| YouTube Channel

वृज् (vRj)

 
शब्दसागरः
English
वृज्(ई)वृजी r. 1st cl. (वर्जति) r. 2nd cl. (वृङ्क्ते) r. 7th cl. (वृणक्ति)
1. To
choose.
2. To lose, to avoid.
3. To purify.
4. To cover. With अप,
To relinquish. r. 10th cl. (वर्ज्जयति-ते) To quit, to shun, to avoid,
to except, to abandon. With आ, To bend, to incline.
2. To offer.
With वि, 1. To avoid.
2. To be destitute of.
Capeller Eng
English
वृज् वृण॑क्ति वृङ्क्ते॑
pp.
 वृक्त॑ turn, twist off, pluck
out (the sacrificial grass), turn or set aside, remove
M.
 avert, keep
away, withhold.
C.
 वर्जयति (°ते),
pp.
 वर्जित (q.v. ) abandon,
shun, avoid, exempt, spare
renounce, resign
leave out, exclude.
P.
 be
deprived of or excluded from. — अप avert, remove, scare away
turn
or tear off
finish, conclude.
C.
 abandon, avoid, renounce, yield,
grant, present, offer (a funeral meal)
keep (a promise), conclude,
finish. अपि procure to, turn upon (loc. ). अव turn off, sever
C.
remove, destroy. आ procure, afford, furnish
take to one's self,
appropriate
withhold from (abl. )
be favourable to (acc. ).
C.
 bend,
incline, make favourable, win over. व्या separate, divide. समा take
to one's self, appropriate
C.
 bend, incline. उद् remove, destroy. नि
bend down, cause to fall, cast away. परा turn away (trans. &
instr.
 ),
flee
tear off, remove, reject, abandon. परि turn round, give way,
avoid, spare, exempt from (instr. )
reject, turn out.
C.
 keep off,
remove, shun, avoid, abandon. प्र strew (the sacrificial bed)
set in
or at the fire, heat or glow. सम् take to one's self, appropriate. —
Cf. आवर्जित, परिवृक्त, विवर्जित.
Yates
English
वृज् (इ, कि) वर्जति 1.
a. वर्ज्जयति 10.
a. and (ल) वृक्ते 2.
d. To quit,
avoid. (ध) वृणक्ति 7.
a. Idem
to
cover.
Spoken Sanskrit
English
वृज् - vRj - turn away
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - bend
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - keep anything from
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - turn
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - choose for one's self
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - pluck
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - abalienate
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - twist off
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - divert
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - pull up
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - appropriate
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - withhold
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - exclude
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - remove
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - avert
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - wring off or break a person's neck
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - gather
वृक्ते { वृज् } - vRkte { vRj } - verb 2 - select
आवृङ्क्ते { आ- वृज् } - AvRGkte { A- vRj } - verb 7 - appropriate
आवृङ्क्ते { आ- वृज् } - AvRGkte { A- vRj } - verb 7 - bring into the possession of
Apte
English
वृज् [vṛj], I. 2 Ā. (वृक्ते) To avoid, shun, abandon. -II. 7
P.
 (वृणक्ति)
To avoid, shun, give up, abandon.
To choose
आसामेकतमां वृङ्ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम्
Bhāg.*
 11.4. 14
5.1.16.
To atone for, efface, purify
तन्मे रेतः पिता वृङ्क्तामित्यस्यैतन्निदर्शनम्
Ms.*
 9.2.
To turn away, avert.
To remove, set aside.
To give, bestow.
To hurt, injure, kill.
To take away
परस्परं घ्नन्ति शपन्ति वृञ्जते पशून् स्त्रियो$र्थान् पुरुदस्यवो जनाः
Bhāg.*
 1.18.44. -III. 1
P.
 , 1
U.
 [वर्जति, वर्जयति-ते, वर्जित]
To shun, avoid.
To give up, abandon.
To exclude, set aside, leave out, except
हंसो हि क्षीरमादत्ते तन्मिश्रा वर्जयत्यपः
Ś.*
 6.28.
To abstain from.
To cut to pieces.
To take away, deprive (one) of.
To discharge, pour or give out, emit. (The following verse from K. R. illustrates the root in its different conjugations: वृणक्ति वृजिनैः संगं वृक्ते च वृषलैः सह । वर्जत्यनार्जवोपेतैः स वर्जयति दुर्जनैः ॥]
Apte 1890
English
वृज् {vI.v} {c2c} A. (वृक्ते) To avoid, shun, abandon. {vII.v} {c7c} P. (वृणक्ति) 1 To avoid, shun, give up, abandon.
2 To choose
आसामेकतमां वृंग्धि सवर्णां स्वर्गभूषणां Bhāg.
3 To atone for, efface, purify
तन्मे रेतः पिता वृंक्तामित्यस्यैतन्निदर्शनं Ms. 9. 20.
