| YouTube Channel

वृक्षः (vRkSaH)

 
Apte
English
वृक्षः [vṛkṣḥ], [व्रश्च्-क्स
Uṇ.*
 3.66]
A tree
आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनाम्.
A tree bearing visible flowers and fruit
अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः । पुष्पिणः फलिनश्चैव वृक्षास्तूभयतः स्मृताः ॥
Ms.*
 1.47.
Wrightia Antidysenterica (Mar. इंद्रजव, कुडा).
Comp.
 -अङ्घ्रिः the root of a tree.
अदनः a carpenter's chisel.
the fig-tree.
the Piyāla tree.-अधिरूढः [also वृक्षाधिरूढम्, वृक्षाधिरूढिः
f.
 ] a kind of embrace by women resembling the climbing of trees by creepers [बाहुभ्यां कण्ठमालिङ्ग्य मामिनी कान्त उत्थिते । अङ्कमा- रोहते यस्य वृक्षारूढः स उच्यते Nārāyaṇa's com. on
N.*
 7.97.]
क्रमोद्गता पीवरताधिजङ्घं वृक्षाधिरूढं विदुषी किमस्याः
N.*
 7.97
वल्ली पुरन्ध्रिपटलं घटिताभिरामवृक्षाधिरूढकमुपैति परामभिख्याम् Haravijaya 5.33. -अम्लः the hog-plum. (-म्लम्) the fruit of the tamarind tree
वृक्षाम्लमाममम्लोष्णं वातघ्नं कफ- पित्तलम् । पक्वं तु गुरु संग्राहि कटुकं तुवरं लघु ॥ Bhāva
P.
 -आमयः Lac, resin. -आरोपकः the planter of a tree
Ms.*
 3.163. -आलयः a bird.
आवासः a bird.
an ascetic. -आश्रयिन्
m.
a kind of small owl.
a bird.-उत्पलः the Karṇikāra tree. -औकस्
m.
 an ape. -कुक्कुटः a wild cock. -खण्डम् a grove or clump of trees. -गुल्मa. covered with trees and shrubs
Ms.*
 7.192. -गृहः a bird. -चरः a monkey. -छाया the shade of a tree. (-यम्) thick shade, the shade of many trees. -तक्षकः a wood-feller. -धूपः turpentine. -नाथः the fig-tree.-निर्यासः gum, resin
Ms.*
 5.6. -पाकः the fig tree.-भवनम् the hollow of a tree. -भिद्
f.
 an axe. -भेदिनिm.
a carpenter's chisel. -मर्कटिका a squirrel. -वाटिका
=
 वाटी a garden, grove of trees. -शः a lizard. -शायिका a squirrel. -संकटम् a forest-thicket.
Apte 1890
English
वृक्षः [व्रश्च्-क्स Uṇ. 3. 66] A tree
आत्मापराधवृक्षाणां फलान्येतानि देहिनात्.
Comp.
अंघ्रिः the root of a tree.
अदनः {1} a carpenter's chisel. {2} a hatchet. {3} the fig-tree. {4} the Piyāla tree.
अम्लः the hog-plum. (
म्लं) the fruit of the tamarind tree.
आलयः a bird.
आवासः {1} a bird. {2} an ascetic.
आश्रयिन् m. {1} a kind of small owl. {2} a bird.
उत्पलः the Karṇikāra tree.
कुक्कुटः a wild cock.
खंडं a grove or clump of trees.
चरः a monkey.
छाया the shade of a tree. (
यं) thick shade, the shade of many trees.
धूपः turpentine.
नाथः the fig-tree.
निर्यासः gum, resin.
पाकः the fig-tree.
भिद् f. an axe.
भेदिन् m. {1} a hatchet. {2} a carpenter's chisel.
मर्काटिका a squirrel.
वाटिका, = वाटी a garden, grove of trees.
शः a lizard.
शायिका a squirrel.
Apte Hindi
Hindi
वृक्षः
पुं*
 - व्रश्च् + क्स्
पेड़
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वृक्षः, तरुः, द्रुमः, पादपः, द्रुः, महीरुहः, शाखी, विटपी, अमोकहः, कुटः, सालः, पलाशी, आगमः, अगच्छः, विष्टरः, महीरुट्, कुचिः, स्थिरः, कारस्करः, नगः, अगः, कुटारः, विटपः, कुजः, अद्रिः, शिखरी, कुठः, कुञ्जः, क्षितिरुहः, अङ्गघ्रिपः, भूरुहः, भूजः, महीजः, धरणीरुहः, क्षितिजः, शालः
noun
शाखा-पर्ण-स्कन्ध-मूलादि-युक्ता दीर्घजीवीनी वनस्पतिः।
"वृक्षाणां रक्षणं कर्तव्यम्।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वृक्षः
Root: वृक्ष
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Tree
Shloka(s):
3|3|4|2 ► वृक्षो द्रुमो भूरुहो द्रुर्विटपी विष्टरोऽङ्घ्रिपः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|5|1 ► अनोकहो नगो भूरुट् तरुः शाखी कुटः कुजः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|5|2 ► वसुः करालिकोऽगच्छो जर्णो रूक्षः पुलाक्यपि॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|4|2 ⇢ वृक्षः (वृक्ष) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ द्रुमः (द्रुम) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ भूरुहः (भूरुह) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ द्रुः (द्रु) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ विटपी (विटपिन्) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ विष्टरः (विष्टर) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|4|2 ⇢ अङ्घ्रिपः (अङ्घ्रिप) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ अनोकहः (अनोकह) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ नगः (नग) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ भूरुहः (भूरुह) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ तरुः (तरु) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ शाखी (शाखिन्) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ कुटः (कुट) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|1 ⇢ कुजः (कुज) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ वसवः (वसु) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ करालिकः (करालिक) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ अगच्छः (अगच्छ) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ जर्णः (जर्ण) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ रूक्षः (रूक्ष) (पुं) ⇒ Tree ⇒
➠ 3|3|5|2 ⇢ पुलाकी (पुलाकिन्) (पुं) ⇒ Tree ⇒
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सप्तपर्णः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ पत्रम्
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वृक्षः
Root: वृक्ष
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ tree
⇒ frame
⇒ coffin
⇒ stimulant
⇒ staff of a bow
⇒ trunk of a tree
⇒ any tree bearing visible flowers and fruit
⇒ coral swirl [ Wrightia antidysenterica - Bot.]
