विपर्यय (viparyaya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 विपर्य्यय m.
  (-यः)
	 1. Contrariety,  opposition. 
	 2. Reverse in general,  and
thence applied to that of which reverse is predicated,  as misery, 
calamity,  (the reverse of fortune
) error,  misapprehension,  (the
reverse of reason or truth
) inverted order or succession,  (the
reverse that which is usual or prescribed, ) &c.
	 3. Destruction, 
annihilation. 
	 4. Perverseness of disposition. 
	 5. Change of purpose
or conduct.
	 6. Enmity,  hostility.
	 7. Absence,  non-existence.
	 8.
Exchange,  barter.
 E.
  वि and परि implying reverse,  and इण् to go, 
aff.
   अच्
 also with घञ् aff.
   विपर्य्याय m.
  (-यः) ।

Capeller Eng

English

 विपर्यय a.
  inverted,  perverse
 m.
  revolution (of the
sun),  expiration (of a time)
 failure (of conception)
 overthrow, 
inversion
 opposition,  the contrary of (gen.   or —°)
 change,  barter, 
alteration,  esp.
    to the bad,  reverse of fortune,  calamity,  ill luck, 
adversity
 error,  mistake.

Yates

English

 वि-पर्य्य-य (यः) 1.
m.
  Contrariety
 re-
verse of fortune,  of reason,  &c.
destruction
 perversity,  enmity.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 adj.
  	-	  inverted
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 adj.
  	-	  perverse
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 adj.
  	-	  contrary to
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 adj.
  	-	  reversed
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  exchange
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  opposite of
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  transposition
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  coming to an end
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  loss
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  reverse of fortune
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  calamity
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  error
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  mistaking anything to be the reverse or opposite of what it is
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  shunning
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  change of purpose or conduct
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  inverted order or succession
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  perverseness
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  barter
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  enmity
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  mistake
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  running off
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  change of opinion
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  vicissitude
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  avoiding
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  destruction
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  misfortune
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  revolution
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  change for the worse
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  hostility
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  overthrow
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  turning round
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  alteration
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  misapprehension
विपर्यय 	-	 viparyaya 	-	 m.
  	-	  change

Wilson

English

 विपर्य्यय
m.
  (-यः)
1 Contrariety,  opposition. 
2 Reverse in general,  and thence applied to that of which reverse is
predicated,  as misery,  calamity,  (the reverse of fortune
) error, 
misapprehension,  (the reverse of reason or truth
) inverted order or succession, 
(the reverse of that which is usual or prescribed, ) &c.
3 Destruction,  annihilation. 
4 Perverseness of disposition. 
5 Change of purpose or conduct.
6 Enmity,  hostility.
E.
  वि and परि implying reverse,  and इ to go,  aff.
   अच्
 also
with घञ् aff.
   विपर्य्याय
m.
  (-यः)

Apte

English

विपर्यय [viparyaya],  a.
  Reversed,  inverted,  perverse
 यदा वृश्चिका- दिषु पञ्चसु वर्तते तदाहोरात्राणि विपर्ययाणि भवन्ति Bhāg.*
  5.21.5.

यः Contrariety,  reverse,  inversion
 आहितो जयविपर्ययो$पि मे श्लाध्य एव परमेष्ठिना त्वया R.*
  11.86. स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययौ यदा 8.89
 नभसः स्फुटतारस्य रात्रेरिव विपर्ययः (न भाजनम्) Ki.*
  11.44
 विपर्यये तु Ś.*
  5 'if it be otherwise',  if contrary be the case
 विपर्यये त्वस्याधिपतेरुल्लङ्घितः क्षात्रधर्मः स्यात् Ve.*
  5.

Change (of purpose,  dress &c.
 )
 कथमेत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पङ्कमिवावसीदति Ki.*
  2.6
 so वेषविपर्ययः Pt.*
  1.

Absence or non-existence
 समुद्रगारूपविपर्यये$पि Ku.*
  7.42
 त्यागे श्लाघाविपर्ययः R.*
  1.22.

Loss
 राघवाणा- मयुक्तो$यं कुलस्यास्य विपर्ययैः Rām.*
  1.21.2
 निद्रा संज्ञाविपर्ययः Ku.*
  6.44 'loss of consciousness'.

