| YouTube Channel

विशेष (vizeSa)

 
शब्दसागरः
English
विशेष
m.
 (-षः)
1. Sort, kind, manner.
2. Difference, individual or
specific identity and consequent distinction from every other
individual or species.
3. (In logic, ) The peculiar attribute, (predi-
cabile proprium, ) the cause of preception or conclusion.
4.
Excellence, superiority.
5. A limb, a member.
6. A mark on the
forehead with Sandal.
7. A figure of rhetoric, distinguished as of
three kinds all implying variety of means or effect.
8. A change
for the better, a favourable turn, (as in sickness.)
9. Name of the
mundane egg.
10. Individuality, considered as one of the seven
Padārthas in Vaiśeshika Phil.
11. A word which limits the
meaning of another word.
E.
 वि discriminative prefix, शिष् to
attribute or distinguish by attributes,
aff.
 घञ् ।
Capeller Eng
English
विशेष
m.
 (n. ) distinction, difference, special property,
peculiarity
kind, species, individual
eminence, superiority
something
extraordinary of, chief, first rate (°— or —°) — Instr. ,
abl.
 , & °—
in a high degree, especially, particularly.
Yates
English
वि-शेष (षः) 1.
m.
 A characteristic
sort
difference
limb
sandal
mark
figure of speech.
Spoken Sanskrit
English
विशेष - vizeSa -
adj.
 - special
विशेषज्ञ - vizeSajJa -
m.
 - specialist
कोपि विशेषः? - kopivizeSaH? - expr. - Anythingspecial?
किमर्थं? कः विशेषः? - kimarthaM?kaHvizeSaH? -
sent.
 - Why?anythingspecial?
श्रीमन्, विशेषकक्ष्यां स्वीकरोति वा? - zrIman, vizeSakakSyAMsvIkarotivA? -
sent.
 - Areyougoingtotakeaspecialclass, sir?
असाधारण - asAdhAraNa -
adj.
 - special
अप्राकृत - aprAkRta -
adj.
 - special
अव्यापक - avyApaka -
adj.
 - special
असामान्य - asAmAnya -
adj.
 - special
नैमित्तिक - naimittika -
adj.
 - special
वैशेषिक - vaizeSika -
adj.
 - special
विज्ञानिन् - vijJAnin -
adj.
 - specialist
शास्त्रज्ञ - zAstrajJa -
adj.
 - specialist
अव्यापकता - avyApakatA -
f.
 - speciality
प्रकारता - prakAratA -
f.
 - speciality
विशिष्टता - viziSTatA -
f.
 - speciality
तान्त्रिक - tAntrika -
m.
 - specialist
विषयज्ञ - viSayajJa -
m.
 - specialist
विशेष - vizeSa -
m.
 - speciality
अव्यापकत्व - avyApakatva -
n.
 - speciality
विशेष - vizeSa -
adj.
 - special
विशेष - vizeSa -
m.
 - property [ computer ]
विशेष - vizeSa -
adj.
 - abundant
विशेष - vizeSa -
adj.
 - definite
विशेष - vizeSa -
adj.
 - peculiar
विशेष - vizeSa -
adj.
 - extraordinary
विशेष - vizeSa -
m.
 - statement of difference or distinction
विशेष - vizeSa -
m.
 - kind
विशेष - vizeSa -
m.
 - special property
विशेष - vizeSa -
m.
 - excellence
विशेष - vizeSa -
m.
 - peculiar mark
विशेष - vizeSa -
m.
 - word which defines or limits the meaning of another word
विशेष - vizeSa -
m.
 - any mark on the forehead
विशेष - vizeSa -
m.
 - modification
विशेष - vizeSa -
m.
 - individual
विशेष - vizeSa -
m.
 - speciality
विशेष - vizeSa -
m.
 - sort
विशेष - vizeSa -
m.
 - distinguishing feature
विशेष - vizeSa -
m.
 - essential difference or individual essence
विशेष - vizeSa -
m.
 - particularity
विशेष - vizeSa -
m.
 - particularity
किमात्मक - kimAtmaka -
adj.
 - of what particularity?
विशेषपदार्थ - vizeSapadArtha -
m.
 - category of particularity
सविशेषक - savizeSaka -
adj.
 - with particular characteristics or particularity
विशेष vizeSa
m.
 hypotenuse
श्रव zrava
m.
 hypotenuse of a triangle
विषमकर्ण viSamakarNa
m.
 hypotenuse of a right-angled triangle
मध्याह्नेन्दुप्रभाकर्ण madhyAhnenduprabhAkarNa
n.
 hypotenuse of the moon's midland shadow
अक्षकर्ण akSakarNa
m.
 hypotenuse of the triangle formed with the gnomon of a dial and its shadow
समवृत्तकर्ण samavRttakarNa
m.
 hypotenuse of the shadow of the time when the sun reaches the prime vertical circle
Wilson
English
विशेष
m.