Shloka(s):
2|4|5|1 ► वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी पादपस्तरुः। (वनौषधिवर्गः)
2|4|5|2 ► अनोकहः कुटः शालः पलाशी द्रुद्रुमागमाः॥ (वनौषधिवर्गः)
3|3|19|1 ► धृणिज्वाले अपि शिखे शैलवृक्षौ नगावगौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|106|2 ► तरुशैलौ शिखरिणौ शिखिनौ वह्निबर्हिणौ॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|164|1 ► अद्रयो द्रुमशैलार्काः स्त्रीस्तनाब्दौ पयोधरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|170|1 ► विष्टरो विटपी दर्भमुष्टिः पीठाद्यमासनम्। (नानार्थवर्गः)
3|3|207|1 ► मन्त्री सहायः सचिवौ पतिशाखिनरा धवाः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|5|1 ⇢ वृक्षः (वृक्ष) (पुं) ⇒ tree, frame, coffin, stimulant, staff of a bow, trunk of a tree, any tree bearing visible flowers and fruit, coral swirl [ Wrightia antidysenterica - Bot.]
➠ 2|4|5|1 ⇢ महीरुहः (महीरुह) (पुं)
➠ 2|4|5|1 ⇢ शाखी (शाखिन्) (पुं) ⇒ tree, branched [Zool.], provided with branches, separated into schools, follower of any Vedic school, veda which exists in various schools, adhering to a particular Vedic school, toothbrush tree [Salvadora Persica - Bot.]
➠ 2|4|5|1 ⇢ विटपी (विटपिन्) (पुं) ⇒ tree, Indian fig-tree, having branches or boughs
➠ 2|4|5|1 ⇢ पादपः (पादप) (पुं) ⇒ tree, plant, drinking at foot or root, foot-stool or cushion for the feet
➠ 2|4|5|1 ⇢ तरुः (तरु) (पुं)
➠ 2|4|5|2 ⇢ अनोकहः (अनोकह) (पुं)
➠ 2|4|5|2 ⇢ कुटः (कुट) (पुं) ⇒ ax, tree, fort, hammer, mountain, stronghold, mallet for breaking small stones
➠ 2|4|5|2 ⇢ शालः (शाल) (पुं) ⇒ wall, court, fence, rampart, any tree, Sal tree, enclosure, kind of fish, being in a house, shaala tree [Vatica Robusta - Bot.], snakehead murrel[ Channa striata -Zoo. ], fruit of money jack tree [ Artocarpus Lacucha - Bot. ]
➠ 2|4|5|2 ⇢ पलाशी (पलाशिन्) (पुं) ⇒ tree, leafy, eating flesh, species of tree, covered with foliage
➠ 2|4|5|2 ⇢ द्रुद्रुमः (द्रुद्रुम) (पुं)
➠ 2|4|5|2 ⇢ अगमः (अगम) (पुं) ⇒ tree, mountain, not going, impassable, unable to go
➠ 3|3|19|1 ⇢ नगः (नग) (पुं) ⇒ sun, tree, serpent, mountain, number 7, not moving, any tree or plant
➠ 3|3|19|1 ⇢ अगः (अग) (पुं)
➠ 3|3|106|2 ⇢ शिखरी (शिखरिन्) (पुं) ⇒ tree, peaked, tufted, crested, pointed, mountain, hill-post, pyramidal, stronghold, any mountain, Arabian jasmine, peaked mountain, kind of antelope, kind of atyaSTi metre, kind of vine or grape, particular parasitical plant, jasmine [Jasminum sambac - Bot.], dish of curds and sugar with spices, Sorghum [Andropogon Bicolor - Bot.], line of hair extending across the navel, resembling the buds of the Arabian jasmine, Spur-winged Water-hen [Parra jacana - Zoo.], Prickly chaff flower [Achyranthes Aspera - Bot.], Indian bowstring-hemp [Sanseviera Roxburghiana - Bot.], resin of sakai frankincense plant [Boswellia Serrata - Bot.]
➠ 3|3|164|1 ⇢ अद्रिः (अद्रि) (पुं) ⇒ sun, tree, rock, stone, cloud, mountain, thunderbolt, number seven, stone for a sling, mountain-shaped mass of clouds, stone for pounding soma with or grinding it on
➠ 3|3|170|1 ⇢ विष्टरः (विष्टर) (पुं) ⇒ seat, tree, wide, chair, couch, stool, anything spread out, handful of rushes or grass for sitting on, seat made of 25 shoots of kuza grass tied up in a sheaf
➠ 3|3|207|1 ⇢ धवः (धव) (पुं) ⇒ man, lord, rogue, cheat, husband, possessor, Red Bell Bush [Woodfordia fruticosa - Bot.], axlewood tree [Anogeissus latifolia - Bot.]
