| YouTube Channel

विसर्पः (visarpaH)

 
Apte
English
विसर्पः [visarpḥ], 1 Creeping about, gliding.
Moving to and fro.
Spread, circulation
किमु विषविसर्पः किमु मदः
U.*
 1.36.
An unexpected or unwished-for consequence of an act.
A sort of disease, dry spreading itch
लवणाम्लकटूष्णादिसेवनाद्दोषकोपतः । विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्वतः परिसर्पणात् ॥
Comp.
 -घ्नम् wax.
Apte 1890
English
विसर्पः 1 Creeping about, gliding.
2 Moving to and fro.
3 Spread, circulation
U. 1. 36.
4 An unexpected or unwished-for consequence of an act.
5 A sort of disease, dry spreading itch.
Comp.
घ्नं wax.
Apte Hindi
Hindi
विसर्पः
पुं*
 - वि + सृप् + घञ्
"रेंगना, सरकना"
विसर्पः
पुं*
 - -
इधर से उधर आना और जाना
विसर्पः
पुं*
 - -
"फैलाव, संचार"
विसर्पः
पुं*
 - -
किसी कर्म का अप्रत्याशित या अनपेक्षित फल
विसर्पः
पुं*
 - -
"एक प्रकार का रोग, सूखी खुजली"
Tamil
Tamil
விஸர்ப: : பரவுதல், நகருதல், தோலில் தோன்றும் படை நோய்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विसर्पः,
पुं,
 (वि + सृप + घञ् ।) रोगविशेषः ।तत्पर्य्यायः । विसर्पिः २ सचिवामयः ३ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
तत्र विप्रकृष्टं निदानं संख्यांनिरुक्तिञ्चाह ।“लवणाम्लकटूष्णादिसेवनाद्दोषकोपतः ।विसर्पः सप्तधा ज्ञेयः सर्व्वतः परिसर्पणात् ॥
”आदिशब्दाच्चरकोक्तहरितशाकशिण्डाकप्रभृ-तीनां ग्रहणम् ॥
* ॥
सप्तधात्वं विषृणोति ।“पृथक् त्रयस्त्रिभिश्चैको विसर्पा द्बन्द्वजास्त्रयः ।वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकःचत्वार एते वीसर्पा वक्ष्यन्ते द्वन्द्वजास्त्रयः ॥
आग्नेयो वातपित्ताभ्यां ग्रन्थाख्यः कफवातजः ।यस्तु कर्दमको घोरः स पित्तकफसम्भवः ॥
” * ॥
विसर्पदोषदूष्याणि संगृह्याह ।“रक्तं लसीका त्वङ्मांसं दूष्यं दोषास्त्रयो मलाः ।विसर्पाणां समुत्पत्तौ हेतवः सप्त धातवः ॥
”त्रयो मलाः वातपित्तकफाः । दोषाः दूषकाइत्यर्थः । अन्यथा दोषा मला इत्यत्र पुनरुक्ति-दोषोऽगलिष्यत् ॥
* ॥
वातिकस्य लक्षणमाह ।“तत्र वातात् परीसर्पो वातज्वरसमव्यथः ।शोफस्फुरणनिस्तोदभेदायामार्त्तिहर्षवान् ॥
”परीसर्पो विसर्पः । वातज्वरसमव्यथः शिरो-हृद्गात्रोदरशूलादियुक्तः । भेदः विदारणेनेवव्यथा । आयामः आकर्षणेनेव व्यथा ॥
* ॥
पैत्तिकमाह ।“पित्ताद्द्रुतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः ॥
”द्रुतगतिः शीघ्रप्रसरणशीलः ॥
* ॥
श्लैष्मिक-माह ।“कफात् कण्डुयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥
”सान्निपातिकमाह ।“सन्निपातसमुत्थश्च सर्व्वरूपसमन्वितः ॥
” * ॥
वातपैत्तिकस्याग्निविसर्पाख्यस्य च लक्षणमाह ।“वातपित्तज्वरच्छर्द्दिमूर्च्छातीसारतृड् भ्रमैः ।अस्थिभेदाग्निसदनतमकारोचकैर्युतः ॥
करोति सर्व्वमङ्गञ्च दीप्ताङ्गारावकीर्णवत् ।यं यं देशं विसर्पश्च संसर्पति भवेत् स सः ॥
शान्ताङ्गारासितो नीलो रक्तो वा सूपचीयते ।अग्निदग्ध इव स्फोटैः शीघ्रगत्वात् द्रुतञ्च सः ॥
मर्मानुसारी वीसर्पः स्यादतोऽतिबलस्ततः ।व्यथेताङ्गं हरेत् संज्ञां निद्राञ्च श्वासमीरयेत् ॥
हिध्माञ्च संगतोऽवस्थामीदृशीं लभते नरः ।क्वचिच्छर्मारतिग्रस्तो भूमिशय्यासनादिषु ॥
चेष्टमानस्ततः क्लिष्टो मनोदेहसमुद्भवाम् ।दुःप्रबोधोऽश्नुते निद्रां सोऽग्निवीसर्प उच्यते ॥
”स्फोटैः उपचीयत इत्यन्वयः । मर्मानुसारीहृदयानुसारी । हरेत् वीसर्प इत्यन्वयः । हिघ्मांहिक्काम् । ईरयेत् उत्पत्तुं प्रेरयेत् । मनोदेह-समुद्भवां निद्रां मरणरूपाम् । अश्नुते प्राप्नोति ॥
*वातश्लैष्मिकग्रन्थिविसर्पमाह ।“कफेन रुद्धः पवनो भित्त्वा तं बहुधा कफम् ।रक्तं वा वृद्धरक्तस्य त्वक्शिरास्नायुमांसगम् ॥
दूषयित्वा तु दीर्घायुर्वृत्तस्थूलस्वरात्मनाम् ।ग्रन्थीनां कुरुते मालां रक्तानां तीव्ररुग्जराम् ॥
श्वासकाशास्यवैरस्यशोषहिक्कावमिभ्रमैः ।मोहवैवर्ण्यमूर्च्छाङ्गभङ्गाङ्गसदनैर्युतः ।इत्ययं ग्रन्थिवीसर्पो वातश्लेष्मप्रकोपजः ॥
”कफेन स्वहेतुदुष्टेन पवनोऽपि स्वहेतुदुष्टः ।तेनायं वातश्लेष्मिकः । तं कफं बहुधा भित्त्वारक्तं वा दूषयित्वा इत्यन्वयः । त्वगादिकमितिरक्तविशेषणम् ॥
* ॥
पित्तश्लैष्मिकं कर्दमाख्यंविसर्पमाह ।“कफपित्तज्वरास्तम्भो निद्रातन्द्राशिरोरुजा ।अङ्गावसादविक्षेपप्रलापारोचकभ्रमाः ॥
मूर्च्छाग्निहानिर्भेदोऽस्थ्नां पिपासेन्द्रियगौरवम् ।आमोपवेशनं लेपस्रोतसाञ्च विसर्पति ॥
प्रायेणामाशये गृह्णन्नेकदेशं न चातिरुक् ।पिडकैरवकीर्णेति पीतलोहितपाण्डुरैः ॥
स्निग्धोऽसितो मेचकाभो मलिनः शोफवान् गुरुः ।गम्भीरपाकः प्राज्योष्मा क्लिन्नः क्लिष्टो विदीर्य्यते ।पङ्कत्वक् शीर्णमांसस्य स्पष्टस्नायुशिरागणः ।शवगन्धिश्च वीसर्पः कर्द्दमाख्यमुशन्ति तम् ॥
”स च सर्पति एकदेशमित्यन्वयः । पिडकैःपिडकाभिः । अवकीर्णः व्याप्तः । असितःकृष्णः । मेचकः रूक्षकृष्णः । प्राज्योष्मा प्रचु-रोष्मा । स्पष्टः क्लिन्नोऽवदीर्य्यते स्पृष्टः सन्नार्द्रोभवति विदीर्य्यते च । पङ्कत्वक् कर्दमवर्णा त्वग्-यत्र सः । शीर्णमांसः गलितमांसः । अतएवस्पष्टस्नायुशिरागणः ॥
* ॥
सान्निपातिक-माह ।“सन्निपातसमुत्थस्तु सर्व्वरूपसमन्वितः ॥
” * ॥