 (-षः)
1 Sort, kind, manner.
2 Difference, individual or specific identity and consequent distinction from
every other individual or species.
3 (In logic, ) The peculiar attribute, (predicabile proprium, ) the cause of
perception of exclusion.
4 Excellence, superiority.
5 A limb, a member.
6 A mark on the forehead with Sandal.
7 A figure of rhetoric, distinguished as of three kinds, all implying variety
of means or effect.
E.
 वि discriminative prefix, शिष to attribute or distinguish by
attributes,
aff.
 घञ्.
Apte
English
विशेष [viśēṣa],
a.
Peculiar.
Copious, abundant
आसीद्विशेषा फलपुष्पवृष्टिः
R.*
 2.14.
षः Discrimination, distinguishing between.
Distinction, difference
निर्विशेषो विशेषः
Bh.*
 3.5.
Characteristic difference, peculiar mark, special property, speciality, differentia
oft
 . in
comp.
 and translated by 'special', 'peculiar'
&c.
विशेषं नाधिगच्छामो गायतो राघवस्य च
Rām.*
 7.94.14
प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिः
Ś.*
 6.5.
A favourable turn or crisis in sickness, a change for the better
अस्ति मे विशेषः &Sacute.3 'I feel better'.
A limb, member
पुपोष लावण्यमयान् विशेषान्
Ku.*
 1.25.
A species, sort, variety, kind, mode (usually at the end of
comp.
 )
पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह
Bhāg.*
 11.23.21
भूतविशेषः
U.*
 4
परिमलविशेषान्
Pt.*
 1
कदलीविशेषाः
Ku.*
 1.36.
A different or various object, various particulars (pl. )
प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः
Me.*
 66, 59.
Excellence, superiority, distinction
usually at the end of
comp.
 and translated by 'excellent', 'distinguished', 'pre-eminent', 'choice',
&c.
अनुभावविशेषात्तु
R.*
 1.37
वपुर्विशेषेषु
Ku.*
 5.31
R.*
 2.7
6.5
Ki.*
 9.58
so आकृति- विशेषाः 'excellent forms', अतिथिविशेषः 'a distinguished guest'
&c.
A peculiar attribute, the eternal distinguishing nature of each of the nine dravyas
अयमस्माद् व्यावृत्त इति व्यावृत्तिबुद्धिमात्रहेतुर्विशेषः Tarka K. (these viśeṣas are said to inhere in the atoms of the Earth, Water, Light, and Air and the five eternal substances, Ether, Time, Space, Soul and Mind. )
पञ्च चैव विशेषा वै तथा पञ्चेन्द्रियाणि च
Mb.
 * 12.36.29
Bhāg.*
 2.5.29.
(a) Individuality, particularity. (b) A particular instance
उक्तिरर्थान्तरन्यासः स्यात् सामान्यविशेषयोः
A category, predicament.
A mark on the forehead with sandal, saffron
&c.
A word which limits or qualifies the sense of another
see विशेषण.
N.
 of the mundane egg.
(In
Rhet.
 ) A figure of speech, said to be of three kinds
it is thus defined by Mammaṭa: विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्यानेक- गोचरा । अन्यत् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥ K.
P.*
 1.
(In geom. ) The hypotenuse.
Comp.
 -अतिदेशः a special supplementary rule, special extended application. -उक्तिः
f.
 a figure of speech in which an effect is represented as not taking place though the usual necessary causes exist
विशेषोक्तिरखण्डेषु कारणेषु फलावचः K.
P.*
 1
e. g. हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि. -करणम् improvement.
गुणः a special or distinguishing property.
(in
phil.
 ) such guṇa as is not produced (like संयोग, पृथक्त्व
&c.
 ) by the union of two things. -ज्ञ, -विद्
a.
knowing distinctions, critical, connoisseur.
learned, wise
अज्ञः सुखमाराध्यः सुखतरमाराध्यते विशेषज्ञः
Bh.*
 2.3.
धर्मः A peculiar duty.
A special law. -पतनी- यम् A particular crime
नीचाभिगमनं गर्भपातनं भर्तृहिंसनम् । विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवम् ॥
Y.*
 3.297. -भावना (in
Arith.
 ) a kind of method in extracting roots.-लक्षणम्, -लिङ्गम् a special or characteristic mark.-वचनम् a special text or precept. -विधिः, -शास्त्रम् a special rule.
Apte 1890
English
विशेष a. 1 Peculiar.
2 Copious, abundant
आसीद्विशेषा फलपुष्पवृष्टिः R. 2. 14.
षः 1 Discrimination, distinguishing between.
2 Distinction, difference
निर्विशेषो विशेषः Bh. 3. 50.