4 To turn away, avert.
5 To remove, set aside.
6 To give, bestow.
7 To hurt, injure, kill. {vIII.v} {c1c} P., {c10c} U. (वर्जति, वर्जयति-ते, वर्जित) 1 To shun, avoid.
2 To give up, abandon.
3 To exclude, set aside, leave out, except
Ś. 6. 27.
4 To abstain from.
5 To cut to pieces.
6 To take away, deprive (one) of.
7 To discharge, pour or give out, emit. (The following verse from K.R. illustrates the root in its different conjugations:
वृणक्ति वृजिनैः संगं वृक्ते च वृषलैः सह । वर्जत्यनार्जवोपेतैः स वर्जयति दुर्जनैः ॥).
Monier Williams Cologne
English
1. वृज्
cl.
 1. 7.
P.
 (Dhātup. xxxiv, 7
xxix, 24) वर्जति, वृण॑क्ति
cl.
 2. Ā. (Dhātup. xxiv, 19) वृक्ते
(Ved. and
BhP.
 also व॑र्जते and वृङ्क्ते॑
Impv.
 वृङ्क्ताम् [v.l. वृक्ताम्]
Mn.
 ix, 20
वृङ्ग्ध्वम्,
BhP.
 xi, 4, 14
pf. ववर्ज, ववृजे
[Gr. also ववृञ्जे,
RV.
 वावृजे
ववृज्युः॑, ववृक्तम्,
AV.
p.
f.
 -वर्जु॑षी]
aor.
 अवृक्,
AV.
वर्क् [2. 3. sg.], वर्क्तम्, अवृजन्
Pot.
 वृज्याम्,
RV.
अ॑वृक्त, ib.
अवृक्षम्, °षि, ib.
अवार्क्षीस्,
Br.
अवर्जीत्, अवजिष्ट
Gr.
fut. वर्जिता,
Br.
वर्जिष्यति, ib.
वर्क्ष्यति, °ते,
Br.
inf.
 वृ॑जे, वृञ्ज॑से, वृज॑ध्यै,
RV.
वर्जितुम् or वृञ्जितुम्
Gr.
ind.
p.
 वृक्त्वी॑,
RV.
-वृ॑ज्य, -वर्गम्,
Br.
&c.
 ),
to bend, turn,
RV.
 iv, 7, 10
to twist off, pull up, pluck, gather (esp. sacrificial grass),
RV.
TBr.
to wring off or break a person's (acc. ) neck,
RV.
 vi, 18, 8
26, 3
to avert, remove,
RV.
(Ā.) to keep anything from (abl. or
gen.
 ), divert, withhold, exclude, abalienate,
RV.
TS.
Br.
Mn.
BhP.
(Ā.) to choose for one's self, select, appropriate,
BhP.
 :
Pass.
 वृज्य॑ते, to be bent or turned or twisted,
RV.
&c.
 :
Caus.
 वर्जयति (Dhātup. xxiv, 7
mc. also °ते
Pot.
 वर्जयीत,
MBh.
aor.
 अववर्जत्),
to remove, avoid, shun, relinquish, abandon, give up, renounce,
ChUp.
GṛŚrS.
MBh.
&c.
to spare, let live,
MBh.
to exclude, omit, exempt, except (°यित्वा with
acc.
=
 excepting, with the exception of),
Mn.
MBh.
&c.
 :
Pass.
 of
Caus.
 वर्ज्यते, to be deprived of, lose (instr.),
Hariv.
 (cf. वर्जित) :
Desid.
 विवृक्ष॑ते (Br. ), विवर्जिषति, °ते (Gr. ), to wish to bend or turn
&c.
 :
Intens.
 वरीवृज्यते, वर्वर्क्ति (Gr.
p.
 व॑रीवृजत्,
RV.
 ),
to turn aside, divert :
Caus.
 of
Intens.
 वरीवर्ज॑यति (p.
f.
 °यन्ती), to turn hither and thither (the ears),
AV.
2. वृ॑ज्
=
 बल strength,
Naigh.
 ii, 9.
Monier Williams 1872
English
वृज् 1. वृज्, cl. 1. P. वर्जति, cl. 7. P.
(Ved. also A.) वृणक्ति, वृङ्क्ते (in this
class the rt. is sometimes written वृच्), cl. 2. A. वृक्ते
(in this cl. the rt. is sometimes written वृञ्ज्, to which
the 3rd sing. Pres. वृङ्क्ते may be referred), व-
वर्ज, ववृजे, (according to some also) ववर्च,
ववृञ्जे, वर्जिष्यति, -ते (Ved. वर्क्ष्यति, -ते),
अवर्जीत्, अवर्जिष्ट (Vedic forms अवृक्, वर्क्,
वर्क्तम्
Perf. part. fem. ववर्जुषी), वर्जितुम्,
(according to some also) वृञ्जितुम् (Ved. Inf. वृ-
जध्यै, वृञ्जसे), to bend, turn (Ved.)
to turn
away, avert, divert, alienate (Ved. A.)
to apply to
one's own use, choose for one's self (A.)
to exclude,
ward or keep off, remove, set aside
to abandon,
lose
to bestow (Ved.)
to efface, atone for, purify,
purge, (in the above senses generally A.)
to clear
to pull up, dig up, or (according to Sāy.) cut or
strew (the sacred grass)
to cut off, cut to pieces,
(Sāy. on Ṛg-veda VI. 26, 3. वर्क् = छेदितवान्
असि)
to injure, kill, (Ṛg-veda VI. 18, 8): Pass.