Complete destruction,  annihilation
 दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम् Mb.
 *  11.1.16
 Rām.*
  7.6.5.

Exchange,  barter.

Error,  trespass,  mistake,  misapprehension. 

A calamity,  misfortune,  adverse fate
 प्रियं त्वत्कृतमिच्छामि मम गर्भविपर्यये Rām.*
  1.47.3.

Hostility,  enmity.

Perverseness,  opposition. 

The destruction of the world (प्रलय)
 हरिं विशन्ति स्म शरा लोका इव विपर्यये Rām.*
  7. 7.4.

Misapprehension
 भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्यादीशा- दपेतस्य विपर्ययो$स्मृतिः Bhāg.*
  11.2.37
 Mv.*
  3.35.

Apte 1890

English

 विपर्ययः 1 Contrariety,  reverse,  inversion
 आहितो जयविपर्ययोपि मे श्लाध्य एव परमेष्ठिना त्वया R. 11. 86
 स्वशरीरशरीरिणावपि श्रुतसंयोगविपर्ययौ यदा 8. 89
 नभसः स्फुटतारस्य रात्रेरिव विपर्ययः (न भाजनं) Ki. 11. 44
 विपर्यये तु Ś. 5. ‘if it be otherwise’,  if contrary be the case
 विपर्यये त्वस्याधिपतेरुल्लंधितः क्षात्रधर्मः स्यात् Ve. 5. 
2 Change (of purpose,  dress &c.)
 कथमेत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पंकमिवावसीदति Ki. 2. 6
 so वेषविपर्ययः Pt. 1. 
3 Absence or non-existence
 समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि Ku. 7. 42
 त्यागे श्लाघाविपर्ययः R. 1. 22. 
4 Loss
 निद्रा संज्ञाविपर्ययः Ku. 6. 44 ‘loss of consciousness’. 
5 Complete destruction,  annihilation. 
6 Exchange,  barter. 
7 Error,  trespass,  mistake,  misapprehension. 
8 A calamity,  misfortune,  adverse fate. 
9 Hostility,  enmity. 
10 Perverseness,  opposition. 

Monier Williams Cologne

English

 वि-पर्यय mfn.
   reversed,  inverted,  perverse,  contrary to (gen.  ),  BhP.
  

 वि-पर्यय m.
  turning round,  revolution,  Jyot.
 

 running off,  coming to an end,  R.
 

 वि-पर्यय m.
  transposition,  change,  alteration,  inverted order or succession,  opposite of ĀśvŚr.
  
 Nir.
 
 MBh.
   &c.
   (e.g. बुद्धि-व्°,  the opposite opinion
 स्वप्न-व्°,  the opp.  of sleep,  state of being awake
 संधि-विपर्ययौ,  peace and its opposite i.e. war
 °यये ind.
 ,  °येन ind.
  and °यात् ind.
  in the opp° case,  otherwise)

 वि-पर्यय m.
  exchange,  barter (e.g. द्रव्य-व्°,  exchange of goods,  buying and selling,  trade),  MW.
  

 change for the worse,  reverse of fortune,  calamity,  misfortune,  Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 perverseness,  R.
 
 Kathās.
 
 BhP.

 overthrow,  ruin,  loss,  destruction (esp.   of the world),  Kāv.
 

 change of opinion,  Sāh.
 

 change of purpose or conduct,  enmity,  hostility,  W.
 

 misapprehension,  error,  mistake,  Mn.
  
 BhP.
  
 Sarvad.

 mistaking anything to be the reverse or opposite of what it is,  MW.
  

 shunning,  avoiding,  R.
  vii,  63,  31 (Sch.)

 N.
  of partic.  forms of intermittent fever,  Suśr.
 

Monier Williams 1872

English

 वि-पर्यय,  अस्,  m. reverse,  inversion,  contra-
riety,  (विपर्यये,  on the contrary
 रात्रेर् विपर्-
ययः,  the contrary of night,  i. e. day)
 inverted
order or succession,  perverseness,  obstruction,  opposi-
tion
 change,  interchange,  exchange,  barter,  (द्र-
व्य-व्°,  exchange of goods,  buying and selling,  trade)
morbid change,  reverse of fortune,  calamity,  mis-
fortune,  adverse fate
 error,  transgression,  trespass
misapprehension,  mistake,  failure of conception
 per-
verseness of disposition
 change of purpose or conduct, 
enmity,  hostility
 overthrow,  destruction,  annihilation.