3 Characteristic difference, peculiar mark, special property, speciality, differentia
oft. in comp. and translated by ‘special’ ‘peculiar’ &c.
Ś. 6. 5.
4 A favourable turn or crisis in sickness, a change for the better
अस्ति मे विशेषः Ś. 3 ‘I feel better’.
5 A limb, member
पुपोष लावण्यमयान् विशेष न् Ku. 1. 25.
6 A species, sort, variety, kind, mode (usually at the end of comp.)
भूतविशेषः U. 4. परिमलविशेषान् Pt. 1: कदलीविशेषाः Ku. 1. 36.
7 A different or various object, various particulars (pl.)
प्रामादस्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः Me. 64, 57.
8 Excellence, superiority, distinction
usually at the end of comp. and translated by ‘excellent’, ‘distinguished’, ‘pre-eminent’, ‘choice’, &c.
अनुभावविशेषात्तु R. 1. 37
वपुर्विशेषेषु Ku. 5. 31
R. 2. 7, 6. 5
Ki. 9. 58
so आकृतिविशेषाः ‘excellent forms’, अतिथिविशेषः ‘a distinguished guest’ &c.
9 A peculiar attribute, the eternal distinguishing nature of each of the nine dravyas
अयमस्माद् व्यावृत्त इति व्यावृत्तिबुद्धिमात्रहंतुर्विशेषः Tarka K. (these viśeshas are said to inhere in the atoms of the Earth, Water, Lignt, and Air and the five eternal substances, Ether, Time, Space, Soul and Mind.).
10 (a) Individuality, particularity. (b) A particular instance
उक्तिरर्थांतरन्यासः स्यात्सामान्यविशेषयोः.
11 A category, predicament.
12 A mark on the forehead with sandal, saffron &c.
13 A word which limits or qualifies the sense of another
see विशेषण.
14 N. of the mundane egg.
15 (In Rhet.) A figure of speech, said to be of three kinds
it is thus defined by Mammaṭa:
विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्वृत्तिरेकस्मानेकगोच रा । अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्य वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः ॥ K. P. 10.
Comp.
अतिदेशः a special supplementary rule, special extended application.
उक्तिः f. a figure of speech in which an effect is represented as not taking place though the usual necessary causes exist
विशेषोक्तिरखंडेषु का णेषु फलावचः K. P. 10
e. g. हृदि स्नेहक्षयो नाभूत् स्मरदीपे ज्वलत्यपि.
गुणः {1} a special or distinguishing property. {2} (in phil.) such guṇa as is not produced (like संयोग, पृथक्त्व &c). by the union of two things.
ज्ञ विद् a. {1} knowing distinctions, critical, connoisseur. {2} learned, wise
Bh. 2. 3.
लक्षणं,
लिंगं a special or characteristic mark.
वचनं a special text or precept.
विधिः, शास्त्रं a special rule.
Monier Williams Cologne
English
वि-शेष a
m.
 (once in
Pañcat.
n.
ifc. f(आ). ) distinction, difference between (two
gen.
 , two
loc.
 , or
gen.
 and instr.),
GṛŚrS.
MBh.
&c.
characteristic difference, peculiar mark, special property, speciality, peculiarity,
Mn.
MBh.
&c.
a kind, species, individual (e.g. वृक्ष-व्°, a species of tree, in comp. often also
=
 special, peculiar, particular, different, e.g. छन्दो-व्°, ‘a particular metre’, विशेष-मण्डन, ‘a peculiar ornament’
अर्घ-विशेषाः, ‘different prices’),
MBh.
Kāv.
&c.
(pl. ) various objects,
Megh.
distinction, peculiar merit, excellence, superiority (in comp. often
=
 excellent, superior, choice, distinguished, e.g. आकृति-व्°, ‘an excellent form’
cf.
 विशेष-प्रतिपत्ति),
Mn.
MBh.
&c.
(in
gram.
 ) a word which defines or limits the meaning of another word (cf. वि-शेषक and वि-शेषण)
(in
phil.
 ) particularity, individuality, essential difference or individual essence (with the Vaiśeṣikas the 5th category or Padārtha, belonging to the 9 eternal substances or Dravyas, viz. soul, time, place, ether, and the 5 atoms of earth, water, light, air, and mind, which are said to be so essentially different that one can never be the other),
IW.
 66
&c.
(in medicine) a favourable turn or crisis of a sickness,
Suśr.
(in rhet.) statement of difference or distinction, individualization, variation,
Kuval.
 (cf. विशेषोक्ति)
a sectarian mark, any mark on the forehead (= तिलक),
L.
(in
geom.
 ) the hypotenuse,
Śulbas.
N.
 of the primary elements or Mahā-bhūtas (q.v.),
MaitrUp.
the earth as an element,
BhP.
the mundane egg, ib.