वृज्यते, to be bent, &c.
to be cut or injured, &c.,
(Sāy. on Ṛg-veda 1. 84, 6. वृज्यते = छिद्यते):
Caus. or cl. 10. P. वर्जयति (sometimes also A.
वर्जयते), -यितुम्, Aor. अववर्जत्, to cause to
bend or turn or turn away
to exclude, remove, set
aside, take away, deprive
to abandon, avoid, shun,
abstain from, renounce, give up, leave off, omit,
disclaim
to leave out, except, exempt, spare
to
dismiss
to discharge, give out: Pass. of Caus. वर्-
ज्यते, &c., to be excluded from or deprived of any-
thing (inst.), lose (see वर्जित): Desid. विवर्जि-
षति, -ते: Intens. वरीवृज्यते, वर्वर्क्ति, &c.,
to turn aside, divert: Caus. of Intens. वरीवर्ज-
यति, Ved. to turn or move in different directions
[cf. Gr. εἵργ-νυ-μι, εἴργ-ω, εἱργ-μό-ς, εἱρκ-τή,
Λυ-κόοργο-ς: Goth.
vrik-a, vruggo: Old Germ. reccheo
wurgjan:
Angl. Sax. vring-an
wealc-an, ‘to roll
’ (probably
also) wrenc, ‘deceit:’ Lith. verz-iu: Slav. vrag-u.]
2. वृज्, in Naigh. II. 9. वृक् is enumerated among
the बल-नामानि। (See वृजन below.)
Macdonell
English
वृज् VṚJ, Ⅰ. várja, (V., very rare), Ⅶ. 🞄vṛṇákti, vṛṅkté (V., rare in C., P.), 🞄turn, twist
pluck (grass for the altar)
Ā. 🞄keep from any one (ab., g.)
divert, exclude, 🞄withhold (ord. mg.)
remove
Ā. appropriate 🞄(P.)
Ā. choose for oneself
cs. (S., C.) varjaya, P. (Ā. metr.) remove, avoid, shun, renounce, 🞄abandon
spare
exclude, omit, except: 🞄pp. varjita, avoided, etc.
destitute 🞄[Page295-1] 🞄of, lacking, free from (in. , —°)
excepted
🞄excepting, excluding
gd. varjayitvā, excepting, 🞄(ac.). apa, turn away, disperse, 🞄dispel (V.)
pluck (V.)
pluck (V.)
break off, terminate, 🞄conclude (V., C.)
traverse (a path
RV.)
ps. 🞄-vṛjyate, be delivered (C.)
cs. avoid
give 🞄up, offer, bestow
finish, fulfil (a promise): 🞄pp. avoided, renounced
set aside, unnecessary
🞄destitute of, lacking, free from (in. , 🞄—°)
severed (heads), torn off (garland)
removed
🞄overturned (jar)
strewn, thrown
🞄scattered
delivered, bestowed, given. 🞄vi‿apa, pp. -vṛkta, separated
cs. pp. -varjita, 🞄abandoned. ā, turn to, bestow on (RV.)
🞄appropriate (V., P.)
withhold (ac.) from 🞄(ab.
RV.)
cs. bend, incline
win any oneʼs 🞄affection
have recourse to (any one): pp. 🞄inclined, bent, lowered
poured out
offered
🞄captivated, won. vi‿ā, separate, divide. 🞄pari-vi‿ā, rescue from (ab.). sam-ā, appropriate
🞄cs. pp. lowered. ni, (V.) overthrow
🞄throw away. anu-ni, overwhelm 🞄(RV.). parā, (RV.) avert (heads)
smite 🞄off (heads)
cast away, abandon: pp. 🞄parā-vṛkta, outcast (son). pari, (V.) turn aside
🞄avoid, shun
spare with, save from (in. )
🞄exclude, expel (Indra)
surround (P.)
cs. 🞄(C.) avoid, shun
forsake, leave (any one)
🞄disregard, ignore (any one): pp. avoided, 🞄shunned
forsaken by any one, destitute of, 🞄lacking, free from (in. , —°): saṃkhyayā —, 🞄innumerable. pra, (V.) strew (sacrificial 🞄grass)
place in or on the fire, heat (V. rit.). 🞄vi, cs. avoid, shun, abandon: pp. left by, deprived 🞄of, devoid of, lacking, free from (in. , 🞄—°)
excepting, excluding: -m, ad. without 🞄(honour, —°). sam, Ā. take to oneself, appropriate 🞄(V.).
Benfey
English
वृज् वृज्, ii. 7, वृणज्, वृञ्ज्, Par.
i. 1, Par. and (also वृञ्ज् व्रिञ्ज्), ii.