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ शुष्कफलम्
जातिः ➡ वृक्षः
परा_अपरासंबन्धः ➡ हस्तिकर्णाभपत्रः
अन्यसंबन्धाः ➡ वृक्षादिदैर्घ्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वृक्षः,
पुं,
 (व्रश्च छेदने + “स्नुव्रश्चिकृत्यृषिभ्यःकित् ।” उणा० ३ । ६६ । इति सः । स च कित् ।“वृक्ष वरणे । अतोऽच्यावृणोतीति वृक्ष इतिसिद्धे प्रपञ्चार्थं व्रश्चिग्रहणम् ।” इति तट्टीकाया-मुज्ज्वलदत्तः ।) स्थावरयोनिविशेषः । गाछ इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । महीरुहः २ शाखी ३विटपी ४ पादपः ५ तरुः ६ अनोकहः ७ कुटः८ सालः ९ पलाशी १० द्रुः ११ द्रुमः १२ आगमः१३ । इत्यमरः ॥
अगच्छः १४ विष्टरः १५ मही-रुट् १६ कुचिः १७ स्थिरः १८ कारस्करः १९नगः २० अगः २१ कुटारः २२ । इति शब्द-रत्नावली ॥
विटपः २३ कुजः २४ वनस्पतिः २५अद्रिः २६ शिखरी २७ कुठः २८ । इति जटा-धरः ॥
कुञ्जः २९ क्षितिरुहः ३० अङ्घ्रिपः ३१भूरुहः ३२ भूजः ३३ महीजः ३४ धरणीरुह३५ क्षितिजः ३६ शालः ३७ । इति राज-निर्घण्टः ॥
तस्य षड्जातिर्यथा, --“कुरण्ट्याद्या अग्रबीजा मूलजास्तूत्पलादयःपर्व्वयोनय इक्ष्वाद्याः स्कन्धजाः सल्लकीमुखाः ।शाल्यादयो बीजरुहाः संमूर्च्छजास्तृणादयः ।स्युर्व्वनस्पतिकायस्य षडेते मूलजातयः ॥
”इति हेमचन्द्रः ॥
“संस्वेदजापि विज्ञेया वृक्षगोपशुजन्तवः ।”इत्यग्निपुराणम् ॥
भद्रप्रदवृक्षा यथा, --श्रीभगवानुवाच ।“आश्रमे नारिकेलश्च गृहिणाञ्च धनप्रदः ।शिविरस्य यदीशाने पूर्व्वे पुत्त्रप्रदस्तरुः ॥
सर्व्वत्र मङ्गलार्हश्च तरुराजो मनोहरः ।रसालवृक्षः पूर्व्वस्मिन् नृणां सम्पत्प्रदस्तथा ॥
शुभप्रदश्च सर्व्वत्र सुरकारो निशामय ॥
विल्वश्च पनसश्चैव जम्बीरो वदरी तथा ।प्रजाप्रदश्च पूर्व्वस्मिन् दक्षिणे धनदस्तथा ॥
सम्पत्प्रदश्च सर्व्वत्र यतो हि वर्द्धते गृही ।जम्बूवृक्षश्च दाडिम्बः कदल्याम्रातकस्तथा ॥
बन्धुप्रदश्च पूर्व्वस्मिन् दक्षिणे मित्रदस्तथा ।सर्व्वत्र शुभदश्चैव धनपुत्त्रशुभप्रदः ॥
हर्षप्रदो गुवाकश्च दक्षिणे पश्चिमे तथा ।ईशाने सुखदश्चैव सर्व्वत्रैवं निशामय ॥
सर्व्वत्र चम्पकः शुद्धो भुवि भद्रप्रदस्तथा ।अलावूश्चापि कुष्माण्डो मायाम्बुश्च सुकासुकः ॥
खर्ज्जूरी कर्कटी चापि शिविरे मङ्गलप्रदा ।वास्तूकः कारविल्वश्च वार्त्ताकुश्च शुभप्रदा ।लताफलञ्च शुभदं सर्व्वं सर्व्वत्र निश्चितम् ॥
”निषिद्धवृक्षा यथा, --“प्रशस्तं कथितं कारो ! निषिद्धञ्च निशामय ।वन्यवृक्षो निषिद्धश्च शिविरे नगरेऽपि च ॥
वटो निषिद्धः शिविरे नित्यं चौरभयं ततः ।नगरेषु प्रसिद्धश्च दर्शनात् पुण्यदस्तथा ॥
हे कारो ! तिन्तिडीवृक्षो यत्नात्तं परिवर्ज्जयेत् ।शरेण धनहानिः स्यात् प्रजाहानिर्भवेद्ध्रुवम् ॥
शिविरेऽतिनिषिद्धश्च नगरे किञ्चिदेव च ।न निषिद्धः प्रसिद्धश्च नगरेषु तथा पुरे ॥
वाट्यामतिनिषिद्धश्च प्राज्ञस्तं परिवर्ज्जयेत् ।खर्ज्जूरश्च डहुश्चैव निषिद्धः शिविरे तथा ॥
न निषिद्धः प्रसिद्धश्च ग्रामेषु नगरेषु च ।वृक्षश्च चणकादीनां धान्यञ्च मङ्गलप्रदम् ॥
ग्रामेषु नगरे चापि शिविरे च तथैव च ।इक्षुवृक्षश्च शुभदः सन्ततं शुभदस्तथा ॥
अशोकश्च शिरीषश्च कदम्बश्च शुभप्रदः ।कच्वी हरिद्रा शुभदा शुभदश्चार्द्रकस्तथा ॥
हरीतको च शुभदा ग्रामेषु नगरेषु च ।न वाट्यां भद्रदा नित्यं तथा चामलकी ध्रुवम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १०२ अः ॥
