याग्निमारुतैः ।क्षितिञ्च संदूषयामः पापानामपकारिणाम् ॥
दुष्टतोयादिदोषेण तेषां दुष्कृ तकारिणाम् ।उपसर्गाः प्रवर्त्तन्ते मरणाय सुदारुणाः ॥
ये चास्मान् प्रीणयित्वा तु भुञ्जते शेषमात्मना ।तेषां पुण्याद्वयं लोकान् वितरामो महा-त्मनाम् ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणे पतिव्रतामाहात्म्यनामा-ध्यायः ॥
* ॥
वृष्टिजलगुणाः ।“गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने ।बल्यं रसायणं मेध्यं पात्रापेक्षि च तत्परम् ॥
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं स्पृष्टमिन्दुकरैर्निशि ।अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥
वर्षासु चरन्ति घनैः सहोरगा वियति कीट-लूताश्च ।तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्व्वम् ॥
कालेन पक्वं निर्द्दोषमगस्त्येनाविषीकृतम् ।हंसोदकमितिख्यातं शारदं विमलं जलम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अथ तस्य भेदाः ।“पानीयं मुनिभिः प्रोक्तं दिव्यं भौममितिद्विधा ।दिव्यं चतुर्व्विधं प्रोक्तं धाराजं करकाभवम् ॥
तौषारञ्च तथा हैमं तेषु धारं गुणाधिकम् ॥
” *तत्र धारस्य लक्षणं गुणाश्च ।“धाराभिः पतितं तोयं गृहीतं स्फीतवाससा ।शिलायां वसुधायां वा धौतायां पतितं च यत् ॥
सौवर्णे राजते ताम्रे स्फाटिके काचनिर्म्मिते ।भाजने मृण्मये चापि स्थापितं धारमुच्यते ॥
धारनीरं त्रिदोषघ्नमनिर्देश्यं रसं लघु ।सौम्यं रसायनं बल्यं तर्पणं ह्लादि जीवनम् ॥
पाचनं मतिकृन्मूर्च्छातन्द्रादाहश्रमक्लमान् ।तृष्णां हरति तत् पथ्यं विशेषात् प्रावृषिस्मृतम् ॥
” * ॥
अथ धाराजलस्य भेदौ ।“धाराजलञ्च द्बिविधं गाङ्गसामुद्रभेदतः ।”तत्र गाङ्गसामुद्रयोर्लक्षणं गुणाश्च ।“आकाशगङ्गासम्बन्धि जलमादाय दिग्गजाः ।मेघैरन्तरिता वृष्टीः कुर्व्वन्तीति वचः सताम् ॥
गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्रायो वर्षति वारिदः ।सर्व्वथा तज्जलं देयं तथैव चरके वचः ॥
स्थापितं हैमने पात्रे राजते मृण्मयेऽपि वा ।शाल्यन्नं येन संसिक्तं भवेदक्लेदिवर्णवत् ॥
तत् गाङ्गं सर्व्वदोषघ्नं ज्ञेयं सामुद्रमन्यथा ।तत्तु सक्षारलवणं शुक्रदृष्टिबलापहम् ॥
विस्रञ्च दोषलं तीक्ष्णं सर्व्वकर्म्मसु गर्हितम् ।सामुद्रं त्वाश्विने मासि गुणैर्गाङ्गवदादिशेत् ॥
यतोऽगस्त्यस्य विप्रर्षेरुदयात् सकलं जलम् ।निर्म्मलं निर्व्विषं स्वादु शुक्रलं स्याददोषलम् ॥
” *अतएवाह ।“फुत्कारविषवातेन नागानां व्योमचारिणाम् ।वर्षासु सविषं तोयं दिव्यमप्याश्विनं विना ॥
”इति भावप्रकाशः ॥