=
 विराज्, ib.
वि-शेष mf(आ)n. extraordinary, abundant,
Ragh.
 ii, 14 (B. विशेषात् for विशेषा)
वि-शेष b
&c.
 See
p.
 990, col. 2.
Monier Williams 1872
English
वि-शेष, अस्, m. the act of distinguishing or dis-
criminating, discrimination
difference, distinction,
individuality, individual identity (consisting in dis-
tinction from every other individual or species),
characteristic difference, peculiar mark, special pro-
perty, speciality, peculiarity (sometimes at the begin-
ning of compounds and to be translated by ‘peculiar, ’
‘special, ’ &c., cf. विशेष-गुण)
particularity
(in
the Vaiśeṣika school of the Nyāya phil.) the eternal
distinguishing nature or individual essence of each of
the nine Dravyas or substances (i. e. of each of the
five atoms of earth, water, fire, air, and mind, and
of ether, time, space, and soul
these nine eternal
substances are said to be so essentially different that
one can never be the other)
predicament (in logic)
peculiar attribute
(in grammar) a word which de-
fines or limits the meaning of another word, (any
word in which the general meaning of another word
is merged is said to be the Viśeṣa of that word)
a
distinguishing mark made on the forehead with
sandal
species, kind, sort, variety, mode, manner,
various method (often at the end of comps., e. g.
वृक्ष-विशेष, a kind of tree
तपो-विशेषाः,
m. pl. various kinds of penance: and sometimes to
be translated by ‘different, ’ ‘special, ’ e. g. पुरुष-
व्°, a different man
दशा-व्°, a special condition)
variation, change, alteration for the better, amend-
ment
a favourable turn or crisis in sickness
a dis-
tinct or different object
a limb, member
distinc-
tion, peculiar merit, excellence, superiority
the best
of anything (at the end of comps. or even at the
beginning, and sometimes to be translated by ‘excel-
lent, ’ ‘superior, ’ e. g. रस-व्°, an excellent juice, cf.
प्रसाधन-व्°)
a particular figure in rhetoric
(said to be of three kinds, cf. विशेषोक्ति, col. 3)
N. of the mundane egg
विशेषेण or विशेषात्,
ind. especially, particularly, even more.
—विशेष-
काम, अस्, आ, अम्, peculiarly desirous or amorous.
—विशेष-कृत्, त्, त्, त्, making a distinction, dis-
tinguishing.
—विशेष-गुण, अस्, m. a special or
distinct quality, distinguishing property
an object
or substance of a single and distinct kind (as soul,
time, space, ether, and the atoms of earth, water,
fire, air, and mind).
—विशेष-ज्ञ, अस्, आ, अम्,
knowing distinctions, critical, intelligent, wise, dis-
criminating, a connoisseur.
—विशेष-तस्, ind. espe-
cially, particularly, in particular, specifically.
—विशे-
ष-धर्म, अस्, m. a peculiar or different duty
a
special law.
—विशेष-पदार्थ (°द-अर्°), अस्, m.
(in the Nyāya) the category of particularity.
—विशे-
ष-प्रतिषेध, अस्, m. a special exception.
—वि-
शेष-प्रमाण, अम्, n. special authority.
—विशे-
ष-भावना, f. reflecting on or perceiving differ-
ences
(in mathematics) a particular operation in
extracting roots, composition by the difference of the
products.
—विशेष-रमणीय, अस्, आ, अम्, especially
delightful, particularly pleasant.
—विशेष-लक्षण,
अम्, n. any specific or characteristic mark or sign.
—विशेष-लिङ्ग, अम्, n. a particular mark, specific
property, attribute of a subordinate class.
—विशेष-
वचन, अम्, n. a special text, different text, special
rule or precept.
—विशेष-वत्, आन्, अती, अत्, possessed
of some distinguishing property, peculiar, excellent,
superior, better.
—विशेष-विद्वस्, आन्, m. eminently
learned, a sage, philosopher.
—विशेष-विधि, इस्,
m. a special rule or observance, special form.
—वि-
शेष-व्याप्ति, इस्, f. (in logic) a form of Vyāpti or
pervasion, (according to Śabda-k. = प्रतियोगि-व्य-
धिकरण-स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावा-
प्रतियोगित्व।)
—विशेष-शालिन्, ई, इनी, इ, possessing
peculiar merit or excellence.
—विशेष-शास्त्र, अम्,
n. (in grammar) a special rule (= अप-वाद).
—वि-
शेषातिदेश (°ष-अत्°), अस्, m. a special supplemen-
tary rule.
—विशेषार्थम् (°ष-अर्°), ind. for the
sake of distinction or difference.
