| YouTube Channel

विभीतकः (vibhItakaH)

 
Apte 1890
English
विभीतः, -तं, विभीतकः -कं, विभीतकी, विभीता N. of a tree, Terminalia Belerica, one of the three myrobalans.
Apte Hindi
Hindi
विभीतकः
पुं*
 - विभीत + कन्
"एक वृक्ष का नाम, बहेड़ा, (त्रिफला में से एक) बहेड़े का पेड़"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: विभीतकः
Root: विभीतक
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ विभीतकी
Meaning(s):
⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni
Shloka(s):
3|3|175|2 ► बिभीतकास्त्रिलिङगः स्यात् किलिस्तिष्यः कलिद्रुमः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|176|1 ► विभीदकः कर्षफलो भूतवासो वहेटकः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|176|2 ► दैत्यः पापस्तुषः कल्पः कालेयस्तुमुलाक्षकः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|177|1 ► संवर्तश्च षडश्रायां त्रिलिङ्ग्यामलकी शिवा। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|175|2 ⇢ विभीतकः (विभीतक) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒ विभीतकी
➠ 3|3|175|2 ⇢ विभीतकी (विभीतक) (स्त्री) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒ विभीतकी
➠ 3|3|175|2 ⇢ विभीतकम् (विभीतक) (नपुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒ विभीतकी
➠ 3|3|175|2 ⇢ कलिः (कलि) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|175|2 ⇢ तिष्यः (तिष्य) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|175|2 ⇢ कलिद्रुमः (कलिद्रुम) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒ विभीतकी
➠ 3|3|176|1 ⇢ विभीदकः (विभीदक) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|1 ⇢ कर्षफलः (कर्षफल) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒ विभीतकी
➠ 3|3|176|1 ⇢ भूतवासः (भूतवास) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|1 ⇢ बहेटकः (बहेटक) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ दैत्यः (दैत्य) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ पापः (पाप) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ तुषः (तुष) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ कल्पः (कल्प) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ कालेय (कालेय) (स्त्री) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|176|2 ⇢ तुमुलाक्षकः (तुमुलाक्षक) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
➠ 3|3|177|1 ⇢ संवर्तः (संवर्त) (पुं) ⇒ Beleric myrobalam
Terminalia belerica
Tamil Tāni ⇒
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विभीतकः, त्रि, वृक्षविशेषः । वहेडा इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । अक्षः २ तुषः ३ कर्षफलः ४ भूत-वासः ५ कलिद्रुमः ६ । इत्यमरः ॥
कल्पवृक्षः ७संवर्त्तः ८ । इति रत्नमाला ॥
तैलफलः ९भूतावासः १० संवर्त्तकः ११ वासन्तः १२कलिवृक्षः १३ वहेडुकः १४ हार्य्यः १५ विषघ्नः१६ अनिलघ्नः १७ कासघ्नः १८ । (यथा, महा-भारते । ३ । ६४ । ५ ।“पियालतालखर्ज्जूरहरीतकविभीतकैः ॥
”)अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । कषा-यत्वम् । उष्णत्वम् । कफापहत्वम् । चक्षुष्यत्वम् ।पलितघ्नत्वम् । विपाके मधुरत्वञ्च ॥
तन्मज्ज-गुणाः । तृष्णाच्छर्द्दीकफवातहरत्वम् । लघु-त्वम् । मधुरत्वम् । मदकारित्वञ्च ॥
तत्तैल-गुणाः । स्वादुत्वम् । हिमत्वम् । केश्यत्वम् ।गुरुत्वम् । पित्तानिलार्त्तिनाशित्वञ्च । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च । अथ विभीतक-नामानि गुणाश्च ।“विभीतकस्त्रिलिङ्गः स्यादक्षः कर्षफलस्तु यः ।कलिद्रुमो भूतवासस्तथा कलियुगालयः ॥
विभीतकं स्वादुपाकं कषायं कफपित्तनुत् ।उष्णवीर्य्यं हिमस्पर्शं भेदनं काशनाशनम् ।रूक्षं नेत्रहितं केश्यं कृमिवैस्वर्य्यनाशनम् ॥
विभीतमज्जा तृट्छर्द्दिकफवातहरो लघुः ।कषायो मदकृच्चाथ धात्रीमज्जापि तद्गुणाः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अन्यञ्च ।“विभीतंभेदि तीक्ष्णोष्णं वैस्वर्य्यं क्रिमिनाशनम् ।चक्षुष्यं स्वादुपाकञ्च कषायं कफपित्तनुत् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अस्य कलिद्रुमत्वकारणं यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“ततो गतेषु देवेषु ब्रह्मलोकं प्रति द्विज ।त्रैलोक्यं पालयामास बलिर्धर्म्मान्वितः सदा ॥
कलिस्तदा धर्म्मयुतं जगद्दृष्ट्वा कृते यथा ।ब्रह्माणं शरणं भेजे स्वभावस्य निषेधनात् ॥
प्रणिपत्य तमाहाथ तिष्यो ब्रह्माणमीश्वरम् ।मम स्वभावो बलिना नाशितो देवसत्तम ॥
तं प्राह भगवान् योगी स्वभावो जगतोऽपि हि ।न केवलं हि भवतो हृतस्तेन बलीयसा ॥
पश्याद्य तिष्य देवेन्द्रं वरुणञ्च समागतम् ।भास्वरोऽपि हि दीनत्वं प्रयातो हि बलाद्वलेः ॥
इत्येवमुक्तो देवेन ब्रह्मणा कलिरव्ययः ।दीनान् दृष्ट्वा च शक्रादीन् विभीतकवनं गतः ॥
”इति वामने १७ अध्यायः ॥
(अन्यच्च । यथा, महाभारते ३ । ७२ अध्याये ।“एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ।तस्याक्षहृदयाज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः ॥
”“तं शप्तुमैच्छत् कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ।तमुवाच कलिर्भीतो वेपनानः कृताञ्जलिः ॥
कोपं संयच्छ नृपते कीर्त्तिं दास्यामि ते पराम् ॥
”“एवमुक्तो नलो राजा नियच्छत् कोपमात्मनः ।ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश विभी-तकम् ॥
”“विभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ॥
”)