2, Ātm. (the original signification seems
to be ‘To bend’).
1. To exclude, Man.
3, 152.
2. To purify, Man. 9, 20.
Ptcple of the pf. pass. वृक्त, Spread,
Lass. 98, 8 = Rigv. v. 9, 2. Caus., and
i. 10,
1. To deprive, Kām. Nītis. 9, 15
(= Hit. iv. d. 118, where वर्जित corr.
for आर्जित).
2. To abandon, Rājat. 5,
312.
3. To abstain, Man. 2, 177
MBh.
13, 5659.
4. To shun, Man. 9, 246
to
avoid, Pañc. i. d. 112.
5. To spare,
MBh. 3, 10583. वर्जित,
1. Relinquished,
Rām. 3, 51, 12
remnant, Pañc. 138,
2.
2. Deprived of, without, Rām. 3,
52, 41
except. Hit. iv. d. 124.
3.
Given. Ptcple. of the fut. pass. वर्ज्य।
To be excepted, left out.
n.
 A point
in each lunar mansion during the
passage of the moon, in which no busi-
ness should be begun. Absol. वर्ज-
यित्वा, Except, Rām. 1, 14, 40. -- With
the prep. अप अप, Caus. To fulfil (a
promise), Rām. 1, 44, 49. -- With आ आ,
Caus.
1. To bend, to incline, Vikr. 87,
15
Megh. 47
Śāk. 11, 9.
2. To win
one's affection, Daśak. in Chr. 183, 19.
3. To pour out, Ragh. 1, 62.
4. To
offer, Ragh. 8, 26. -- With परि परि,
Caus. To avoid, Man. 3, 6. परिवर्जित,
1. Abandoned.
2. Deprived, Pañc.
i. d. 311
devoid of, Man. 5, 154. -- With
वि वि, Caus. To avoid, Man. 2, 184. वि-
वर्जित,
1. Left.
2. Deprived of, Pañc.
i. d. 40 (
सेवा-, Not practising service)
devoid of, Hit. iii. d. 16
Pañc. ii. d.
61 (
मूल्य-, Unpayable). -- Cf. the ved.
use of this vb., the two next words, and
Lat. vergere
A.S. wealean, To roll
probably also wrenc, Deceit (cf. वृ-
जन)
O.H.G. wurgjan, strangulare
ἔργνυμι, ἔργω, εἴργω.
Apte Hindi
Hindi
वृज्
अदा* पर* - -
"टाल जाना, कतराना, परित्याग करना"
वृज्
रुधा* पर* - -
"टाल जाना, कतराना, छोड़ देना, परित्याग करना"
वृज्
रुधा* पर* - -
चुनना
वृज्
रुधा* पर* - -
"प्रायश्चित करना, पोंछ डालना, निर्मल करना"
वृज्
रुधा* पर* - -
"मुड़ना, आँख फेरना"
वृज्
"भ्वा* पर*, चुरा* उभ* , , , " - -
"कतराना, टाल जाना"
वृज्
"भ्वा* पर*, चुरा* उभ* , , , " - -
"छोड़ना, परित्याग करना"
वृज्
"भ्वा* पर*, चुरा* उभ* , , , " - -
"निकाल देना, एक ओर रख देना"
वृज्
"भ्वा* पर*, चुरा* उभ* , , , " - -
अलग रहना
वृज्
"भ्वा* पर*, चुरा* उभ* , , , " - -
टुकड़े टुकड़े कर देना
L R Vaidya
English
vfj {% (I) vt. 7P (pres. वृणक्ति) %} 1. To choose
2. to lose, to abandon, to avoid
3. to purify, तन्मेरेतः पिता वृंक्तामित्यस्यैतन्निदर्शनम् M.ix.20. (This root is very rarely used in classics
in the quotation from Manu, the word occurs not as Manu’s own but as part of a Vedie text.)
vfj {% (II) vt. 2A (pres. वृक्ते) %} To avoid, to shun, e.g. वृणक्ति वृजिनः संगं वृक्तं च वृषलैः सह.
vfj {% (III) vt. 1P, 10U (pres. वर्जति, वर्जयति-ते) %} 1. To abandon, to give up
2. to abstain from, M.ii.177
3. to shun, to avoid.With आ-, to bend, to incline, नूनमावर्ज्य दृष्टीः Megh.i.46
2. to offer, R.i.62.With परि-, to avoid.With वि-, 1. to avoid
2. to be destitute of.
Bopp
Latin
1. वृज् 1. P. relinquere. (Vid. 2. वृज् et cf. व्रज्, वल्ग्,
lat. vergo, fortasse vagor e vargor
goth. VRAK perse-
qui (vrika, vrak, vrêkum), vraiqv'-s curvus, inflexus, ob-
liquus, v. 2. वृज् praef. आ
germ. vet. wreh exul, RAH.
ulcisci
anglo-sax. vrœc, vracu vindicta
island. vet. rœkr
extorris, rœki vindicta (v. Grimm II. 27. Graff. I. 1131.)
lith. werźu, ifz-werźu detraho, subtraho, werźio-s ur-
geo, in-si-werźu me intrudo, irrumpo
hib. fagaim «I
leave, quit, desert, vacate», fagal «omission».)
c. आ in dial. Vêd. dare, impertiri (zuwenden). RIGV. 33.