अपि च ।“अपुत्त्रस्य च पुत्त्रत्वं पादपा इह कुर्व्वते ।यत्नेनापि च राजेन्द्र ! अश्वत्थारोपणं कुरु ॥
स ते पुत्त्रसहस्राणां कार्य्यमेकः करिष्यति ।धनी चाश्वत्थवृक्षेण अशोकः शोकनाशनः ॥
प्लक्षो यज्ञप्रदः प्रोक्तो निम्बश्चासुप्रदः स्मृतः ।जम्बुकी नाकदा प्रोक्ता भार्य्यादा दाडिमी तथा ॥
डुम्बरो रोगनाशाय पलाशो ब्रह्मदस्तथा ।अर्कपुष्पारोपकाणां नित्यं तुष्येद्दिवाकरः ॥
श्रीवृक्षः शङ्करो देवः पाटलायान्तु पार्व्वती ।शिंशपायामप्सरसः कुन्दे गन्धर्व्वसत्तमाः ॥
विभीतके दासवृद्धिर्व्वकुलो दास्यदस्तथा ।अपत्यनाशकस्तालो वकुलः कुलवर्द्धनः ॥
बहुभार्य्या नारिकेली द्राक्षः सर्व्वाङ्गसुन्दरः ।रतिप्रदा तथा केली केतकी सर्व्वनाशिनी ।प्रतिष्ठां ते गमिष्यन्ति ये नराः प्लक्षरोपकाः ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे वृक्षारोपणं नाम २६अध्यायः ॥
* ॥
अस्य रोपणफलम् ।यम उवाच ।“वृक्षगुल्मलतावल्ल्यस्त्वक्सारास्तृणजातयः ।षडेते वृक्षजातीयास्तासां रोपे फलं शृणु ॥
यः पुमान् रोपयेद्वृक्षान् छायापुष्पफलोपगान् ।सर्व्वसत्त्वोपभोगाय स याति परमां गतिम् ॥
छायापुष्पोपगांस्त्रिंशत् फलपुष्पद्रुमांस्तथा ।रोपयित्वा दशाम्रांस्तु नरो न नरकं व्रजेत् ॥
देवदानवगन्धर्व्वाः किन्नरोरगगुह्यकाः ।पशुपक्षिमनुष्याश्च संश्रयन्ति मुदा द्रुमान् ॥
पुष्पैः सुरगणाः सर्व्वे फलैश्च पितरः सदा ।छायया मे मनुष्यास्तु पशुपक्षिमृगास्तथा ॥
पुष्पोपगन्धांश्च फलोपगन्धान्यः पादपान्रोपयते मनुष्यः ।समृद्धदेशे वरवेश्मवेद्यांलभेदधिष्ठानवरं स विप्रः ॥
तस्मात् सुबहवो वृक्षा रोप्याः श्रेयोऽभि-वाञ्छता ।पुत्त्रवत् परिपाल्याश्च ते पुत्त्रा धर्म्मतः स्मृताः ॥
किं धर्म्मविमुखैर्म्मर्त्यैः केवलं स्वार्थहेतुभिः ।तरुपुत्त्रा वरं ये तु परार्थैकानुवृत्तयः ॥
पत्रपुष्पफलच्छायामूलवल्कलदारुभिः ।परेषामुपकुर्व्वन्ति तारयन्ति पितामहान् ॥
छेत्तारमपि संप्राप्तं छायापुष्पफलादिभिः ।पूजयन्त्येव तरवो मुनिवद्द्वेषवर्जिताः ॥
पितरं नोपहिंसन्ति द्रुमा द्रविणलोभतः ।तारयन्ति च मे सम्यक् सर्व्वस्यातिथ्यदायकाः ॥
तस्मात्ते पुत्त्रवत् स्थाप्या विधिवद्द्विजपुङ्गव ।द्विजैः पितृमनुष्याणामभोज्याः स्युर्यदा सदा ॥
जलकृत् वृक्षरोपी यः प्रतिग्राहारुचिर्द्विजः ।एते स्वर्गान्न हीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे तडागवृक्षप्रशंसानामा-ध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः ।ते लोकाः प्राप्यते पुंभिः पादपानां प्ररोहणे ॥
अश्वत्थमेकं पिचुमर्द्दमेकंन्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातीः ।द्वे द्वे तथा दाडिममातुलुङ्गेपञ्चाम्ररोपी नरकं न याति ॥
यथा सुपुत्त्रः कुलमुद्धरेद्धियथातिकृत्स्नान्नियमप्रयत्नात् ।तथात्र वृक्षाः फलपुष्पभूताःस्वं स्वामिनं नरकादुद्धरन्ति ॥
गोकर्ण उवाच ।इन्धनार्थं यथा नीतमग्निहोत्रं तदुच्यते ॥
छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च ।पत्रमूलत्वगादींश्च औषधार्थन्तु देहिनाम् ॥
उपकुर्व्वन्ति वृक्षस्य पञ्चयज्ञः स उच्यते ।गृहकृत्यानि कष्टानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा ॥
सत्रनिर्व्वर्त्तनं प्रोक्तं भिक्षा पत्रैः समाकृता ।फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शाकुनादयः ॥
सांवत्सरं पितुर्मातुरुपकारं फलैः कृतम् ।एवं पुत्त्र समारोप्या एवं तत्त्वविदो विदुः ॥
”इत्यादि वाराहपुराणे गोकर्णमाहात्म्यनामा-ध्यायः ॥
