| YouTube Channel

विषयः (viSayaH)

 
Apte
English
विषयः [viṣayḥ], 1 An object of sense
(these are five, corresponding to the five organs of sense
रूप, रस, गन्ध, स्पर्श and शब्द corresponding to the eye, tongue, nose, skin, and ear)
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम्
Ś.*
 1.1.
A worldly object or concern, an affair, a transaction.
The pleasures of sense, worldly or sensual objects (usually in
pl.
 )
यौवने विषयैषिणाम्
R.*
 1.8
शब्दादीन् विषयान् भोक्तुम् 1.25
विषयव्यावृत्तकौतूहलः
V.*
 1.9
निर्विष्टविषयस्नेहः 12.1
3.7
8.1
19.49
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः
Bg.*
 2.59.
An object, a thing, matter
नार्यो न जग्मुर्विषयान्तराणि
R.*
 7.12
8.89.
An object or thing aimed at, mark, object
भूयिष्ठ- मन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः
Ś.*
 1.3
Śi.*
 9.4.
Scope, range, reach, compass
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि भोः
U.*
 3.45
यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः
V.*
 1.1
सकलवचनानामविषयः
Māl.
 1.3, 36
U.*
 5.19
Ku.*
 6. 17.
Department, sphere, province, field, element
सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः
V.*
 3.
A subject, subjectmatter, topic
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते
Bv.*
 1.11
so शृङ्गारविषयको ग्रन्थः 'treating of love'.
The topic or subject to be explained, general head
the first of the five members of an Adhikaraṇa q. v.
A place spot
परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः
Ki.*
 5.38.
A country, realm, domain, territory, district, kingdom
'विषयः स्यादिन्द्रियार्थे देशे जनपदे$पि च' इति विश्वः
अप्रविष्ट- विषयस्य सक्षसाम्
R.*
 11.18
Pt.*
 2.2.
A refuge, an asylum.
A collection of villages.
A lover, husband.
Semen virile.
A religious observance.
A symbolical expression for the number 'five'. (विषये means 'with regard or reference to', 'in respect of', 'in the case of', 'regarding', 'concerning'
या तत्रास्ते युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः
Me.*
 84
स्त्रीणां विषये
धनविषये
&c.
 )Comp. -अज्ञानम् sleepiness, exhaustion. -अधिकृतः the governor of a province. -अधिपतिः the king.
अभिरतिः attachment to objects of sense or worldly pleasures
द्विषतां वधेन विषयाभिरतिम् (अभिलष्यति)
Ki.*
 6. 44
so अभिलाषः
Ki.*
 3.13. -आत्मक
a.
consisting of worldly objects.
carnal, sensual. -आसक्त, -निरत
a.
 addicted to sensual objects, sensualist, worldly-minded.-आसक्तिः, -उपसेवा, -निरतिः
f.
 , -प्रसंगः addiction to pleasures of sense, sensuality. -एषिन्
a.
 addicted to worldly objects
यौवने विषयैषिणाम्
R.*
 1.8. -कर्मन् worldly business. -ग्रामः the collection of the objects of sense. -ज्ञः a specialist. -निरतिः attachment to sensual objects. -निह्नुतिः negation with regard to an object
शौशिर्यमभ्युपत्यैव परेष्वात्मनि कामिना । औष्ण्यंप्रकाशनात्तस्य सैषा विषयनिह्नुतिः ॥ Kāv.2.36. -पतिः the governor of a province. -पराङ्मुख
a.
 averse from mundane affairs.-प्रवण
a.
 attached to objects of sense
Kull. on
Ms.*
 2.99. -लोलुप
a.
 eager for sensual enjoyment. -संगः addiction to sensual objects
सो$नुभूयासुखोदर्कान् दोषान् विषयसंगजान्
Ms.*
 12.18. -सुखम् the pleasures of sense.-स्नेहः, -स्पृहा desire for sensual objects.
Apte 1890
English
विषयः 1 An object of sense
(these are five, corresponding to the five organs of sense
रूप, रस, गंध, स्पर्श and शब्द corresponding to the eye, tongue, nose, skin, and ear)
श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वं Ś. 1. 1.