—विशेषार्थिन्
(°ष-अर्°), ई, इनी, इ, seeking for excellence or dis-
tinction
particular in searching for (anything).
—वि-
शेषोक्ति (°ष-उक्°), इस्, f. (in rhetoric) ‘statement
of distinction’ or ‘description of excellence, ’ (either
coupling cause with effect so as to explain any pecu-
liar condition or enhancing the beauty of a subject by
dwelling upon certain adverse circumstances in spite
of which this excellence exists)
enumeration of
merits, panegyric.
—विशेषोच्छ्वसित (°ष-उच्°),
अम्, n. the peculiar breath or life (of another), a
peculiar treasure (applied to an object especially dear).
—विशेषोद्देश (°ष-उद्°), अस्, m. (in the Nyāya)
a particular kind of enunciation.
Macdonell
English
विशेष vi-śeṣa,
m.
 [√ śiṣ] difference, between 🞄(2 g., 2 lc., g. & in. )
characteristic 🞄difference, peculiarity, specific property, differentia
🞄species, individual
special objects, 🞄particulars (pl. )
distinction, superiority, excellence, 🞄pre-eminence
special distinction
🞄special place, wonderful object, extraordinary 🞄thing
individualization, variation (rh.)
particularity 🞄(opp. sāmānya): —° (sts. also °—) = 🞄a definite, special, or particular (pl. different 🞄kinds of, various)
extraordinary, pre-eminent, 🞄choice, distinguished: d. for the enhancement 🞄of (beauty, —°)
in. , ab., °—, exceedingly, 🞄pre-eminently, especially, particularly, very
🞄ab. by special reason of, in consequence of 🞄(—°)
yena yena viśeṣeṇa, in any way 🞄whatever
a.
 extraordinary, abundant (increase, 🞄v. r. viśeṣāt): -ka, —°
a.
 = viśeṣa, 🞄particularity
a.
 distinguishing, qualifying
🞄m.
n.
 forehead mark
m.
 a figure of speech in 🞄which two objects are at first represented as 🞄similar, but finally as different (e. g. ‘the 🞄crow and the cuckoo are black
spring causes 🞄their difference to be heard’)
-karaṇa,
n.
 🞄improvement
-jña,
a.
 knowing the differences 🞄of things, discriminative, judicious
🞄—°, knowing various —.
Benfey
English
विशेष विशेष, i. e. वि-शिष् + अ,
m.
1.
Difference, Pañc. 219, 14
at the end
of comp. words, Different, e. g.
गति-,
m.
 Different ways, Pañc. 247, 11.
पुरुष-, This or that man, Pañc. i.
d. 124.
2. Special property, Hit. pr.
d. 25, M.M.
3. A change for the
better, Mālav. 46, 9.
4. Sort, kind,
manner, Megh. 65
Hit. ii. d. 149
Pañc. 114, 25
a different object,
Megh. 58.
5. Excellence, superiority
विशेषेण, Particularly, Pañc. 142, 15
162, 9
at the end of comp. words,
Excellent
e. g.
भक्ष-,
m.
 Excellent
food, Pañc. 113, 9
117, 2, cf. my
transl.
n.
 767
Vikr. d. 142.
6. A
limb.
7. A mark on the forehead
with sandal.
8. Speciality, charac-
teristic marks, Lass. 13, 4 (
तपस्विन्-,
of an ascetic).
9. Abl. विशेषात्, Especi-
ally, Pañc. ii. d. 100
even more,
just for that, Pañc. 109, 19.
--
Comp.
अ-विशेष + म्, adv. without choosing,
Arj. 3, 32. तपोविशेष, i. e.
तपस्-,
m.
 pl. various modes of devotion, Man.
2, 165.
दशा-,
m.
 a special condition,
Hit. 78, 8, M.M.
निस्-,
I.
m.
 want of
difference, Hit. 113, 11.
II.
adj.
 1.
having no discrimination, Hit. ii. d.
68. 2. not different. 3. equal. 4.
acc. षम्, adv. a. without difference,
Hit. 84, 5, M.M. b. alike, Hit. 128,
10. c. exceedingly, Utt. Rāmac. 99,
6.
प्रसाधन-,
m.
 highest accom-
plishment, Vikr. d. 22.
रस-,
m.
 a
more excellent juice, Pañc. ii. d. 37.
स-,
adj.
 1. having discrimination,
Hit. 55, 13. 2. having characteristic
qualities. 3. extraordinary, Hit. 60,
6, M.M.
