| YouTube Channel

विरेचनं (virecanaM)

 
Apte 1890
English
विरेचनं See विरेक.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विरेचनं,
क्ली,
 (वि + रिच + ल्युट् ।) विरेकः ।इति शब्दरत्नावली ॥
तत्कारकौषधं यथा, --“हरीतकी समगुडा मधुना सह पेषिता ।विरेचनकरी रुद्र भवतीति न संशयः ॥
त्रिफला चित्रकं चित्रं तथा कटुकरोहिणी ।ऊरुस्तम्भहरो ह्येष उत्तमन्तु विरेचनम् ॥
”अपि च ।“त्रिफला वदरं द्राक्षा पिप्पली च विरेचकृत् ।हरीतकी सोष्णनीरा लवणञ्च विरेचकृत् ॥
”इति गारुडे १८७ । १९९ अध्यायौ ॥
* ॥
अन्यच्च । अथ विरेचनविधिः ।“स्निग्धस्विन्नाय वान्ताय दद्यात् सम्यग्विरेचनम् ।अवान्तस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणीं छादयेत् कफः ॥
मन्दाग्निगौरवं कुर्य्याज्जनयेद्वा प्रवाहिकाम् ।अथवा पाचनैरामं वलासं परिपाचयेत् ।अन्यदात्ययिके कार्य्ये शोधनं शीलयेद्बुधः ॥
”आत्ययिके प्राणसङ्कटे ।“पित्ते विरेचनं युञ्यादामोद्भूते गदे तथा ।उदरे च तथाध्माने कोष्ठशुद्धौ विशेषतः ॥
दोषाः कदाचित् कुप्यन्ति जिता लङ्घनपाचनैः ।शोधनैः शोधिता ये तु न तेषां पुनरुद्भवः ॥
बालो वृद्धो भृशं स्निग्धः क्षतक्षीणो भयान्वितः ।श्रान्तस्तृषार्त्तः स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी ॥
अधोगरक्तपित्ती च न विरेच्या विजानता ।नवप्रसूता नारी च मन्दाग्निश्च मदात्ययी ॥
शल्यार्दितश्च रूक्षश्च न विरेच्या विजानता ।जीर्णज्वरी गरव्याप्तो वातरक्ती भगन्दरी ॥
अर्शःपाण्डूदरग्रन्थिहृद्रोगारुचिपीडिताः ।योनिरोगप्रमेहार्त्तगुल्मप्लीहव्रणार्द्दिताः ॥
विद्रधिच्छर्द्दिविस्फोटविसूचीकुष्ठसंयुताः ।कर्णनासाशिरोवक्त्रगुदमेढ्रामयान्विताः ॥
प्लीहशोथाक्षिरोगार्त्ताः कृमिक्षारानलार्द्दिताः ।शूलिनो मूत्रघातार्त्ता विरेकार्हा नरा मताः ॥
बहुपित्तो मृदुः प्रोक्तो बहुश्लेष्मा च मध्यमः ।बहुवातः क्रूरकोष्ठो दुर्व्विरेच्यः स कथ्यते ॥
मृद्वी मात्रा मृदौ कोष्ठे मध्यकोष्ठे च मध्यमा ।क्रूरे तीक्ष्णा मता द्रव्यैर्मृदुमध्यामतीक्ष्णकैः ॥
मृदुर्द्राक्षापयश्चञ्चुतैलैरपि विरिच्यते ।मध्यमस्त्रिवृतातिक्ताराजवृक्षैर्व्विरिच्यते ।क्रूरः स्रुक्पयसा हेमक्षीरीदन्तीफलादिभिः ॥
”चञ्चुतैलमेरण्डतैलम् । राजवृक्षः धनवहेरा ।हेमक्षीरी चोकम् । दन्तीफलं बृहद्दन्तीफलंजयपाल इति प्रसिद्धम् ।“मात्रोत्तमा विरेकस्य त्रिंशद्वेगैः कफात्मिका ।वेगैर्व्विंशतिभिर्म्मध्या हीनोक्ता दशवेगिका ॥
द्विपलं श्रेष्ठमाख्यातं मध्यमञ्च पलं भवेत् ।पलार्द्धञ्च कषायाणां कनीयस्तु विरेचनम् ॥
कल्कमोदकचूर्णानां कर्षमध्वाज्यलेहतः ।कर्षद्वयं पलं वापि वयोरोगाद्यपेक्षया ॥
पित्तोत्तरे त्रिवृच्चूर्णं द्राक्षाक्वाथादिभिः पिबेत् ।त्रिफलाक्वाथगोमूत्रैः पिबेत् व्योषं कफार्द्दितः ॥
त्रिवृत्सैन्धवशुण्ठीनां चूर्णमम्लैः पिबेन्नरः ।वातार्द्दितो विरेकाय जाङ्गलानां रसेन वा ॥
एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथेन द्बिगुणेन वा ।युक्तं पीतं पयोभिर्व्वा न चिरेण विरिच्यते ॥
”शीघ्रमेव विरिच्यत इत्यर्थः ।“त्रिवृता कोटजं बीजं पिप्पली विश्वभेषजम् ।समृद्वीकारसं क्षौद्रं वर्षाकाले विरेचनम् ॥
त्रिवृद्दुरालभामुस्तशर्करोदीच्यचन्दनम् ।द्राक्षाम्बुना सपुष्पाह्वं शीतलं च घनात्यये ॥
