विदेह (videha)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishविदेह - videha - - deceased
विगत - vigata - - deceased
आलेख्यशेष - AlekhyazeSa - - deceased
उद्गतासु - udgatAsu - - deceased
उपसम्पन्न - upasampanna - - deceased
गत - gata - - deceased
निर्वाण - nirvANa - - deceased
परागगत - parAgagata - - deceased
परेत - pareta - - deceased
परिगत - parigata - - deceased
पूर्वप्रेत - pUrvapreta - - deceased
प्रमीत - pramIta - - deceased
प्रमृत - pramRta - - deceased
प्रयात - prayAta - - deceased
प्रोषित - proSita - - deceased
भूतपूर्व - bhUtapUrva - - deceased
लोकान्तरगत - lokAntaragata - - deceased
लोकान्तरप्राप्त - lokAntaraprApta - - deceased
लोकान्तरस्थ - lokAntarastha - - deceased
लोकान्तरित - lokAntarita - - deceased
विदेह - videha - - deceased
विदेह - videha - - bodyless
विदेह - videha - - bodiless
विदेह - videha - - incorporeal
विदेह - videha - - dead
विदेह - videha - - king of videha
विदेह - videha - - deceased
सम्पराय - samparAya - - decease
मरण - maraNa - - decease
प्रवसन - pravasana - - decease
मृतक - mRtaka - - decease
म्रियते { मृ } - mriyate { mR } - verb - decease
सङ्गच्छते { संगम् } - saGgacchate { saMgam } - verb - decease
गच्छति { गम् } - gacchati { gam } - verb 1 - decease
गमति { गम् } - gamati { gam } - verb 1 - decease
गन्ति { गम् } - ganti { gam } - verb 2 - decease
जगन्ति { गम् } - jaganti { gam } - verb 3 - decease
विगत - vigata - - deceased
आलेख्यशेष - AlekhyazeSa - - deceased
उद्गतासु - udgatAsu - - deceased
उपसम्पन्न - upasampanna - - deceased
गत - gata - - deceased
निर्वाण - nirvANa - - deceased
परागगत - parAgagata - - deceased
परेत - pareta - - deceased
परिगत - parigata - - deceased
Wilson
EnglishApte
Englishविदेह [vidēha],
Bodiless, incorporeal.
Trunkless.
Dead. -हाः (m. ) of a country, the ancient Mithilā
तौ विदेहनगरीनिवासिनां गां गताविव दिवः पुनर्वसू 11. 36
12.26.
The natives of this country.
हः The district Videha.
of Janaka. -हा The same as विदेह. -मुक्तिः deliverance through release from the body.
Apte 1890
Englishविदेह a. 1 Bodiless
incorporeal.
2 Trunkless.
हाः (m. pl.) 1 N. of a country, the ancient Mithilā (see App. III.)
R. 11. 36, 12. 26.
2 The natives of this country.
हः 1 The district Videha.
2 N. of Janaka.
हा The same as विदेह.
विदेह N. of a country lying to the north-east of Magadha. Its capital Mithilā is the same as Janakapur in Nepal north of Madhuvāṇī. Videha must have covered, in ancient times, besides a portion of Nepal, all such places as Sītāmāri, Sītākuṇḍa, or the northern part of the old district of Trihut and the north-western portion of Champaran.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
Englishविदेह वि-देह, अस्, आ, अम्, without body, bodi-
less, incorporeal
trunkless
(अस्), m. a sovereign of the
family of Janaka, king of Mithilā
N. of the author
of a work on medicine
(अस्, आ), m. f. a district in
the province of Behar (ancient Mithilā or the modern
Tirhut)
(आस्), m. pl. the people of Videha.
—वि-
देह-मुक्ति, इस्, f. incorporeal deliverance.