Hindi
Hindi
विशेष
Apte Hindi
Hindi
विशेष
वि* - विगतः शेषो यस्मात्-प्रा* ब*
अजीब
विशेष
वि* - -
"पुष्कल, प्रचुर"
विशेषः
पुं*
 - -
"विवेचन, विभेदीकरण"
विशेषः
पुं*
 - -
"प्रभेद, अन्तर"
विशेषः
पुं*
 - -
"विशिष्टतायुक्त अन्तर, अनोखा चिह्ण, विशेष गुण, विशेषता, वैशिष्ट्य"
विशेषः
पुं*
 - -
"अच्छा मोड़, रोग में मोड़, अर्थात् अपेक्षाकृत अच्छा परिवर्तन "
विशेषः
पुं*
 - -
"अवयव, अंग"
विशेषः
पुं*
 - -
"जाति, प्रकार, प्रभेद, भेद ढंग "
विशेषः
पुं*
 - -
"विविध उद्देश्य, नाना प्रकार, के विवरण"
विशेषः
पुं*
 - -
"उत्तमता, श्रेष्ठता, भेद, प्रायः समास के अन्त में , उत्तम, पूज्य, प्रमुख, उत्कृष्ट"
विशेषः
पुं*
 - -
"अनोखा विशेषण, नौ द्रव्यों में से प्रत्येक की शाश्वत विभेदक प्रकृति"
विशेषः
पुं*
 - -
(तर्क में) वैयक्तिकता
विशेषः
पुं*
 - -
"प्रवर्ग, वर्ग"
विशेषः
पुं*
 - -
मस्तक पर चन्दन या केसर का तिलक
विशेषः
पुं*
 - -
वह शब्द जो किसी अन्य शब्द के अर्थ को सीमित कर देता है
विशेषः
पुं*
 - -
ब्रह्मांड का नाम
विशेषः
पुं*
 - -
(अलं* में) एक अलंकार का नाम जिसके तीन भेद बताये गये हैं
L R Vaidya
English
viSeza {% m. %} 1. The act of distinguishing or discriminating
2. difference, distinction
3. characteristic difference, special property, differentia
4. a change for the better, a favourable turn (as in sickness), अस्ति मे विशेषः Sak.iii.
5. a limb, a member, पुपोष लावण्यमयान् विशेषान् K.S.i.25
6. a different object
7. excellence, superiority, राजलक्ष्मीं तेजोविशेषानुमितां दधानः R.ii.7
(hence अतिथिविशेष ‘a distinguished guest, ’ आकृतिविशेष ‘a good form’ &c.)
8. name of the mundane egg
9. individuality, (considered as one of the seven Padārthas in Vaiśeshika phil.)
10. a word which limits the meaning of another word
11. a mark of sandal on the forehead
12. species, kind, variety, (generally at the end of a compound), एकांतशैत्यात् कदलीविशेषाः K.S.i.36, Bg.xi.15
13. a figure of speech, thus defined by Mammata- विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपद्‌वृत्तिरेकस्यानेकगोचरा । अन्यत्प्रकुर्वतः कार्यमशक्यान्यस्त वस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषस्त्रिविधः स्मृतः K.Pr.x.
Bopp
Latin
विशेष m. (r. शिष् distinguere praef. वि s. अ)
1) diffe-
rentia, discrimen, distinctio. विशेषेण praecipue. IN. 5.
59. N. 2. 23. SA. 5. 41.
2) species, genus. BH. 11. 15.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
अन्तर्
अ
अन्तर्, रन्ध्र, वस्त्र, विना, मध्य, व्यवधान, अन्तरात्मन्, बहिर्योग, काश, विशेष, अवसर
रन्ध्रे वस्त्रे विना मध्ये व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
बहिर्योगे च काशे च विशेषेऽवसरेऽन्तरः ॥ ३४ ॥
verse 1.1.1.34
page 0003
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
विशेष ny. Pheh 12.
Lanman
English
viśeṣa, m.
—1. that which separates or
distinguishes one thing from another,
distinction or difference
and so
—2. (like
Eng. distinction) eminence, excellence
viśeṣeṇa, as adv. [1112b], to an eminent
degree, i. e. very much, especially, like
French par excellence. [√śiṣ + vi.]