1.: केतम् परम् आवर्तते नः «notitiam praeclaram im-
pertitur nobis».
2. वृज् 10. P. interdum A.
1) relinquere. वर्जित relictus,
destitutus, privatus. IN. 2. 5.: वेदश्रुतिवर्जितैः
5.
50.: मानवर्जितः
N. 13. 53.: भूषणैर् अपि वर्जि-
तम्.
2) excipere, exceptare. R. Schl. I. 14. 40.: प्रददौ
…अभयं सर्वभूतेभ्यो वर्जयित्वा तु मानुषान्.
3) vi-
tare, fugere. HIT. 22. 13.: वर्जयेत् तादृशम् मित्रं वि-
षकुम्भम् पयोमुखम्
MAH. 3. 13882. Se abstinere.
MAN. 2. 177.: वर्जयेन् मधु मांसञ्च
9. 246.: यत्र वर्ज-
यते (schol. न गृह्णाति) राजा पापकृद्भ्यो धनागमम्
MAH. 1. 3959. Renuntiare alicui rei. MAH. 3. 10583.: येने
ऽमम् (पक्षिणम्) वर्जयेथाः.
c. अप solvere promissum. R. Schl. I. 44. 49.: प्रतिज्ञाम्
अपवर्जय
51.: प्रतिज्ञा ना ऽपवर्जिता.
c. आ
1) flectere, inclinare. H. 1. 11.: आवर्जितलतावृ-
क्षम् मार्गञ् चक्रे
RAGH. 16. 19.: आवर्ज्य शाखाः
(schol. आनय्य)
13. 24.
2) vertere, invertere. SAK.
12. 13.: कलसम् आवर्जयति.
3) invergere, infundere,
libare. RAGH. 1. 62.: हविर्…आवर्जितम्…अग्निषु
1. 67.: आवर्जितम् मया पयः.
4) offerre, dare (v.
1. वृज् praef. आ). RAGH. 8. 26.: तनयावर्जितपिण्ड
(schol. आवर्जितं दत्तम्).
c. परि relinquere, vitare, fugere. HIT. 26. 18.: यस्मिन्
देशे न सन्मानम्…तन् देशम् परिवर्जयेत्
MAN. 2.
57.: तस्मात् तत् (अतिभोजनम्) परिवर्जयेत्
3. 6.
4. 73. -- परिवर्जित relictus, destitutus, privatus. MAN.
5. 154.: गुणैः परिवर्जितः.
c. वि
1) id. MAN. 4. 42. N. 14. 9. BH. 7. 11. SU. 2. 23.
2) dimittere. IN. 5. 30.: तव पित्रा विवर्जिताः.
3. वृज् 7. P. वृणज्मि relinquere. Intens. in dialecto Vêd.
dare. RIGV. 63. 7.: वरिवः «dedisti» (= अवरि-
वर्) secundum euphon. legem pro अवरिवर्ज् + स्,
v. gr. 320. 562.).
c. नि in dial. Vêd.
1) immergere. RIGV. V. 18. 12.: तम्
अप्सु निवृणग् वज्रबाहुः (v. Westerg.).
2) refugare,
propulsare. RIGV. 53.: त्वम् एतान् जनराज्ञः…नि-
वृणक् «tu illos pagorum reges…propulsasti»
101. 2.:
य. शुष्णम् अशुषन् न्यावृणक् «qui Sushnam madi-
dum exstirpavit».
3) cohibere. RIGV. 54. 5.: नि यद्
वृणक्षि…वना «siquidem aquas cohibes».
4. वृज् 2. A. purificare. MAN. 9. 20.: यन् मे माता प्रलुलुभे
…तन् मे रेतः पिता वृक्ताम् (schol. शोधयतु)
RIGV.
3. 3. 83. 6.
Lanman
English
√vṛj (vṛṇákti, vṛṅkté
vavárja
ávark
[832]
varkṣyáti, -te
vṛktá
-vṛ́jya
varjáyati).
—1. turn
twist off
—2.
turn or set aside
—3. (turn aside, i. e.)
di-vert or keep away or alienate something
from some one
--caus. [1041^2]
—1. (set aside, i. e.)
abandon, shun
avoid, 25^21, 104^3
—2.
(set aside, take out, and so, like ex-cipere)
except
varjayitvā, with an excepting,
i. e. with exception of, 54^22
leave out,
exclude, separate.