Macdonell

English

 विपर्यय vi-paryaya,  a.
  (rare,  P.) inverted
 🞄opposed to (g.)
 perverse
 m.
  transposition,  🞄exchange
 change,  alteration
 inversion,  🞄opposite (e. g. saṃdhi-viparyayau,  peace and 🞄its opposite = war
 prabhāvasya-,  opposite of 🞄strength = faint
 buddhi —,  opposite opinion)
 🞄change for the worse,  disfigurement
 reverse,  🞄mishap,  overthrow,  calamity,  misfortune 🞄(rare)
 perverseness
 change of opinion 🞄(rare)
 wrong opinion or notion,  error: lc. 🞄in the opposite case,  otherwise.

Benfey

English

 विपर्यय विपर्यय,  i. e. वि-परि-इ + अ, 
m.
 
 1. Change,  Pañc. 37,  3.
 2. A
morbid change,  Man.  11,  48
 failure
of conception,  3,  49
 cf.  Rām.  1,  47,  3.
 3. Reverse,  that which is contrary, 
opposite to something,  Man.  4,  12
Kir. 11,  44
 loc. ये,  On the contrary, 
Rām.  2,  26,  34.
 4. Error.
 5. Trespass, 
Man.  8,  249.
 6. Overthrow,  Man.  4, 
171.
 7. Opposition,  Vedāntas. in Chr.
218,  12
 contrariety.
 8. Perverseness of
disposition. 
 9. Hostility.
 -- Comp.
  कर्-
मविपर्यय,  i. e.
कर्मन्-,  m.
  wrong
doing,  Hit. ii. d. 100.
भाग्य-,  and
विधि-,  m.
  misfortune,  Vikr. 63,  19
 69,  9.

Hindi

उलटा

Apte Hindi

Hindi

विपर्ययः
पुं*
  - वि + परि + इ + अच्
"वैपरीत्य,  व्यतिक्रम,  औंधापन"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"(अभिप्राय,  वेश आदि बदलना"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"अभाव,  अनस्तित्व"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"लोप,  हानि"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"पूर्ण विनाश,  ध्वंस"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"विनिमय,  अदल बदल"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"त्रुटि,  उल्लंघन,  भूल,  कुछ का कुछ समझना"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"संकट,  दुर्भ्याग्य,  उलटा भाग्य"

विपर्ययः
पुं*
  - -
"शत्रुता,  दुश्मनी"

विपर्ययः
पुं*
  - वि*+परि+इ+अच्
"मिथ्याबोध, गलतफहमी"

L R Vaidya

English

 viparyaya {% m. %} 1. Inversion,  contrariety,  श्रेयसेप्यस्य ते तात वचसो नास्मि भाजनम् । नभसः स्फुटतारस्य रात्रेरिव विपर्ययः (i.e. day) Kir.xi.44
change,  समुद्रगारूपविपर्ययेऽपि K.S.vii.42
absence,  non-existence,  त्यागे श्लाघाविपर्ययः R.i.22,  K.S.vi.44
exchange,  barter
error,  transgression,  mistake
misfortune,  calamity
enmity
destruction,  annihilation.

Bopp

Latin

 विपर्यय m. (r. इ c. परि praef. वि) contrarium,  adversitas, 
repugnantia. N. 8. 15. 19. 34. UR. 67. 18. 74. 4.

Abhyankara Grammar

English

विपर्यय  change in the reverse order
 reverse transposition
 interversion
 cf. the usual expression वर्णविपर्यय.cf. वर्णागमाद् भवेद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् | S.K. on P.VI.3.109. The word व्यत्यय is used in this sense in the Mahā- bhāṣya
 cf. वर्णव्यत्यये कृतेस्तर्कः | हिंसे: सिंहः ! M.Bh. on Śiva Sūtra 5 Vārt. 15
 cf. also Kāś. on P.VI.3.109 and Cāndra Vyākaraṇa II.2.48.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  विपरीत,  विलोम,  प्रतीकूल,  अपष्ठूर,  वाम,  प्रसव्य,  प्रतीलोम,  अपष्ठू,  सव्य,  विलोमक,  अपसव्य,  प्रतीप,  व्यपोढ,  विपर्यय
adjective
 