Abhyankara Grammar
English
विशेष specific nature causing a differ- ence
difference
specific feature
cf. सामान्यग्रहणे विशेषानतिदेश:(Paribhāṣā) cf. also यस्तु प्रयुङ्क्ते कुशलो विशेषे etc. M. Bh. in Āhnika 1
cf. also क्रियावाचकमाख्यातमुपसर्गो विशेषकृत् Uvvaṭa on V.Pr.VIII.50.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विशेष
adjective
साधारणेभ्यः कार्येभ्यः भिन्नम् तस्मात् किञ्चित् अधिकम्।
"एकस्य विशेषस्य कार्यस्य कृते अहम् अत्र आगतः।"
Synonyms:
 असाधारण, विशेष, असामान्य
adjective
यः सामान्यः नास्ति।
"मोहनः असाधारणेन रोगेण ग्रस्तः अस्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyad pa
१) विशेष २) विशेषण
khyad par
१) अक्षुण्ण° २) अतिशय ३) उन्तर ४) उपाधि ५) प्रकर्ष ६) भेद ७) ८) विशिषट ९) विशेष १०) विशेषण ११) विशेषतः १२) व्याप्त्या
khyad par can
अन्तर २) उपाधि ३) नग्न ४) विशिषटा ५) विशिष्यते (?) ६) विशेष ७) विशेषक ८) विशेषवती ९) विशेष्य १०) वैशेषिक
khyad par dang byed brag
विशेष
lhag pa
१) अतिरेक २) अथि ° ३) अधिक ४) अभ्यधिक ५) उत्तर ६) बुध ७) बुधवार ८) विशेष ९) विष्ट १०) सार
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
जातिः सामान्यं व्यक्तिस्तु विशेषः पृथगात्मिका ।
-wordlist-
जाति (स्त्री), सामान्य (क्ली), व्यक्ति (स्त्री), विशेष (पुं), पृथगात्मिका (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अन्तर
अन्तर, वस्त्र, मध्य, छिद्र, व्यवधान, अन्तरात्मन्, अवकाश, बहिर्योग, विशेष, अवसर
वस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
अवकाशे बहिर्योगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम् ॥ ८७१ ॥
verse 5.1.1.871
page 0100
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
हि, हेतु, पादपूर्ति, विशेष, अवधारण
हि हेतौ पादपूर्तौ च विशेषे चावधारणे ॥ ४६ ॥
verse 1.1.1.46
page 0122
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विशेषः,
पुं,
 (वि + शिष + घञ् ।) प्रभेदः ।(यथा, मनुः । ९ । २६ ।“प्रजनार्थं महाभागाः पूजार्हा गृहदीप्तयः ।स्त्रियः श्रियश्च गेहेषु न विशेषोऽस्ति कश्चन ॥
”)प्रकारः । इति जटाधरः ॥
व्यक्तिः । इति हेम-चन्द्रः ॥
तिलकः । इति हारावली ॥
सप्त-पदार्थान्तर्गतपदार्थविशेषः । यथा, --“द्रव्यं गुणास्तथा कर्म्म सामान्यं सविशेषकम् ।समवायस्तथाभावः पदार्थाः सप्त कीर्त्तिताः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
विशेषं निरूपयति । अन्त्यो नित्यद्रव्यवृत्ति-र्विशेषः परिकीर्त्तितः । अन्तेऽवसाने वर्त्ततेइति अन्त्यः यदपेक्षया विशेषो नास्तीत्यर्थः ।घटपटादीनां द्ब्यणुकपर्य्यन्तानां तत्तदवयवभेदात्परस्परभेदः । परमाणूनां भेदको विशेष एव सतु स्वत एव व्यावृत्तः । तेन तत्र विशेषान्तरा-पेक्षा नास्ति इत्यर्थः । इति सिद्धान्तमुक्ता-वली ॥
* ॥
अलङ्कारप्रभेदः । यथा, --“विशेषः ख्यातमाधारं विनाप्याषेयवर्णनम् ।गते सूर्य्येऽपि द्बीपस्थास्तमश्छिन्दन्ति तत्कराः ॥
१विशेषः सोऽपि यद्येकं वस्त्वनेकत्र वर्ण्यते ।अन्तर्बहिः पुरः पश्चात् सर्व्वदिश्यपि सैव मे ॥
२ ॥
किञ्चिदारम्भतोऽशक्यवस्त्वन्तरकृतिश्च सः ।त्वां पश्यता मया लब्धं कल्पवृक्षनिरीक्षणम् ॥
” ३इति चन्द्रालोकः ॥
(पृथिवी । यथा, भागवते । २ । ५ । २९ ।“विशेषस्तु विकुर्व्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् ॥
”तथाच तत्रैव । ३ । ११ । ४० ।“विकारैः सहितो युक्तैर्विशेषादिभिरावृतः ॥
”अतिशयिते, त्रि । यथा, रघुः । २ । १४ ।“शशाम वृष्ट्यापि विना दवाग्नि-रासीद्विशेषा फलपुष्पवृद्धिः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
विशेष
पु०