* ॥
अच्छेद्यवृक्षा यथा, --“अश्वत्थो वटवृक्षश्च न च्छेत्तव्यः कदाचन ।न च्छेत्तव्यो विल्ववृक्ष उडुम्बरश्च कदाचन ।कर्म्मण्याश्चैव ये वृक्षा न च्छेत्तव्याः कदाचन ॥
”इति च वाराहपुराणे ब्राह्मणदीक्षासूत्रं नामा-ध्यायः ॥
* ॥
वृक्षोत्पाता यथा, --“पुरेषु येषु दृश्यन्ते पादपाश्चैव रोदिताः ।रुदन्तो वा हसन्तो वा स्रवन्तो वा बहून्रसान् ॥
अरोगा वा विना वातं शाखा मुञ्चन्त्यथद्रुमाः ।फलं पुष्पं तथा काले दर्शयन्ति द्विहायनाः ॥
पूर्व्वावस्थां दर्शयन्ति फलं पुष्पं तथा भवेत् ।क्षीरं स्नेहं मदं रक्तं मधु तोयं स्रवन्ति च ॥
शुष्यन्त्यरोगाः सहसा शुष्का रोहन्ति वापुनः ।उत्तिष्ठन्तीह पतिताः पतन्ति च तथोन्नताः ॥
एवं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् विपाकफलमेव च ।रोदने व्याधिमभ्येति हसने देशविभ्रमम् ॥
शाखाप्रपतने कुर्य्यात् संग्रामे योधपातनम् ।बालानां मरणं कुर्य्याद्बालानां फलपुष्पिता ॥
स्वराष्ट्रभेदं कुरुते फलपुष्पमनन्तरम् ।क्षयं सर्व्वत्र गोक्षीरे स्नेहे दुर्भिक्षलक्षणम् ॥
वाहनापचयं मद्यं रक्तं संग्राममादिशेत् ।मधुस्रावे भवेद्ब्याधिर्जलस्रावे न वर्षति ॥
अरोगं शोषणं ज्ञेयं ब्रह्मन् दुर्भिक्षलक्षणम् ।शुष्केषु संप्ररोहस्तु वीर्य्यमन्त्रञ्च हीयते ॥
उत्थाने पतितानाञ्च भयभेदकरं भवेत् ।स्थानात् स्थानन्तु गमने देशभङ्गन्तथादिशेत् ॥
ज्वलत्स्वपि च वृक्षेषु रोदत्सु च धनक्षयम् ।एतत् पूजितवृक्षेषु सर्व्वं राज्ञो विपद्यते ॥
पुष्पे फले वा विकृते राज्ञो मृत्युं तथादिशेत् ।अन्येषु दैवयुक्तेषु वृक्षोत्पातेषु मन्त्रितः ॥
आच्छादयित्वा तं वृक्षं गन्धमाल्यैर्विभूषयेत् ।वृक्षोपरि तथा च्छत्रं कुर्य्यात् पापप्रशान्तये ॥
शिवमभ्यर्च्चयेद्देवं पशुञ्चास्मै निवेदयेत् ।शूलेभ्य इति यद्धोमा कृत्वा रुद्रं जपेत्तथा ॥
मध्वाज्ययुक्तेन तु पायसेनसंपूज्य विप्रांश्चतुरश्च दद्यात् ।गीतेन नृत्येन तथार्च्चनेनदेवं हरं पापविनाशहेतोः ॥
”इति मात्स्ये अद्भुतशान्तिवृक्षोत्पातप्रशमनं नाम२०६ अध्यायः ॥
* ॥
अथ वृक्षप्रतिष्ठा ।भीष्म उवाच ।“पादपानां विधिं ब्रह्मन् यथावद्विस्तराद्वद ।विधिना येन कर्त्तव्यं पादपोद्यापनं बुधैः ।ये च लोकाः स्मृतास्तेषां तानि चैव वदस्व मे ॥
पुलस्त्य उवाच ।पादपानां विधिं वक्ष्ये तथैवोद्यानभूमिषु ।तडागविधिवत् सर्व्वं समाप्तिं जगदीश्वर ॥
कृत्वा मण्डपसंभारं स्नात्वा प्रयतमानसः ।पूजयेद्ब्राह्मणं तद्वद्धेमवस्त्रानुलेपनैः ॥
सर्व्वौषध्युदकैः सिक्तान्नानापुष्पविभूषितान् ।वृक्षान्माल्यैरलंकृत्य वासोभिरभिवेष्टयेत् ॥
सूच्या चैव तथा कार्य्यं सर्व्वेषां कर्णवेधनम् ।कुण्डलञ्चापि दातव्यं तद्वद्धेमशलाकया ॥
फलानि सप्त चाष्टौ वा कलधौतानि कारयेत् ।प्रत्येकं सर्व्ववृक्षाणां वेद्यां तानधिवासयेत् ॥
धूपन्तु गुग्गुलुं श्रेष्ठं ताम्रपात्रैरधिष्ठितम् ।सर्व्वान् धान्यभृतः कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः ॥
कुम्भान् स सर्व्ववृक्षेषु स्थापयित्वा व्रती स्वयम् ।पूजयित्वा दिनान्ते च कुर्य्याद्द्विजनिमन्त्रणम् ॥
यथा च लोकपालानामिन्द्रादीनां विधानतः ।वनस्पतेरधिवासमेवं कार्य्यं द्विजातिभिः ॥
ततः शुक्लाम्बरधरः सौवर्णकृतशेखराम् ।स्वर्णशृङ्गां कांस्यदोहां गां दद्याच्छुभशालि-नीम् ॥
पयस्विनीं वृक्षमध्यादुत्सृजेद्गामुदङ्मुखीम् ।ततोऽभिषेकमन्त्रेण वाद्यमङ्गलगीतकैः ॥
ऋग्यजुःसामाथर्व्वाणां धारणैरभितस्तथा ।तैश्च कुम्भैः संस्नपनं कुर्य्याद्ब्राह्मणपुङ्गवः ॥