—विदेह-
मुक्त्य्-आदि-कथन, अम्, n., N. of a short treatise
on the duties and exercises of ascetics.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiविदेहः
- -
विदेह का ज़िला
विदेहः
- -
"मगध के पूर्वोंतर में विद्यमान एक देश। इसकी राजधानी मिथिला थी जो अब मधुबनी के उतर में नैपाल में जनकपुर नाम से विख्यात है। प्राचीनकाल में विदेह के अन्तर्गत, नैपाल के एक भाग के अतिरिक्त वह सब स्थान जो अब सीतामढ़ी सीताकुंड अथवा तिरहुत के पुराने जिले का उतरी भाग और चम्पारन का उतर पश्चिमी भाग कहलाता है, इसमें सम्मिलित थे।"
L R Vaidya
EnglishAufrecht Catalogus Catalogorum
EnglishWordnet
Sanskrit अनङ्ग, अकाय, अगात्र, अतनु, विदेह
यस्य शरीरं नास्ति।
"वेतालादयः अनङ्गाः सन्ति।"
विदेह
लेखकविशेषः ।
"वैद्यकीयानां विषयाणां लेखकस्य अस्य उल्लेखः विवरणपुस्तिकासु अस्ति"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritभरतान्यैरावतानि विदेहाश्च कुरून्विना ।
वर्षाणि कर्मभूम्यः स्युः शेषाणि फलभूमयः ॥ ९४६ ॥
कर्मभूमि (स्त्री), भरत (क्लीब), ऐरावत (क्लीब), विदेह (पुंब), फलभूमि (स्त्री)
नाममाला
Sanskritकृष्णसुत, कृष्णपुत्र, कृष्णसूनु, कृष्णापत्य, कृष्णतुक्, कृष्णतोक, कृष्णात्मज, कृष्णप्रजा, कृष्णोद्वह, कृष्णतनय, कृष्णपोत, कृष्णदारक, कृष्णनन्दन, कृष्णार्भक, कृष्णस्तनन्धय, कृष्णोत्तानशय, दामोदरसुत, दामोदरपुत्र, दामोदरसूनु, दामोदरापत्य, दामोदरतुक्, दामोदरतोक, दामोदरात्मज, दामोदरप्रजा, दामोदरोद्वह, दामोदरतनय, दामोदरपोत, दामोदरदारक, दामोदरनन्दन, दामोदरार्भक, दामोदरस्तनन्धय, दामोदरोत्तानशय, विष्णुसुत, विष्णुपुत्र, विष्णुसूनु, विष्ण्वपत्य, विष्णुतुक्, विष्णुतोक, विष्ण्वात्मज, विष्णुप्रजा, विष्णूद्वह, विष्णुतनय, विष्णुपोत, विष्णुदारक, विष्णुनन्दन, विष्ण्वर्भक, विष्णुस्तनन्धय, विष्णूत्तानशय, उपेन्द्रसुत, उपेन्द्रपुत्र, उपेन्द्रसूनु, उपेन्द्रापत्य, उपेन्द्रतुक्, उपेन्द्रतोक, उपेन्द्रात्मज, उपेन्द्रप्रजा, उपेन्द्रोद्वह, उपेन्द्रतनय, उपेन्द्रपोत, उपेन्द्रदारक, उपेन्द्रनन्दन, उपेन्द्रार्भक, उपेन्द्रस्तनन्धय, उपेन्द्रोत्तानशय, पुरुषोत्तमसुत, पुरुषोत्तमपुत्र, पुरुषोत्तमसूनु, पुरुषोत्तमापत्य, पुरुषोत्तमतुक्, पुरुषोत्तमतोक, पुरुषोत्तमात्मज, पुरुषोत्तमप्रजा, पुरुषोत्तमोद्वह, पुरुषोत्तमतनय, पुरुषोत्तमपोत, पुरुषोत्तमदारक, पुरुषोत्तमनन्दन, पुरुषोत्तमार्भक, पुरुषोत्तमस्तनन्धय, पुरुषोत्तमोत्तानशय, केशवसुत, केशवपुत्र, केशवसूनु, केशवापत्य, केशवतुक्, केशवतोक, केशवात्मज, केशवप्रजा, केशवोद्वह, केशवतनय, केशवपोत, केशवदारक, केशवनन्दन, केशवार्भक, केशवस्तनन्धय, केशवोत्तानशय, हृषीकेशसुत, हृषीकेशपुत्र, हृषीकेशसूनु, हृषीकेशापत्य, हृषीकेशतुक्, हृषीकेशतोक, हृषीकेशात्मज, हृषीकेशप्रजा, हृषीकेशोद्वह, हृषीकेशतनय, हृषीकेशपोत, हृषीकेशदारक, हृषीकेशनन्दन, हृषीकेशार्भक, हृषीकेशस्तनन्धय, हृषीकेशोत्तानशय, शार्ङ्गिसुत, शार्ङ्गिपुत्र, शार्ङ्गिसूनु, शार्ङ्ग्यपत्य, शार्ङ्गितुक्, शार्ङ्गितोक, शार्ङ्ग्यात्मज, शार्ङ्गिप्रजा, शार्ङ्ग्युद्वह, शार्ङ्गितनय, शार्ङ्गिपोत, शार्ङ्गिदारक, शार्ङ्गिनन्दन, शार्ङ्ग्यर्भक, शार्ङ्गिस्तनन्धय, शार्ङ्ग्युत्तानशय, नारायणसुत, नारायणपुत्र, नारायणसूनु, नारायणापत्य, नारायणतुक्, नारायणतोक, नारायणात्मज, नारायणप्रजा, नारायणोद्वह, नारायणतनय, नारायणपोत, नारायणदारक, नारायणनन्दन, नारायणार्भक, नारायणस्तनन्धय, नारायणोत्तानशय, हरिसुत, हरिपुत्र, हरिसूनु, हर्यपत्य, हरितुक्, हरितोक, हर्यात्मज, हरिप्रजा, हर्युद्वह, हरितनय, हरिपोत, हरिदारक, हरिनन्दन, हर्यर्भक, हरिस्तनन्धय, हर्युत्तानशय, केशीसूदनसुत, केशीसूदनपुत्र, केशीसूदनसूनु, केशीसूदनापत्य, केशीसूदनतुक्, केशीसूदनतोक, केशीसूदनात्मज, केशीसूदनप्रजा, केशीसूदनोद्वह, केशीसूदनतनय, केशीसूदनपोत, केशीसूदनदारक, केशीसूदननन्दन, केशीसूदनार्भक, केशीसूदनस्तनन्धय, केशीसूदनोत्तानशय, मधुसूदनसुत, मधुसूदनपुत्र, मधुसूदनसूनु, मधुसूदनापत्य, मधुसूदनतुक्, मधुसूदनतोक, मधुसूदनात्मज, मधुसूदनप्रजा, मधुसूदनोद्वह, मधुसूदनतनय, मधुसूदनपोत, मधुसूदनदारक, मधुसूदननन्दन, मधुसूदनार्भक, मधुसूदनस्तनन्धय, मधुसूदनोत्तानशय, बलिसूदनसुत, बलिसूदनपुत्र, बलिसूदनसूनु, बलिसूदनापत्य, बलिसूदनतुक्, बलिसूदनतोक, बलिसूदनात्मज, बलिसूदनप्रजा, बलिसूदनोद्वह, बलिसूदनतनय, बलिसूदनपोत, बलिसूदनदारक, बलिसूदननन्दन, बलिसूदनार्भक, बलिसूदनस्तनन्धय, बलिसूदनोत्तानशय, बाणसूदनसुत, बाणसूदनपुत्र, बाणसूदनसूनु, बाणसूदनापत्य, बाणसूदनतुक्, बाणसूदनतोक, बाणसूदनात्मज, बाणसूदनप्रजा, बाणसूदनोद्वह, बाणसूदनतनय, बाणसूदनपोत, बाणसूदनदारक, बाणसूदननन्दन, बाणसूदनार्भक, बाणसूदनस्तनन्धय, बाणसूदनोत्तानशय, हिरण्यकशिपुसूदनसुत, हिरण्यकशिपुसूदनपुत्र, हिरण्यकशिपुसूदनसूनु, हिरण्यकशिपुसूदनापत्य, हिरण्यकशिपुसूदनतुक्, हिरण्यकशिपुसूदनतोक, हिरण्यकशिपुसूदनात्मज, हिरण्यकशिपुसूदनप्रजा, हिरण्यकशिपुसूदनोद्वह, हिरण्यकशिपुसूदनतनय, हिरण्यकशिपुसूदनपोत, हिरण्यकशिपुसूदनदारक, हिरण्यकशिपुसूदननन्दन, हिरण्यकशिपुसूदनार्भक, हिरण्यकशिपुसूदनस्तनन्धय, हिरण्यकशिपुसूदनोत्तानशय, मुरसूदनसुत, मुरसूदनपुत्र, मुरसूदनसूनु, मुरसूदनापत्य, मुरसूदनतुक्, मुरसूदनतोक, मुरसूदनात्मज, मुरसूदनप्रजा, मुरसूदनोद्वह, मुरसूदनतनय, मुरसूदनपोत, मुरसूदनदारक, मुरसूदननन्दन, मुरसूदनार्भक, मुरसूदनस्तनन्धय, मुरसूदनोत्तानशय, शौरिसुत, शौरिपुत्र, शौरिसूनु, शौर्यपत्य, शौरितुक्, शौरितोक, शौर्यात्मज, शौरिप्रजा, शौर्युद्वह, शौरितनय, शौरिपोत, शौरिदारक, शौरिनन्दन, शौर्यर्भक, शौरिस्तनन्धय, शौर्युत्तानशय, पद्मनाभसुत, पद्मनाभपुत्र, पद्मनाभसूनु, पद्मनाभापत्य, पद्मनाभतुक्, पद्मनाभतोक, पद्मनाभात्मज, पद्मनाभप्रजा, पद्मनाभोद्वह, पद्मनाभतनय, पद्मनाभपोत, पद्मनाभदारक, पद्मनाभनन्दन, पद्मनाभर्भक, पद्मनाभस्तनन्धय, पद्मनाभोत्तानशय, अधोक्षजसुत, अधोक्षजपुत्र, अधोक्षजसूनु, अधोक्षजापत्य, अधोक्षजतुक्, अधोक्षजतोक, अधोक्षजात्मज, अधोक्षजप्रजा, अधोक्षजोद्वह, अधोक्षजतनय, अधोक्षजपोत, अधोक्षजदारक, अधोक्षजनन्दन, अधोक्षजार्भक, अधोक्षजस्तनन्धय, अधोक्षजोत्तानशय, गोविन्दसुत, गोविन्दपुत्र, गोविन्दसूनु, गोविन्दापत्य, गोविन्दतुक्, गोविन्दतोक, गोविन्दात्मज, गोविन्दप्रजा, गोविन्दोद्वह, गोविन्दतनय, गोविन्दपोत, गोविन्ददारक, गोविन्दनन्दन, गोविन्दार्भक, गोविन्दस्तनन्धय, गोविन्दोत्तानशय, वासुदेवसुत, वासुदेवपुत्र, वासुदेवसूनु, वासुदेवापत्य, वासुदेवतुक्, वासुदेवतोक, वासुदेवात्मज, वासुदेवप्रजा, वासुदेवोद्वह, वासुदेवतनय, वासुदेवपोत, वासुदेवदारक, वासुदेवनन्दन, वासुदेवार्भक, वासुदेवस्तनन्धय, वासुदेवोत्तानशय, मन्मथ, काम, सूर्पकाराति, अनन्यज, विदेह, अकाय, अनङ्ग, अनपघन, अवपुर्, असंहनन, अकलेवर, अमूर्ति, मदन, मकरध्वज
तत्पुत्रो मन्मथः कामः सूर्पकारातिरनन्यजः ।
कायपर्यायरहितो मदनो मकरध्वजः ॥ ७७ ॥
verse 0.1.1.77
page 0039
वैजयन्तीकोषः
SanskritWord: विदेहाः
Root: विदेह
Gender: पुं
Number: बहु
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Name of the country belonging to Prācya
Shloka(s):
3|1|30|1 ► विदेहास्तीरभुक्तिः स्त्री स्रावस्ती तु परञ्जका। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|30|1 ⇢ विदेहाः (विदेह) (पुं) ⇒ Name of the country belonging to Prācya ⇒
➠ 3|1|30|1 ⇢ तीरभुक्तिः (तीरभुक्ति) (स्त्री) ⇒ Epithet of the Vidēha country ⇒
Related word(s):
Mahabharata
EnglishVideha, pl. (ºāḥ), a people. § 177 (Pāṇḍudigvijaya): I, 113, 4452 (in Mithilā, vanquished by Pāṇḍu on his digvijaya).--§ 280 (Bhīmasena): II, 29, 1062 (vanquished by Bhīmasena on his digvijaya in the east).--§ 562 (Bhagavadyānap.): V, 74, 2731 (Hayagrīvo Vºānāṃ).--§ 587 (Bhīshmavadhap.): VI, 117, 5483 (attacked Arjuna).-§ 589 (Droṇābhishekap.): VII, 4, 120 (had formerly been vanquished by Karṇa).--§ 595 (Shoḍaśarāj., v. Rāma Jāmadagnya): VII, 70, 2436 (have formerly been slain by Rāma Jāmadagnya).--§ 604 (Karṇap.): VIII, 3, 70 (in the army of Yudhishṭhira
slain by Karṇa)
8, 236 (Karṇa had formerly vanquished the V. and caused them to pay tribute to Duryodhana)
9, 283 (do.).--§ 707 (Mokshadh.): XII, 319, 11821 (ºrājyaṃ, ruled by Janaka Daivarāti).--§ 709b (Sulabha-Janakasaṃv.): XII, 321, 11862 (ºānāṃ purīṃ, i.e. Mithilā).--§ 719 (Śukakṛti): XII, 326, 12233, 12236 (ruled by Janaka).