2 A worldly object or concern, an affair, a transaction.
3 The pleasures of sense, worldly or sensual objects (usually in pl.) यौवने विषयैषिणां R. 1. 8
शब्दादीन् विषयान्भोक्तुं 10. 25
विषयव्यावृत्तकौतूहलः V. 1. 9
निर्विष्टविषयस्नेहः 12. 1, 3. 70, 8. 10, 19. 49
Bg. 2. 59.
4 An object, a thing, matter
नार्यो न जग्मुर्विषयांतराणि R. 7. 12, 8. 89.
5 An object or thing aimed at, mark, object
भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः Ś. 1. 31
Śi. 9. 40.
6 Scope, range, reach, compass
सौमित्रेरपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्वासि भोः U. 3. 45
यस्मिन्नीश्वर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थाक्षरः V. 1. 1
सकलवचनानामविषयः Māl. 1. 30, 36
U. 5. 19
Ku. 6. 17.
7 Department, sphere, province, field, element
सर्वत्रौदरिकस्याभ्यवहार्यमेव विषयः V. 3.
8 A subject, subject-matter, topic
अयि मलयज महिमायं कस्य गिरामस्तु विषयस्ते Bv. 1. 11
so शृंगारविषयको ग्रंथः ‘treating of love’.
9 The topic or subject to be explained, general head
the first of the five members of an Adhikaraṇa q. v.
10 A place, spot
परिसरविषयेषु लीढमुक्ताः Ki. 5. 38.
11 A country, realm, domain, territory, district, kingdom
Pt. 2. 2.
12 A refuge, an asylum.
13 A collection of villages.
14 A lover, husband.
15 Semen virile.
16 A religious observance.
17 A symbolical expression for the number ‘five.’ (विषये means ‘with regard or reference to, ’ ‘in respect of’, ‘in the case of’, ‘regarding’, ‘cancerning’
या तत्रास्ते युवतिविषये सृष्टिराद्येव धातुः Me. 82
स्त्रीणा विषये
धनविषये &c.).
Comp.
अभिरतिः {1} attachment to objects of sense or worldly pleasures
Ki. 6. 44
so °अभिलाषः Ki. 3. 13.
आत्मक a. {1} consisting of worldly objects. {2} carnal, sensual.
आसक्त,
निरत a. addicted to sensual objects, sensualist, worldly-minded.
आसक्तिः
उपसेवा,
निरतिः f.
प्रसंगः addiction to pleasures of sense, sensuality.
एषिन् a. addicted to worldly objects
R. 1. 8.
ग्रामः the collection of the objects of sense.
सुखं the pleasures of sense.
Apte Hindi
Hindi
विषयः
पुं*
 - "विषिण्वन्ति स्वात्मकतया विषयिणं संबध्नन्ति-वि + सि + अच्, षत्वम्"
ज्ञानेन्द्रियों द्वारा प्राप्त पदार्थ
विषयः
पुं*
 - -
"लौकिक पदार्थ, या वस्तु, मामला, लेन-देन"
विषयः
पुं*
 - -
"ज्ञानेन्द्रियों द्वारा प्राप्त आनन्द, लौकिक या मैथुनसंबन्धी उपभोग, वासनात्मक पदार्थ "
विषयः
पुं*
 - -
"पदार्थ, वस्तु, मामला, बात"
विषयः
पुं*
 - -
"उद्दिष्ट पदार्थ या वस्तु, चिह्न, निशान"
विषयः
पुं*
 - -