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो यजमानः स्वयं जपेत् ।गोभिर्व्विभवतः सार्व्वानृत्विजस्तु समाहितः ॥
हेमसूत्रैः सकटकैरङ्गुलीयैः पवित्रकैः ।वासोभिः शयनीयैश्च सहोपस्करपादुकैः ॥
क्षीरामिषैर्व्वलिं दद्याद्यावद्दिनचतुष्टयम् ।होमश्च सर्पिषा कार्य्यो यवैः कृष्णतिलैरपि ॥
पलाशसमिधः शस्ताश्चतुर्थेऽह्नि तथोत्सवः ।दक्षिणा च पुनस्तद्बत् श्रेष्ठा तत्रापि शक्तितः ॥
यद्यदिष्टतमं किञ्चित्तत्तद्दद्यादमत्सरः ।आचार्य्ये द्विगुणं दत्त्वा प्रणिपत्य समापयेत् ॥
अनेन विधिना यस्तु कुर्य्यादवृक्षोत्सवं मुदा ।सर्व्वान् कामानवाप्नोति तत् तदानन्त्यमश्नुते ॥
यश्चैकमपि राजेन्द्र वृक्षं संस्थापयेद्बुधः ।सोऽपि स्वर्गे वसेद्राजन् यावदिन्द्रशतत्रयम् ॥
भूतभव्यांश्च मनुजांस्तारयेद्रोमसंमितान् ।परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ॥
य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वापि मानवः ।सोऽपि संपूज्यते देवैर्ब्रह्मलोके महीयते ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे २६ अध्यायः ॥
* ॥
वृक्षच्छेदने दोषो यथा, --“तस्मान्न च्छेदयेत् वृक्षान् सुपुष्पफलितान् कदा ।यदीच्छेत् कुलवृद्धिञ्च धनवृद्धिञ्च शाश्वतीम् ॥
सन्निधौ देवतानाञ्च शिलेष्टकचितानपि ।छेदिताश्छेदयेल्लोकान् मरकवृष्टिक्षुद्भयैः ॥
नृपहानिर्भवेच्छ्रीघ्रं चिञ्चावृक्षे निपातिते ।सन्नियोगी हयं याति सीमावृक्षे निपातिते ।तस्मान्न च्छेदयेद्वृक्षं देवताधिष्ठितं क्वचित् ॥
वापीकूपतडागानां छेदने रोधने कृते ।कुलान्यकुलतां यान्ति नराणां सुदुरात्मनाम् ॥
तद्रूंश्च छेदयेद्यस्तु वृक्षान् छायासुशीतलान् ।असिपत्रवने घोरे पीड्यते यमकिङ्करैः ॥
नगरोपवने वृक्षान् प्रमादाद्धि च्छिनत्ति यः ।स गच्छेन्नरकं नाम जृम्भणं रौद्रदर्शनम् ॥
विल्वादिपालनं कुर्य्याच्छुभं भयदमन्यथा ।श्रीवृक्षान्रोपयेत् पञ्च यदि स्वर्गान्न हीयते ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे वारुणारामप्रतिष्ठाध्यायः ॥
अथ वृक्षारोपणनक्षत्रादि । शतभिषा मूलंविशाखा मृगशिरः उत्तरफल्गुनी उत्तराषाढाउत्तरभाद्रपत् रोहिणी हस्ता पुष्यः रेवती च ॥
* ॥
राजमार्त्तण्डे ।“प्राजेशश्रवणोत्तरादितिमघामार्त्तण्डतिष्या-श्विनी-पौष्णानुष्णमरीचयः शतभिषा स्वातिर्विशाखातथा ।जिवार्केन्दुसितेन्दुनन्दनदिने वारे स्थिरस्योदयेशस्यानां वपने भवन्ति लवने शस्ते तिथौरोपणे ॥
* ॥
हेमाम्भसा वृक्षवीजं स्नातो मन्त्रेण रोप-येत् ।वसुधेति सुशीतेति पुण्यदेति धरेति च ।नमस्ते सुभगे नित्यं द्रुमोऽयं वर्द्धतामिति ॥
” * ॥
अथ वृक्षप्रतिष्ठानक्षत्राणि । पूष्यः अश्विनीज्येष्ठा पूर्व्वफल्गुनी धनिष्ठा मृगशिरः स्वातीआर्द्रा मघा रोहिणी मूलं हस्ता रेवतीअनुराधा श्रवणा पुनर्व्वसुश्च । यथा हि ।“पुष्याश्विशक्रभगदैवतवासवेषुचन्द्रानिलेशमघरोहिणिमूलहस्ते ।पौष्णानुराधहरिभेषु पुनर्व्वसौ चकार्य्याभिषेकतरुभूतपतिप्रतिष्ठा ॥
” * ॥
अथ विहिततिथ्यादिः । भविष्ये ।“प्रतिपच्च द्वितीया च तृतीया पञ्चमी तथा ।दशमी त्रयोदशी चैव पौर्णमासी च कीर्त्तिता ॥
सोमो बृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव तथा बुधः ।एते सौम्यग्रहाः प्रोक्ताः प्रतिष्ठायागकर्म्मणि ॥
”इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च”@} 2 ज्वलादिः।
‘-- प्रादुर्भावे च’ इति केचिन्न पठन्ति।
‘रुह जन्मनि--’ इति न्यासे पाठः।