क्रममान्यतादिभिः दृष्ट्या अन्यथात्वम्।
 "तयोः मतप्रवाहाः विपरीताः तथापि उभौ अपि सुहृदौ।"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
व्यत्यासस्तु विपर्यासो वैपरीत्यं विपर्ययः ॥ १५०१ ॥
व्यत्ययेऽथ स्फातिर्वृद्धौ प्रीणनेऽवनतर्पणौ ।
-wordlist-
 
व्यत्यास (पुं),  विपर्यास (पुं),  वैपरीत्य (क्ली),  विपर्यय (पुं),  व्यत्यय (पुं),  स्फाति (स्त्री),  वृद्धि (स्त्री),  प्रीणन (क्ली),  अवन (क्ली),  तर्पण (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

व्यत्यय
व्यत्यय,  विपर्यास,  वैपरीत्य,  विपर्यय
व्यत्ययः स्याद्विपर्यासो वैपरीत्यं विपर्ययः ॥ ७२९ ॥
verse 4.1.1.729
page 0084

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 विपर्य्ययः,  पुं,
   (वि + परि + इ + “एरच् ।”इत्यच् ।) व्यतिक्रमः । तत्पर्य्यायः । व्यत्यासः २विपर्य्यासः ३ व्यत्ययः ४ । इत्यमरः ॥
 विपर्य्यायः५ । इति भरतः ॥
 (यथा,  भागवते । १० ।१ । ५० ।“विपर्य्ययो वा किं न स्याद्गतिर्धातुर्दुरत्यया ।उपस्थितो निवर्त्तेत निवृत्तः पुनरापतेत् ॥
”सांख्यनये विपर्य्ययाः पञ्च । ते च सांख्यकारि-कायां द्रष्टव्याः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 विपर्य्यय पु०
  वि + परि + इण--अच् । व्यतिक्रमे । २ अतस्मिं-स्तद्बुद्धौ च । पात० उक्ते ३ चित्तवृत्तिभेदे“विपर्य्ययो मिथ्याज्ञानमतत्प्रतिष्ठम्” पात० सू० ।“संशयस्यापि विपर्य्यत्वमतद्रूपप्रतिष्ठानत्वात् तस्यतद्धर्मिकभावाभावगोचरतया एकांशे अतद्रूपप्रतिष्ठत्वानपायात् । स कस्मात् न प्रमाणम्? । यतः प्रमाणन बा-ध्यते भूतार्थविषयत्वात् प्रमाणस्य,  तत्र प्रमाणेन बाध-नमप्रमाणस्य दृष्ठम् । तद्यथा द्विचन्द्रदर्शनं सद्विषययेणैक-चन्द्रदर्शनेन बाध्यते” भा० । “स च पञ्चविधः अविद्या-ऽस्मितारागद्वेशामिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः” पात० सू० ।इति पञ्च विपर्य्याया । इत्यादि भा० ।

Capeller

German

 विपर्यय verkehrt (zu Werke gehend). m.
 
Umlauf,  Ablauf,  Wechsel,  Veränderung, 
Gegenteil
 Unfall,  Elend
 Verkehrtheit.
Irrtum. 

Burnouf

French

 विपर्यय विपर्यय m.
  (परि
 इ
 sfx. अ) opposition, 
situation contraire ou inverse.
		 Au fig. revers,  adversité
		 erreur
de jugement,  le contraire de la vérité. -- Au 1. विपर्यये,  au
contraire.

Stchoupak

French

 वि-पर्यय-
 a. inverse,  opposé,  contraire à (gén. ),  qui est en
relation inverse 
 m.
  révolution,  destruction (du monde) 
 changement,  échange, 
relation inverse,  le contraire,  l'opposé de (ifc.) 
 changement d'opinion, 
contradiction (avec soi-même) 
 changement en mauvaise part,  fait de prendre
mauvaise tournure (-अम् इ- mal finir) 
 revers de fortune,  malheur 
perversité,  erreur,  conception fausse 
 fait d'échapper à (gén. ) 
 -एण
-ए dans le cas contraire 
 -अं या- se transformer en son contraire.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.