[orig. ‘bring out of its original direction
or position, by bending or diverting or
keeping in’ (in this last sense, cf. vṛjáṇa,
‘enclosure, ’ and ἐ-έργ-νυ, ‘shut in’), and
so the opposite of √1ṛj, ‘stretch or reach
straight out, ’ q. v.: cf. also Lat. vergere,
‘bend, turn’
Eng. wrick, ‘to twist, ’ and
wriggle
prob. cognate is wring, ‘twist’
also Eng. wrong, ‘twisted, crooked’ (as in
wrong-nosed, Wyclif), ‘bad, ’ which shows
the same metaphor as vṛjina and French-Eng.
tort, from Lat. torquēre, ‘twist.’]
Kridanta Forms
Sanskrit
वृज् (वृ꣡जीँ॒ वर्जने - अदादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्जनम्
अनीयर् = वर्जनीयः - वर्जनीया
ण्वुल् = वर्जकः - वर्जिका
तुमुँन् = वर्जितुम्
तव्य = वर्जितव्यः - वर्जितव्या
तृच् = वर्जिता - वर्जित्री
क्त्वा = वर्जित्वा
ल्यप् = प्रवृज्य
क्तवतुँ = वृक्तवान् - वृक्तवती
क्त = वृक्तः - वृक्ता
शानच् = वृजानः - वृजाना
वृज् (वृ꣡जीँ꣡ वर्जने - रुधादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्जनम्
अनीयर् = वर्जनीयः - वर्जनीया
ण्वुल् = वर्जकः - वर्जिका
तुमुँन् = वर्जितुम्
तव्य = वर्जितव्यः - वर्जितव्या
तृच् = वर्जिता - वर्जित्री
क्त्वा = वर्जित्वा
ल्यप् = प्रवृज्य
क्तवतुँ = वृक्तवान् - वृक्तवती
क्त = वृक्तः - वृक्ता
शतृँ = वृञ्जन् - वृञ्जती
वृज् (वृ꣡जीँ꣡ वर्जने - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्जनम्
अनीयर् = वर्जनीयः - वर्जनीया
ण्वुल् = वर्जकः - वर्जिका
तुमुँन् = वर्जयितुम् / वर्जितुम्
तव्य = वर्जयितव्यः / वर्जितव्यः - वर्जयितव्या / वर्जितव्या
तृच् = वर्जयिता / वर्जिता - वर्जयित्री / वर्जित्री
क्त्वा = वर्जयित्वा / वर्जित्वा
ल्यप् = प्रवर्ज्य / प्रवृज्य
क्तवतुँ = वर्जितवान् / वृक्तवान् - वर्जितवती / वृक्तवती
क्त = वर्जितः / वृक्तः - वर्जिता / वृक्ता
शतृँ = वर्जयन् / वर्जन् - वर्जयन्ती / वर्जन्ती
शानच् = वर्जयमानः / वर्जमानः - वर्जयमाना / वर्जमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 वृज्
मूलधातुः:
 वृजी
धात्वर्थः:
 वर्जने
गणः:
 रुधादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 वृणक्ति
धातुः:
 वृज्
मूलधातुः:
 वृजी
धात्वर्थः:
 वर्जने
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 वर्जयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 आधृषीयः
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 हा, त्यज्, परित्यज्, सन्त्यज्, अपहा, विहा, प्रहा, अपाहा, उत्सृज्, विसृज्, अतिसृज्, व्यपसृज्, रह्, विरह्, उञ्झ्, प्रोञ्झ्, परिहृ, वृज्, परिवृज्, विव्रज्
verb
आत्मनः समीपस्थस्य कस्य अपि अनासञ्जनरूपः व्यापारः।
"सः माम् हट्टे एव अजहात्।"
Capeller
German
वृज् s. वर्ज्.
Grassman
German
√vṛj. Der Grundbegriff dieser schwierigen Wurzel ist, soweit derselbe sich zurück verfolgen lässt, „etwas aus seiner ursprünglichen Richtung oder Lage (durch Biegen, Umwenden, Einsperren u. s. w.) herausbringen“, und bildet so einen Gegensatz gegen ṛj, ṛñj (gerade richten), wie vṛjiná „krumm“ gegen ṛjú „gerade“. Der Begriff des Einsperrens, Einschliessens (gr. εἵργνυμι, εἵργω) tritt in vrajá und 1. vṛjána hervor. Zusammenhang mit der in ū́rj zu Grunde liegenden Wurzel (siehe ūrjáy) strotzen, schwellen ist möglich, aber jedenfalls ist dann diese Sonderung schon vor der Sprachtrennung vollzogen. 1〉 die heilige Streu [A.] umwenden, umlegen, als das letzte Werk, wodurch sie zum Sitze für die Götter geeignet wurde. Von dem ersten Werke, dem Hinstreuen (star) wird es bestimmt unterschieden, z. B. {142, 5} stṛṇānā́sas yatásrucas barhís yajñé suadhvaré, vṛñjé devávyacastamam índrāya śárma sapráthas „gestreut haben die Darreicher der Opferschale die heilige Streu beim festlichen Opfer, ich richte (durch Umwenden des Grases u. s. w.) zu den weiten gottfassenden Sitz dem Indra“
und auf den Begriff des Umwerfens deutet die Stelle {63, 7} hin: tuám ha tyád indara saptá yúdhyan púras vajrin purukútsāya dardar, barhís ná yád sudáase vṛ́thā várg „Du ja, o Indra, zerspaltetest kämpfend, o Blitzbegabter, die sieben Burgen derdem Purukutsa, als du sie dem Sudas wie Opferstreu nach Belieben umwarfst“
2〉 Feinde [A.] niederstrecken, zu Boden werfen, auch 3〉 mit dem Dat. dessen, für den es geschieht
4〉 abwenden, ablenken, und bildlich Begierde [kā́mam] stillen (eigentlich abwenden)
5〉 die Zunge [A.] hinwenden zu [L.]