 वि + शिष--घञ् । १ प्रभेदे, २ प्रकारे, जटा० । ३ व्यक्तौहेमच० । ४ तिलके, हारा० । “अन्त्योनित्यद्रव्यवृत्तिर्किशेषः परिकीर्त्तित” इति भाषा० उक्ते ५ पदार्थभेदे“अन्ते अवसाने तिष्ठतीति अन्त्यः यदपेक्षया विशेषोनास्तीत्यर्थः । घटपटादीनां द्व्यणुकपर्य्यन्तानां तत्त-दवयवभेदात् परस्परं भेदः । परमाणूनां भेदको वि-शेष एव स तु स्वत एव व्यावृत्तः तेन तत्र विशेषात्नरा-पेक्षा नास्तीति” सि० मुक्ता० । अयञ्च नित्यद्रव्ये समवायेनतिष्ठति “तेषु जातेश्च सम्बन्धः समवायः प्रकीर्त्तितः” भाषायांचकारेण नित्यद्रव्येषु विशेषसम्बन्धस्य समवायतायाःग्रहणात् । “द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेषसमवायानां पदा-र्थानां साधर्म्यवैधर्म्याभ्यां तत्त्वज्ञानानिःश्रेयसम्”कणा० सू० उद्दिश्य लक्षितं यथा “अन्यत्रान्त्येभ्योविशेषेभ्यः” सू० । “अन्त्या विशेषा नित्यद्रव्यवृत्तयो येऽभि-हितास्तान् वर्जयित्वा सामान्यविशेषाभिधानमित्यर्थः ।अन्ते अवमाने भवन्तीत्यन्त्याः यतो न व्यावर्त्तकान्तरमस्तीत्याचार्य्याः उत्पादविनाशयोरन्तेऽवसाने भवन्तीत्यन्त्यानिनित्यद्रव्याणि तेषु भवन्तीत्यन्त्या विशेषाः इति वृत्तिकृतःते हि विशेषा एव व्यावृत्तबुद्धिहेतवः न तु सामान्य-रूपा अपि” उप० वृ० । नित्यैकमात्रवृत्तय इति फलि-तार्थः । “अन्योन्याभावविरोधिसामान्यरहितः समवेतोविशेषः” सर्व० औ० माधवः । ६ व्याप्यधर्मे । यथा नीलघटःइत्यादौ घटत्वव्याप्यधर्मः नीलत्वादिविशिष्टष्टत्वादिः ।७ अर्थालङ्कारभेदे च अलङ्कारशब्दे ४०५ पृ० दृश्यम् ।
Capeller
German
विशेष
m.
 (n. ) Unterschied, Besonderheit,
Eigentümlichkeit
Art, Individuum
Vorrang, Vorzüglichkeit
etwas Besonderes
von, Haupt- °— o. —°).
Instr. u. Abl. vorzüglich, besonders,
zumal. Abstr.
°ता
f.
 ,
°त्व
n.
Burnouf
French
विशेष विशेष
m.
 (शिष्) distinction
classification
au fig. mérite distingué, excellence.
Signe caractéristique
le tilaka
au fig. différence spécifique, prédicat
espèce.
Qqf. membre. -- À l'i. विशेषेण principalement,
singulièrement, spécifiquement.
विशेषक a. qui produit une différence, spécifique,
caractéristique. -- S.
m.
n.
 le
tilaka
au fig.
attribut, prédicat, t. de logiq.
विशेषतस् adv. (sfx. तस्) spécialement
principalement.
विशेषयामि (c. de शिष्) distinguer, différencier.
Rendre excellent, douer de supériorité.
Pp. विशेषित,
distingué
attribué à, dit de, t. de logiq.
विशेषवत् a. (sfx. वत्) spécial
distingué,
excellent.
विशेषोक्ति
f.
 (उक्ति) énonciation de deux choses
corrélatives, avec leur différence entre elles.
विशेष्य
m.
 attribut, prédicat
adjectif -- N. le sujet de
l'attribut.
Qqf. la chose principale.
Stchoupak
French
वि-शेष-
m.
 (rar. nt., ifc. aussi -क-) distinction,
discrimination, différence (en être, 2 gén. 2 loc. ou gén. et instr.)
spécification, particularité, caractéristique
espèce, catégorie de
(ifc.)
marque frontale (indice de secte)
pl.
 divers objets
a. (iic. ifc.)
particulier, spécial
extraordinaire, supérieur
-तस् selon qu'on
distingue, en proportion de (ifc.)
particulièrement, surtout, plutôt
-एण -आत् particulièrement, par excellence
-वन्त्- a. qui poursuit un
but particulier
doué de qualités particulières, excellent, supérieur
(à, abl.).
°करण- nt. amélioration.
°ज्ञ- a. qui sait distinguer, judicieux
ifc. qui connaît diverses
sortes de.
°दृश्य- a. d'un aspect extraordinaire, magnifique.
°नियम-
m.
 discipline ou observance particulière.
°प्रतिपत्ति-
f.
 marque particulière de respect.
°मण्डन- nt. ornement particulier.
°रमणीय- a. v. particulièrement plaisant.
°विद्- a. = °ज्ञ-।
°शालिन्- a. qui a des mérites particuliers, éminent.
विशेषार्थिन्- a. qui aspire à la distinction, à la supériorité
-(इ) ता-
f.
 fait de chercher ce qui est le meilleur.