"कार्यक्षेत्र, परास, पहुँच, परिधि"
विषयः
पुं*
 - -
"विभागम् क्षेत्र, प्रान्त, भूमि, तत्त्व"
विषयः
पुं*
 - -
"विषयवस्तु, आलोच्य विषय, प्रसंग"
विषयः
पुं*
 - -
"व्याख्येय प्रसंग या विषय, शीर्षक, अधिकरण के पाँचों अंगो में से पहला"
विषयः
पुं*
 - -
"स्थान, जगह"
विषयः
पुं*
 - -
"देश, राष्ट्र, राज्य, प्रदेश, मंडल, साम्राज्य"
विषयः
पुं*
 - -
"शरण, आश्रय"
विषयः
पुं*
 - -
ग्रामों का समूह
विषयः
पुं*
 - -
"प्रेमी, पति"
विषयः
पुं*
 - -
"वीर्य, शुक्त"
विषयः
पुं*
 - -
धार्मिक अनुष्ठान
विषयः
पुं*
 - "वि+सि+अच्, षत्वम्"
ज्ञानेन्द्रियों द्वारा गृहीत होने वाला पदार्थ
विषयः
पुं*
 - "वि+सि+अच्, षत्वम्"
भौतिक पदार्थ
विषयः
पुं*
 - "वि+सि+अच्, षत्वम्"
इन्द्रियजन्य आनन्द
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विषयः, स्कन्धः
noun
पठनसौलभ्यार्थे निर्धारिता एकम् उद्दिश्यम् अनुसन्दधाना ज्ञानस्य शाखा।
"मया गणित इति विषयस्य परीक्षा उत्तीर्णा।"
Synonyms:
 विषयः, क्षेत्रम्
noun
एकः स्वीकृतः देशः यस्मिन् कः अपि सक्रियः वर्तते वा कर्म कुरोति वा सञ्चालितः वर्तते वा यस्मिन् देशे प्रतिबद्धरूपेण तस्य शक्तिः भवति।
"सः अध्ययनक्षेत्रे अतीव कृतागमः अस्ति।"
Synonyms:
 राज्यम्, देशः, विषयः, राष्ट्रम्
noun
राज्ञा राज्ञ्या वा शासितं क्षेत्रम्।
"मुगलकाले भारतः लघुषु राज्येषु विभाजितः आसीत्।"
Synonyms:
 विषयः, प्रकरणम्, वस्तु, आशयः
noun
केषुचित् लेखेषु ग्रन्थादौ वा निरूपिताः विचाराः अथवा यस्य निरूपणं करणीयम् अस्ति।
"प्रेमचन्दमहोदयस्य कथानां विषयः ग्राम्य-स्थितिः आसीत्।"
Synonyms:
 विषयः, इन्द्रियार्थः, गोचरः
noun
इन्द्रियग्राह्यः।
"नेत्रस्य विषयः रुपम् कर्णस्य विषयः शब्दम् अस्ति।"
Synonyms:
 विषयः, प्रकरणम्, सन्दर्भः, वस्तु, प्रसंगः, प्रसङ्गः
noun
यस्य विवेचनं क्रियते।
"अहम् अस्मिन् विषये किमपि वक्तुं न इच्छामि।"
Synonyms:
 तत्वम्, मूलवस्तू, मूलम्, भूतम्, बीजम्, अभिभूतम्, मात्रम्, विषयः, तन्मात्रम्, अवयवः
noun
जगतः मूलकारणम्।
"साङ्ख्यदर्शनस्य मते पञ्चविंशति तत्वानि सन्ति।"
Tamil
Tamil
விஷய: : புலன்களுக்கு உரிய விஷயம், பொருள், வஸ்து, நிலம், ராஜ்ஜியம், நாடு, சிற்றின்பம்
अमरकोशः
Sanskrit
Word: विषयः
Root: विषयः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ air
⇒ wind
⇒ area
⇒ body
⇒ frog
⇒ court
⇒ rapid
⇒ quick
⇒ field of battle
⇒ any object of sense
⇒ agile [quick, rapid]
⇒ place to run or fight in
Shloka(s):
3|3|182|1 ► अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि। (नानार्थवर्गः)
3|3|184|2 ► मन्दिरं चाथ राष्ट्रोऽस्त्री विषये स्यादुपद्रवे॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|182|1 ⇢ अजिरम् (अजिर) (नपुं) ⇒ air, wind, area, body, frog, court, rapid, quick, field of battle, any object of sense, agile [quick, rapid], place to run or fight in