6〉 Intens., mit den Rossen [I.] ablenken, einkehren.
Mit ápa 1〉 Faden [A.] abreissen
2〉 Feinde, Finsterniss [A.] abwenden, verscheuchen
3〉 Weg [A.] zurücklegen. [Page1327]
ápi 1〉 jemandem [L., D.] etwas [A.] zuwenden, einflössen.
ā́ 1〉 sich zuwenden, aneignen [A.]
2〉 jemandem [D.] etwas [A.] zuwenden
3〉 versäumen, vernachlässigen [A.].
ápa ā́ hinwegthun, beseitigen [A.].
úd Int. ausstrecken, vorstrecken [A.].
ní 1〉 zu Boden werfen [A.]
2〉 niederwerfen [A.] auf [L.].
ánu ní versenken [A.] in [L.].
párā 1〉 verwerfen, verstossen [A.]
2〉 im Stiche lassen, aufgeben [A.]
3〉 Kopf [A.] zurückwenden (zur Flucht)
4〉 Köpfe [A.] abreissen.
pári 1〉 (herumwenden) um [A.], umgehen
2〉 versäumen, vernachlässigen [A.]
3〉 vermeiden, entgehen [A.]
4〉 verschonen [A., G.]
5〉 jemandem [A.] ausweichen
6〉 auch ohne Objekt
7〉 loslassen, freilassen [A.]
8〉 jemandem [D.] etwas [A.] freimachen von [I.].
prá 1〉 die Opferstreu [A.] jemandem [D., L.] zurichten
2〉 hinwerfen, versenken [A.] in [L.]
3〉 an das Feuer setzen [A.].
sám 1〉 an sich ziehen, sich zueignen Speise, Beute [A.]
2〉 jemand [A.] an sich ziehen, anlocken durch [I.].
Stamm I. vṛñj, vṛṇáj:
-ṇákṣi ní 2〉 mūrdháni vánā {54, 5}. — pari 2〉 mártiam {129, 3}.
-ṇakṣi pári 4〉 bahós úlapasya {968, 3}.
-ṇákti 5〉 jihvā́m ataséṣu {303, 10}. — pári 3〉 dvíṣas {492, 16}.
-ṇakti párā 2〉 pū́rveṣām sakhiā́ {488, 17}. — pári 1〉 áśmanas {263, 6}. — 5〉 ájāmim, jāmím {124, 6}.
-ñjanti ápi árvate krátum {477, 2} (vṛtrahátye)
tué krátum {946, 2}{946, 3}.
-ṇak [2. s.] párā 2〉 mā́ nas {706, 7}.
-ṇák [3. s.] 2〉 píprum {459, 8}.
-ṇak ánu ní druhyúm apsú {534, 12}.
-ṇajan pári 4〉 nas {667, 5} (aghā́).
-ṅdhi ní 1〉 enam (yātudhā́nam) gṛṇaté 〰 {913, 11}. — pári 4〉 nas {516, 12} (ṛjīte).
-ṇaktu pári 4〉 nas {562, 3} (didyút)
{991, 2} (hetís). — 7〉 nas {676, 8} (sétus). — 8〉 urúm ulokám sudā́se dvéṣobhis {576, 9}.
-ṅkta [2. p.] pári 4〉 tṛṇaskandásya víśas {172, 3}.
-ñjé 1〉 índrā́ya śárma devávyacastamam {142, 5}
barhís agnaú {452, 5}. — sám 2〉 mitrā́váruṇā ukthaís {887, 17}.
-ñje prá 1〉 nā́satyābhyām barhís {116, 1}.
-ṅkte ápa 3〉 ádhvānam carítrais {943, 7}.
(-ñjāte) [3. du.] ápa 1〉 (tántūn) AV. 10, 7, 42.
-ñjate [3. p.] prá 1〉 barhís agnaú {518, 4}.
(-ṅkṣva) ápa 2〉 śátrūn AV. 3, 12, 6.
Impf. avṛñj, ávṛñaj (betont {208, 6}):
-ṇak [2. s.] ní 1〉 ṣaṣṭím sahásrā {53, 9} (cakréṇa).
-ṇak [3. s.] ní 2〉 krívim pṛthivyā́m {208, 6}.
-ñjan pári 5〉 sīm {290, 4} (ā́pas).