क्षतजञ्च विसर्पमाह ।“बाह्यहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरक्तं पित्तमीरयन् ।वीसर्पमारुतः कुर्य्यात् कुलत्थसदृशैश्चितः ।स्फोटैः शोथज्वररुजा दाहाद्यं श्यावशो-णितम् ॥
”बाह्यहेतोः शस्त्रप्रहारव्यालदन्तनखाद्यागन्तु-हेतोः । श्यावशोणितं धूम्रवर्णरक्तम् ॥
* ॥
उपद्रवानाह ।“ज्वरातीसारवमथुस्तृण्मांसदरणक्लमाः ।अरोचकविपाकौ च विसर्पाणामुपद्रवाः ॥
” * ॥
साध्यत्वादिकमाह ।“सिध्यन्ति वातकफपित्तकृता विसर्पाःसर्व्वात्मकक्षतकृतश्च न सिद्धिमेति ।पित्तात्मकोऽञ्जनवपुश्च भवेदसाध्यःकृच्छ्राश्च मर्मसु भवन्ति च सर्व्व एव ॥
”पित्तात्मकोऽञ्जनवपुः पित्तजः सन् कज्जलवर्णः ।सर्व्व एवासाध्या अपि ॥
* ॥
अथ विसर्पस्यचिकित्सा ।“विरेकवमनालेपसेचनास्रविमोक्षणैः ।उपाचरेद्यथादोषं विसर्पानविदाहिभिः ॥
रास्ना नीलोत्पलं दारु चन्दनं मधुकं बला ।घृतं क्षीरयुतो लेपो वातवीसर्पनाशनः ॥
”चन्दनमत्र रक्तं ग्राह्यम् ।“कसेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्रैःसशैवलैः सोत्पलकर्द्दमैश्च ।वस्त्रान्तरैः पित्तकृते विसर्पेलेपो विधेयः सघृतः सुशीतः ॥
* ॥
त्रिफलापद्मकोशीरसमङ्गाकरवीरकम् ।नलमूलमनन्ता च लेपः श्लेष्मविसर्पहा ॥
समङ्गा लज्जालुः ।“वातपित्तप्रशमनमग्निवीसर्पणे हितम् ।वातश्लेष्महरं कर्म्म ग्रन्थिवीसर्पणे हितम् ॥
पित्तश्लेष्मप्रशमनं हितं कर्द्दमसंज्ञके ।त्रिदोषजक्रियां कुर्य्यात् विसर्पे त्रिमलापहाम् ॥
*शिरीषयष्टीनतचन्दनैलामांसौहरिद्राद्वयकुष्ठवालैः ।लेपो दशाङ्गः सघृतः प्रयोज्योविसर्पकुष्ठज्वरशोथहारी ॥
”नतं तगरम् । चन्दनमत्र रक्तं ग्राह्यम् ।दशाङ्गो लेपः ॥
* ॥
“परिषेकाः प्रलेपाश्च शस्यन्ते पञ्चवल्कलैः ।पद्मकोशीरमधुकं चन्दनैला विसर्पणे ॥
भूनिम्ववासा कटुका पटोल-फलत्रयं चन्दननिम्बसिद्धः ।विसर्पदाहज्वरशोथकण्डूंविस्फोटतृष्णावमिहृत् कषायः ॥
कुष्ठानि यानि सर्पिंषि व्रणेषु विविधेषु च ।विसर्पे तानि योज्यानि सेकालेपनभोजनैः ॥
* ॥
करञ्जसप्तच्छदलाङ्गलीक-स्नुह्यर्कदुग्धानलभृङ्गराजैः ।तैलं निशामूत्रविषैर्विपक्वंविसर्पविस्फोटविचर्च्चिकाघ्नम् ॥
इति करञ्जादितैलम् ॥
* ॥
“कुष्ठामयस्फोटमसूरिकोक्त-चिकित्सयाप्याशु हरेद्बिसर्पान् ।सर्व्वान् विकारान् परिशोध्य धीमान्व्रणं क्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् ॥
”इति विसर्पाधिकारः । * । इति भावप्रकाशः ॥
(वेगः । यथा, उत्तरचरिते ।“प्रमोहो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः ॥
”नाट्यालङ्कारविशेषः । तल्लक्षणादिकं यथा, साहित्यदर्पणे । ६ । ४८५ ।“विसर्पो यत्समारब्धं कर्म्मानिष्टफलप्रदम् ॥
”यथा वेण्याम् । एकस्य तावत् पाकोऽयमि-त्यादि ॥
)