Videha, sg. (“the country of the Videhas”). § 410 (Plakshāvatāraṇag.): III, 130, 10548 (dvāraṃ Vºāduttaraṃ).
पुराणम्
Englishविदेह १ / VIDEHA I. Another name of emperor nimi. (See under janaka.
विदेह २ / VIDEHA II The kingdom of mithilā. This country which lies on the North East part of india was ruled by kṣatriya kings of the dynasty of videha. It is stated in mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 29, that Bhīmasena had during his eastern regional conquest, conquered this country. About this kingdom which is the native country of sītā, the following information is available in mahābhārata. (i) The hermitage of paraśurāma was on the North of videha. (M.B. Vana Parva, Chapter 130, Stanza 13).(ii) The army of videha attacked arjuna in the battle of bhārata. (M.B. bhīṣma parva, Chapter 117, Stanza 32).(iii) karṇa defeated the kṣatriya princes of the country of janaka. (M.B. droṇa parva, Chapter 4, Stanza 6).(iv) paraśurāma cut the Kṣatriyas of this country into pieces with his sharp arrows. (M.B. droṇa parva, Chapter 70, Stanza 11).(v) This country had been giving tribute to karṇa. (M.B. karṇa Parva, Chapter 9, Stanza 33).
Vedic Reference
EnglishVideha is the name of a people who are not mentioned
before the Brāhmaṇa period. In the Śatapatha Brāhmaṇa^1
the legend of Videgha Māthava preserves clearly a tradition
that in Videha culture came from the Brahmins of the West,
and that Kosala was brahminized before Videha. The Videhas,
however, derived some fame later from the culture of their king
Janaka, who figures in the Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad^2 as one of
the leading patrons of the Brahman doctrine. In the Kauṣītaki
Upaniṣad^3 the Videhas are joined with the Kāśis
in the list of
peoples in the Aitareya Brāhmaṇa^4 the Videhas are passed
over, probably because, with Kosala and Kāśi, they are included
in the term Prācyas, ‘easterners.’ Again, in the Śāṅkhāyana
Śrauta Sūtra^5 it is recorded that the Kāśi, Kosala, and Videha
kingdoms had each the one Purohita, Jala Jātūkarṇya
and
in another passage of the same text^6 the connexion between
the Videha king, Para Āṭṇāra, and the Kosala king, Hiraṇya-
nābha, is explained, while the Śatapatha Brāhmaṇa^7 speaks of
Para Āṭṇāra as the Kosala king, descendant of Hiraṇyanābha.
Another king of Videha was Namī Sāpya, mentioned in the
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa.^8 In the Saṃhitās of the Yajurveda^9
‘cows of Videha’ seem to be alluded to, though the com-
mentator on the Taittirīya Saṃhitā merely takes the adjective
vaidehī as ‘having a splendid body’ (viśiṣṭa-deha-sambandhinī),
and the point of a place name in the expression is not very
obvious. The Videhas also occur in the Baudhāyana Śrauta
Sūtra^10 in Brāhmaṇa-like passages.
The boundary of Kosala and Videha was the Sadānīrā,
probably the modern Gandak^11 (the Kondochates of the Greek
geographers), which, rising in Nepal, flows into the Ganges
opposite Patna. Videha itself corresponds roughly to the
modern Tirhut.
1) i. 4, 1, 10 et seq.
2) iii. 8, 2. Cf. iv. 2, 6
9, 30
Śata-
patha Brāhmaṇa, xi. 3, 1, 2
6, 2, 1
3, 1
Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 10, 9, 9.
3) iv. 1.
4) viii. 14.
5) xvi. 29. 5.
6) xvi. 9, 11. 13.
7) xiii. 5, 4, 4.
8) xxv. 10, 17.
9) Taittirīya Saṃhitā, ii. 1, 4, 5
Kāṭhaka Saṃhitā, xiv. 5.
10) ii. 5
xxi. 13.
11) Cf. Imperial Gaxetteer of India,
12, 125.
Cf. Weber, Indische Studien, 1, 170
Indian Literature, 10, 33, 53, 127, 129,
etc.