3 रोहकः-हिका, 4 रोपकः-पिका, रोहकः-हिका, 5 रुरुक्षकः-क्षिका, रोरुहकः-हिका
6 रोढा-रोढ्री, रोपयिता-रोहयिता-त्री, रुरुक्षिता-त्री, रोरुहिता-त्री
रोहन्-न्ती, रोपयन्-रोहयन्-न्ती, रुरुक्षन्-न्ती
-- रोक्ष्यन्-न्ती-ती, रोपयिष्यन्-रोहयिष्यन्-न्ती-ती, रुरुक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- -- रोपयमाणः-रोहयमाणः, -- रोरुह्यमाणः
-- रोपयिष्यमाणः-रोहयिष्यमाणः, -- रोरुहिष्यमाणः
7 अम्बुरुट्-रुड्-रुहौ-रुहः
-- -- -- रूढम्-रूढः-रूढवान्, 8 आरूढो वृक्षम्-आरूढो वृक्षः, 9 रूढः, रोपितः-रोहितः, 10 रोहितः, लोहितः-लोहिताया, लोहितकः, लोहितकं 11, रुरुक्षितः, रोरुहितः-तवान्
12 13 रुहः-रोहः, प्ररुहः-प्ररोहः, 14 पाणिरुहः 15 -भूरुहः-उर्वीरुहः-शिरोरुहः-सरोरुहम्, 16 न्यग्रोधः, 17 वीरुत् 18, 19 विरोही-रोहिणी, 20 रोहणः, रोपः-रोहः, 21 धान्यरोपी, रुरुक्षुः-रोरोहः
रोढव्यम्, रोपयितव्यम्-रोहयितव्यम्, रुरुक्षितव्यम्, रोरुहितव्यम्
रोहणीयम्, रोपणीयम्-रोहणीयम्, रुरुक्षणीयम्, रोरुहणीयम्
रोह्यम्, रोप्यम्-रोह्यम्, रुरुक्ष्यम्, रोरुह्यम्
ईषद्रोहः-दूरोहः-सुरोहः
-- -- -- रुह्यमाणः, रोप्यमाणः-रोह्यमाणः, रुरुक्ष्यमाणः, रोरुह्यमाणः
रोहः, आरोपः-रोहः, रुरुक्षः, रोरुहः
रोढुम्, रोपयितुम्-रोहयितुम्, रुरुक्षितुम्, रोरुहितुम्
रूढिः, 22 रूढिः, 23 24 बीजरुहाकुर्वन्, प्राजरुहाकुर्वन्, रोपणा-रोहणा, आरुरुक्षा, रोरुहा
रोहणम्, रोपणम्-रोहणम्, रुरुक्षणम्, रोरुहणम्
रूढ्वा, रोपयित्वा-रोहयित्वा, रुरुक्षित्वा, रोरुहित्वा
आरुह्य, आरोप्य-आरोह्य, आरुरुक्ष्य, आरोरुह्य
रोहम् २, रूढ्वा २, रोपम् २-रोहम् २, रोपयित्वा २-रोहयित्वा २, रुरुक्षम् २, रुरुक्षित्वा २, रोरुहम् २
रोरुहित्वा २
25 इतीन्प्रत्ययः।
रोहतीति रोहिः = जन्म।]] रोहिः, 26 इतीतिप्रत्ययः।
रोहित् = वीरुत्प्रकारः, सूर्योऽग्निश्च।]] रोहित्, 27 इतीतन्प्रत्ययः, रेफस्य लकारश्च वा भवति।]] रोहितः-लोहितः, 28 इति टिषच्प्रत्यये धातोर्वृद्धौ च रौहिषः इति भवति।
रौहिषः = तृणजातिः, स्त्रियां षित्त्वात् ङीषि रौहिषी = दूर्वा।]] रौहिषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१४३२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-८५९। अक। अनि। पर।)
03
=>
 [पृष्ठम्११३५+ २८]
04
=>
 [[१। ण्यन्ते सर्वत्र, ‘रुहः पोऽन्यतरस्याम्’ (७-३-४३) इति विकल्पेन हकारस्य पकारः। तेन रूपद्वयम्। यद्यपि दैवादिकरुप्यतेर्ण्यन्ते रोपक इति, रोहतेश्च रोहक इति सिद्ध्यति, धातूनामनेकार्थत्वात् बीजजन्मनि उभयत्र वृत्तिरपि सुलभा
\n\n तथापि धातूनामनेकार्थत्वेऽपि, न सर्वेषां सर्वार्थकत्वमित्यतः सूत्रारम्भस्य चारितार्थ्यं बोध्यम्। विस्तरस्तु न्यासादिषु बोध्यः।]]
05
=>
 [[२। ‘दिहिर्दुहिर्मेहतिरोहती वहिः--’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् धातोरस्यानिट्त्वं बोध्यम्। ‘हो ढः’ (८-२-३१) इति ढत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे षत्वे च रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[३। तृजादिषु ‘पुगन्तलघूपधस्य च’ (७-३-८६) इति प्रथमं गुणे, तदनन्तरं ढत्व- धत्वष्टुत्वढलोपाः। ‘पर्जन्यवल्लक्षणं प्रवर्तते’ (परि। १२१) इति न्यायेन ‘ढ्रलोपे--’ (६-३-१११) इति दीर्घः--ओकारः--अत्रापि भवतीति बोध्यम्।]]
07
=>
 [[आ। ‘विसृत्वरैरम्बुरुहां रजोभिः यमस्वसुश्चित्र इवोदभारः।।’ शि। व। ३। ११।]]