➠ 3|3|184|2 ⇢ राष्ट्रः (राष्ट्र) (पुं)
➠ 3|3|184|2 ⇢ राष्ट्रम् (राष्ट्र) (नपुं)
Related word(s):
जातिः ➡ गुणः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विषयः,
पुं,
 (“विषिण्वन्ति विषयिणं स्वेन रूपेणनिरूपणीयं कुर्व्वन्ति ।” इति सांख्यतत्त्वकौमुदी ।वि + षि + अच् ।) चक्षुरादिग्राह्यः । स तुशब्दस्पर्शरूपरसगन्धरूपः । तत्पर्य्यायः । गोचरः२ इन्द्रियार्थः ३ ॥
देशः । (यथा, रघुः । ११ ।१८ ।“यच्चकार विवरं शिलाघनेताडकोरसि स रामसायकः ।अप्रविष्टविषयस्य रक्षसांद्वारतामभवदन्तकस्य तत् ॥
”)आशयः । इत्यमरः ॥
न्यायमते क्षित्यप्तेजो-वायूनां विषया यथा, --“तत्र क्षितिर्गन्धहेतुर्नानारूपवती मता ।षड्विधस्तु रसस्तत्र गन्धोऽपि द्बिविधो मतः ॥
स्पर्शस्तस्यापि विज्ञेयो ह्यनुष्णाशीतपाकजः ।नित्यानित्या च सा द्वेधा नित्या स्यादणु-लक्षणा ॥
अनित्या तु तदन्या स्यात् सवावयवयोगिनी ।सा च त्रिधा भवेद्देह इन्द्रियं विषयस्तथा ।योनिजादिर्भवेद्देह इन्द्रियं घ्राणलक्षणम् ।विषयो द्व्यणुकादिस्तु ब्रह्माण्डान्त उदाहृतः ॥
वर्णः शुक्लो रसस्पर्शौ जले मधुरशीतलौ ।स्नेहस्तत्र द्रवत्वन्तु सांसिद्धिकमुदाहृतम् ॥
नित्यतादि प्रथमवत् किन्तु देहमयोबिजम् ।इन्द्रियं रसनं सिन्धुर्हिमादिर्विषयो मतः ॥
* ॥
स्पर्श उष्णस्तेजसस्तु स्याद्रूपं शुक्लभास्वरम् ।नैमित्तिकद्रवत्वन्तु नित्यतादि तु पूर्व्ववत् ॥
इन्द्रियं नयनं वह्निस्वर्णादिर्विषयो मतः । * ।अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ॥
तिर्य्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः ।पूर्व्ववन्नित्यताद्युक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रितम् ॥
प्राणादिस्तु महावायुपर्य्यन्तो विषयो मतः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
विषय इति । भोगसाधनं विषयः । सर्व्वमेव हिकार्य्यं अदृष्टाधीनं यच्च कार्य्यं यददृष्टाधीनंतत्तदुपभोगं साक्षात्परम्परया जनयत्येव नहिबीजप्रयोजनाभ्यां विना कस्यचिदुत्पत्तिरस्तितेन द्व्यणुकादिब्रह्माण्डान्तं सर्व्वमेव विषयोभवतीत्यर्थः । इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
* ॥
नित्यसेवितः । इति भरतधृताजयः ॥
अव्यक्तः ।शुक्रः । इत्यप्यजयपालः ॥
जनपदः । इतिमेदिनी ॥
कान्तादिः । इति शब्दरत्नावली ॥
नियामकः । यथा, --“विशब्दो हि विशेषार्थः सिनोतेर्ब्बन्ध उच्यते ।विशेषेण सिनोतीति विषयोऽतो नियांमकः ॥
”इति भट्टकारिका ॥
* ॥
आरोपाश्रयः । यथा, --“सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा ।विषय्यन्तःकृतेऽन्यस्मिन् सा स्यात् साध्यवसा-निका ॥
”यथा, गौर्व्वाहीकः । इति काव्यप्रकाशे २उल्लासः ॥
(“भोगसाधनं विषयः ।” इतितर्ककौमुदी ॥
)