Eggeling, Sacred Books of the East,
12, xli
Oldenberg, Buddha, 398, 399
Rhys Davids, Buddhist India, 26, 37
Pargiter, Journal of the Royal Asiatic
Society, 1910, 19 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritविदेहः, जनकान्वयभूमिपः । (यथा, देवी-भागवते । १ । १६ । ५२ ।“द्रष्ट्रुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् ।कथं तिष्ठदि संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि ॥
”विगतो देहो यस्या ।) कायशून्ये, त्रि । इतिमेदिनी । ले, १४ ॥
(यथा, महाभारते ।३ । १०७ । २६ ॥
“छिन्नशीर्षा विदेहाश्च भिन्नत्वगस्थिसन्धयः ।प्राणिनः समदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥
”)निमिराजस्य विदेहत्वकारणम् । यथा, --“असमाप्ते ततो यज्ञे वशिष्ठश्चागमद्दिवः ।तं दृष्ट्वा कुपितः प्राह प्रत्याख्यातोऽस्मिपार्थिव ।यस्मात्तस्मात् शपेयं त्वां विदेहस्त्वं भविष्यसि ॥
”इति वह्रिपुराणे सूर्य्यवंशसमाप्ताध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritविदेह विगतो देहः देहसम्बन्धो यस्य । १ जनकाख्ये नृपे“असमाप्ते ततो यज्ञे वशिष्ठश्चागमद्दिवः । तं दृष्टा कु-पितः प्राह प्रत्याख्यातोऽस्मि पार्थिव! । यस्मात् तस्मात्शपेयं त्वां विदेहस्त्व भविष्यसि” वह्निपु० । तदीये२ जनपदे च स च देशः मिथिकादेश इति ख्यातः ।कूर्मविभागे वृ० स० १४ उक्तः । कूर्मविभागशब्दे दृश्यम् ।२ तद्वं श्येनृप ब० व० च ३ कैवल्यमुक्तियुते ४ दहसम्बन्धसून्येच ४ मिथिलायां स्त्री हेमच० । ५ देहशून्ये देवेपात० सूत्रभाष्यादौ देवस्य विदेहत्वं समर्थितं यथाभवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्” सू० ।“स खल्वयं द्विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्ययश्च तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां भवति” भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलया-नाम्” विदेहानां देवानां भवप्रत्ययः ते हि स्वसंस्कारमा-त्रोपयो(भो)गेन चित्तेन कैवल्यपदमनुभवन्तः स्वसंस्कार-विपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्ति” भाष्यम् । “भवन्तिजायन्तेऽस्यां जन्तव इति भवोऽविद्या स खल्वयंभवः प्रत्ययः कारणं यस्य निरोधसमाधेः स भवप्रत्ययः ।तत्र तयोर्मध्ये उपायप्रत्ययो योगिनां मोक्षमाणानांभवति विशेषविधानेन शेषस्य मुमुक्षुसम्बन्धं निषेधति ।केषां तर्हि भवप्रत्ययः । इत्यत्र सूत्रेणोत्तरम् । विदे-हाश्च प्रकृतिलयाश्च तेषामित्यर्थः । तद् व्याचष्टे विदे-हानां देवानां भवपत्ययः भूतेन्द्रियाणामन्यतममात्मत्वेनप्रतिपन्नानामुपासनया तद्वासनावासितान्तःकरणाःपिण्डपातानन्तरमिन्द्रियेषु भूतेषु वा लीनाः संस्कार-मात्रावशेषतया षाट्कौषिकशरीररहिताः विदेहाःते हि संस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवानु-भवन्तः प्राप्नुवन्तः विदेहाः । अवृत्तिकत्वञ्च कैवल्येनसारूप्यम् । स्वाधिकारसंस्कारशेषता च वैरूप्यम् ।संस्कारमात्रोपभोगेणेति क्वचित् पाठः तस्यार्थः संस्कार-मात्रमेवोपभोगो यस्य न तु चित्तवृत्तिरित्यर्थः । प्राप्ता-वधयः संस्कारविपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्तिअतिक्रामन्ति पुनरपि संस्कारे विशन्ति तथा च वायुप्रोक्तं “दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः ।भौतिकास्तु शतं पूर्णम्” विवरणम् । तेषां देवागां मध्येयस्य विवेकसाक्षात्कारस्तस्य कैवल्यप्राप्तिः “योयो दे-वानां प्रत्यबुध्यत स विमुच्यते” इति श्रुतेः । मीमांसा-सिद्धे देहशून्ये ५ अचेतने मन्त्रात्मके देवे च । अवि-ग्रहशब्दे ४५१ पृ० दृश्यम् ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.