ávṛṇaj (Pada ávṛṇak, Prāt. 〔179〕. 〔180〕) [betont {101, 2}
{205, 7}]:
-ṇak [2. s.] ní 1〉 mṛdhrávācas {383, 10}.
-ṇak [3. s.] ní 1〉 śúṣṇam {101, 2}
atithigvásya vīrā́n {205, 7}
mṛdhrávācam {386, 8}. [Page1328]
Conjunktiv varja (betont {33, 1}):
-ati pári 2〉 hávam {621, 27}.
-ate ā 2〉 nas gávam kétam {33, 1}.
Perf. vavṛj, vavarj (s. Part.):
-ṛjus párā 3〉 śīrṣā́ {33, 5}.
-ṛjús [Opt.] 4〉 tṛ́ṣyatas kā́mam {688, 5}.
-ṛktam siehe vraśc.
vāvṛj:
-ṛje [3. s.] prá 1〉 barhís eṣām {555, 2}.
Aor. ávṛj (betont {519, 4}):
-ṛk [3. s.] ápa 2〉 támas AV. 13, 2, 9.
-ṛjan ápi máyi krátum {874, 3}.
-ṛkta [3. s. me.] à 3〉 mā {710, 16} (mártias). — sam 1〉 ánnā {519, 4} (jámbhais).
vṛj, varj:
-árk [2. s.] 1〉 barhís ná sudáase {63, 7}.
-ark [2. s.] 3〉 kútsāya śúṣṇam {467, 3}. — párā 1〉 2〉 mā́ nas bhārabhṛ́t yathā {684, 12}.
-ark [3. s.] párā 4〉 trī́ṇi śīrṣā́ {834, 9}.
-arktam párā 2〉 mā́ nas {500, 7}. — pári 6〉 mā {183, 4}.
-ṛjyām [Opt.] pári 3〉 duritā́ni śvábhrā‿iva {218, 5}.
-ṛjyās [3. s.] pári 4〉 vas hetís rud(a)rásya {469, 7}
nas hetís rud(a)rásya {224, 14}
nas héḍas váruṇasya {600, 2}.
-ṛjyā́ma pári 3〉 te dvíṣas {665, 19}{665, 10}.
Aor. avṛkṣ:
-am ā́ 1〉 anyā́sām várcas {985, 5}.
vṛ́kṣ:
-kṣi [1. s. me.] ā́ 3〉 mā́ jyā́yasas śáṃsam {27, 13}.
Stamm des Pass. vṛjyá:
-áte 1〉 barhís {83, 6}.
-ate 1〉 barhís {936, 4}.
Part. Perf. schwach vavarjús:
-úṣīṇaam 1〉 (barhís) {134, 6} viśā́m (neben vihútmatīnaam).
Part. des Intens. várīvṛjat:
-at [m.] 6〉 sthávirebhis {540, 4}. — úd áṣṭrām śithirā́m {499, 2}.
Part. II. vṛktá (vgl. vṛktá-barhis, bāhuvṛktá):
-ā́ [f.] pari 2〉 {928, 11}.
vṛkta (vgl. sáṃvṛkta-dhṛ́ṣṇu):
-am [m.] párā 2〉 putrám agrúvas {326, 16}. — prá 2〉 rebhám udáni {116, 24}.
-ās apa‿ā́ aratnáyas {689, 8}.
Part. IV. vṛjya (in an-apavṛjyá).
Absolutiv vṛktú:
-vī́ 2〉 kravyā́das {913, 2}.
Infin. vṛñjás [von Stamm I.]:
-áse 4〉 huve índram ná 〰 {685, 1}.
vṛjádhi:
-yai pári 5〉 te mahimā́nam {265, 17}.
Verbale vṛ́j als Inf.:
-ṛ́je pra 3〉 {384, 15} 〰 yás (gharmás) ā́sīt.
Ferner enthalten in sva-vṛ́j und mit Präp.
in parā-, pari-, saṃ-vṛ́j.
1326, 12 v. u.: dem st. der
1327, 21.a v. u.: 3 st. 2
1328, 26.b: {665, 10} st. {665, 19}
Burnouf
French
*वृज् वृज्। वर्जामि 1 et वृणज्मि 7
p.
ववर्ज
[a2. vd. 2ᵉ et 3ᵉ p. वर्ग्] etc.
वृजे 2
p. ववृजे
etc.
{@Ps.@} वृज्ये
pp.
वृक्त। Quitter
perdre, पुत्रपचून् son fils et son troupeau
abandonner, livrer, donner, remettre.
Ecarter, exclure.
Purifier, बर्हिस् l'enceinte sacrée, Vd.
Courber (?)
lat.
vergere.
-- वर्जयामि 10, éviter
दोषम् une faute.
Stchoupak
French
वृज्-
{%vṛṇakti vṛṅkte
vṛjyate varjayati -te %} (वर्ज्यते)
(वृक्त-) °वृज्य -- écarter de (abl.), moy. réserver pour soi
caus.
écarter, éviter, abandonner, renoncer à, s'abstenir de (acc.)
exclure,
excepter
pass. caus. manquer de (instr.).