”उदीच्यं बाला । घनात्यये शरदि ।“पिप्पली नागरं सिन्धुश्यामात्रिवृतषा सह ।लिह्यात् क्षौद्रेण शिशिरे वसन्ते च विरे-चनम् ॥
”श्यामा कृष्णसाउ ।“त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम् ।अभया मरिचं शुण्ठीविडङ्गामलकानि च ॥
पिप्पली पिप्पलीमूलं त्वक्पत्रं मुस्तमेव च ।एतानि समभागानि दन्ती तु द्विगुणा भवेत् ॥
त्रिवृताष्टगुणा ज्ञेया षड्गुणा वात्र शर्करा ।मधुना मोदकान् कृत्वा कर्षमात्रान् प्रमाणतः ॥
एकैकं भक्षयेत् प्रातः शीतञ्चानुपिबेज्जलम् ॥
तावद्विरिच्यते जन्तुर्यावदुष्णं न सेवते ।पानाहारविहारेषु भवेन्निर्यन्त्रणः सदा ॥
विषमज्वरमन्दाग्निपाण्डुकासभगन्दरान् ।दुर्नामकुष्ठयक्ष्मार्शोगलगण्डोदरभ्रमान् ॥
विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान् ।वातरोगांस्तथाध्मानं मूत्रकृच्छ्राणिचाश्मरीम् ॥
पृष्ठपार्श्वोरुजघनजङ्घोदररुजं जयेत् ।सततं शीलनादेषां पलितानि प्रणाशयेत् ।अभया मोदका ह्येते रसायनवराः स्मृताः ॥
”अभयामोदको रसायनः ॥
* ॥
“पीत्वा विरेचनं शीतजलैः संसिच्य चक्षुषी ।सुगन्धि किञ्चिदाघ्राय ताम्बूलं शीलयेद्वरम् ॥
निर्व्वातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न शयीत च ।शीताम्बु न स्पृशेत् क्वापि कोष्णनीरं पिबेन्मुहुः ॥
बलासौषधपित्तानि वायुर्वान्ते यथा व्रजेत् ।रेकात्तथा मलं पित्तं भेषजं च कफो व्रजेत् ॥
दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धता कुक्षिशूलरुक् ।पुरीषवातसङ्गश्च कण्डूमण्डलगौरवम् ॥
विदाहोऽरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते ।तं पुनः पाचनैः स्नेहैः पक्त्वा संस्निह्य रेचयेत् ॥
तेनास्योपद्रवा यान्ति दीप्ताग्निर्लघुता भवेत् ।विरेकस्यातियोगेन मूर्च्छा भ्रंशो गुदस्य च ॥
शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधारणसन्निभम् ।मेदोनिभं जलाभासं रक्तञ्चापि विरिच्यते ॥
तस्य शीताम्बुभिः सिक्त्वा शरीरं तण्डुलाम्बुभिः ।मधुमिश्रैस्तथा शीतैः कारयेद्वमनं मृदु ॥
सहकारत्वचः कल्को दध्ना सौवीरकेण वा ।पिष्टो नाभिप्रलेपेन हन्त्यतीसारमुल्वणम् ॥
सौवीरन्तु यवैरामैः पक्वैर्व्वा निस्तुषीकृतम् ॥
”सौवीरं सन्धानम् ।“आजं क्षीरं रसञ्चापि वैष्किरं हारिणं तथा ॥
शालिभिः षष्टिकैस्तुल्यं मसूरैर्व्वापि भोजयेत् ।वर्त्तिकालावविकिरकपिञ्जलकतित्तिराः ॥
चकोरक्रकराद्याश्च विष्किराः समुदाहृताः ।कपिञ्जल इति ख्यातो लोके कपिशतित्तिरः ॥
”क्रकरः कएर इति लोके । हरिणस्ताम्रवर्ण-मृगः ।“शीतैः संग्राहिभिर्द्रव्यैः कुर्य्यात् संग्रहणंभिषक् ।लाघवे मनसन्तुष्टावनुलोमं गतेऽनिले ॥
सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि ।इन्द्रियाणां बलं बुद्धेः प्रसादो वह्निदीप्तता ॥
धातुस्थैर्य्यं वयःस्थैर्य्यं भवेद्रेचनसेवनात् ।प्रवातसेवां शीताम्बु स्नेहाभ्यङ्गमजीर्णताम् ॥
व्यवायं मैथुनं चैव न सेवेत विरेचितः ।शािषष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागूं भोजयेत् कृताम् ॥
जङ्घालविष्किराणां वा रसैः शाल्योदनं हितम् ।हरिणैणकुरङ्गर्त्यवातायुमृगमातृकाः ।राजीवः पृषतश्चैव जङ्घाला सरभादयः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