08
=>
 [[४। ‘गत्यर्थाकर्मक--’ (३-४-७२) इत्यादिना कर्तरि कर्मणि च क्तप्रत्ययः।]]
09
=>
 [[५। ‘क्तिच्क्तौ च--’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तप्रत्ययः। रूढः = रूढिं गतः।]]
10
=>
 [[६। ण्यन्तात् कर्तरि क्तप्रत्यये साधुरयम्। अस्यैव शब्दस्य कपिलकादिगणे (वा। ८-२-१८) पाठात् विकल्पेन धात्वादेर्लकारः--लोहितः = वर्णविशेषः। अभिधानस्वाभाव्यात् वर्णवाचकत्वमधुना धातोरिति बोध्यम्। लोहिताया इति। अत्र अलोहितो लोहितो भवतीति च्व्यन्तात् लोहितशब्दात् ‘लोहितादिडाज्भ्यः क्यष्’ (३-१-१३) इति क्यष्। ‘सनाद्यन्ता धातवः’ (३-१-३२) इति धातुसंज्ञा। ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इति प्रत्ययान्तादकारप्रत्ययः। लोहितकः इति अत्र ‘लोहितान्मणौ’ (५-४-३०) इति स्वार्थे कन्प्रत्ययः। ‘लोहितकं मुखम्’ इत्यत्र तु ‘वर्णे चानित्ये’ (५-४-३१) इत्यनित्यवर्णवाचकात्लोहितशब्दात् स्वार्थे कन्प्रत्ययः।]]
11
=>
 [मुखम्]
12
=>
 [पृष्ठम्११३६+ २६]
13
=>
 [[१। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यः--’ (३-१-१४०) इति कर्तरि वैकल्पिको णप्रत्ययः। णप्रत्यय- पक्षे रोहः इति सम्पद्यते। तदभावपक्षे ‘इगुपधज्ञा--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यये रुहः इति भवति। रुहः = मृगविशेषः।]]
14
=>
 [[२। ‘सुपि स्थः’ (३-२-४) इत्यत्र, ‘सुपि’ इति योगविभागात् पाण्यादिषु सुबन्तेषूप- पदेषु कर्तरि कप्रत्ययः। अत्र ‘इगुपध--’ (३-१-१३५) इति कप्रत्यय इति प्रक्रियाकौमुदी। तत्र निरुपपदाधिकारात् चिन्त्यमिदम्।]]
15
=>
 [[आ। ‘पीने भटस्योरसि वीक्ष्य भुग्नान् तनुत्वचः पाणिरुहान् सुमध्या।’ भ। का। ११। ८।]]
16
=>
 [[३। न्यक् रोहतीति न्यग्रोधः = वटवृक्षः। बाहुलकात् कर्तरि घञ्। न्यङ्क्वादिषु (७-३-५३) पाठात् धातुहकारस्य धकारः।]]
17
=>
 [[४। विविधं रोहतीति वीरुत् = लता। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि, न्यङ्क्वादित्वात् (७-३-५३) हकारस्य धकारः। ‘अन्येषामपि दृश्यते’ (६-३-१३७) इति दीर्घः।]]
18
=>
 [[B। ‘… वीरुत्ततिर्भृङ्गकुलैररंसीत्।।’ वा। वि। ३। १७।]]
19
=>
 [[५। विशेषेण रोहतीति विरोही तृणादयः। तद्धर्मिणि णिनिः। केवलाण्णिनिप्रत्ययेऽपि रोही इति भवति। तदन्तात् स्त्रियां नान्तत्वेन ङीषि रोहिणी इति।]]
20
=>
 [[६। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। रोहणः = रत्नपर्वतः।]]
21
=>
 [[७। धान्यानि रोपयतीति धान्यरोपी। ण्यन्तात् णिनिः।]]
22
=>
 [[८। संज्ञायां क्तिच्। ढत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः यथालक्षणमिह बोध्याः।]]
23
=>
 [पृष्ठम्११३७+ २४]
24
=>
 [[१। बीजं रोहयतीत्यर्थे अन्तर्भावितण्यर्थादस्मात् मूलविभुजादित्वात् (वा। ३-२-५) कर्तरि कप्रत्ययः। तदन्तात् स्त्रियां टापि बीजरुहा इति सम्पद्यते। साक्षात्- प्रभृतिषु (१-४-७४) गणे बीजरुहा इति पाठादस्य कृञो योगे गतिसंज्ञा। ‘ते प्राग् धातोः’ (१-४-८०) इति धातोः पूर्वमस्य प्रयोगः। ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासः। बीजरुहाकुर्वन् = केशाः छिन्नाः पुना रोहयन् इत्यर्थः। एवं प्राजरुहाकुर्वन् इत्यत्रापि बोध्यम्।]]
25
=>
 [[२। ‘हृपिशिरुहि--’ [द। उ। १-४७]
26
=>
 [[३। ‘हृसृरुहि--’ [द। उ। ६-३]
27
=>
 [[४। ‘रुहे रश्च लो वा’ [द। उ। ६-१३]
28
=>
 [[५। ‘रुहेर्वृद्धिश्च’ [द। उ। ९। ४]