| YouTube Channel

वितान (vitAna)

 
शब्दसागरः
English
वितान
mfn.
(-नः-ना-नं)
1. Empty, pithless, sapless.
2. Empty, vacant.
3. Dull, stupid.
4. Wicked, abandoned.
mn. (-नः-नं)
1. Spreading,
expansion.
2. An awning, a canopy.
3. Sacrifice, offering, oblation.
4. The sacrificial hearth or hole in which the sacred fires are
kept.
5. A heap, a quantity.
6. Season, opportunity.
n.
(-नं)
1. A
form of the Anushṭubh metre or verse of four lines of eight
syllables each
each line of the stanza named Vitāna consists of
two Iambics, one Trochee, and one Spondee.
3. Leisure, rest,
interval of occupation.
E.
वि before, तन् to spread,
aff.
घञ्
Capeller Eng
English
वितान
m.
n.
spreading out, extension
awning, canopy
abundance, multitude
sacrificial act
m.
the distribution of the sacred
fires & these themselves.
Yates
English
वि-तान (नः-ना-नं) 1.
m.
n.
A spread-
ing
awning
a sacrifice
sacri-
ficial hearth
a heap.
n.
Lei-
sure
a metre of the 1st class,
8th genus.
a. Worthless
stu-
pid
wicked.
Spoken Sanskrit
English
वितान - vitAna -
adj.
- sad
वितान - vitAna -
adj.
- empty
वितान - vitAna -
adj.
- out of tune
वितान - vitAna -
adj.
- dull
वितान - vitAna -
adj.
- abandoned
वितान - vitAna -
adj.
- wicked
वितान - vitAna -
adj.
- stupid
वितान - vitAna -
adj.
- vacant
वितान - vitAna -
m.
n.
- heap
वितान - vitAna -
m.
n.
- extension
वितान - vitAna -
m.
n.
- plenty
वितान - vitAna -
m.
n.
- great extent
वितान - vitAna -
m.
n.
- abundance
वितान - vitAna -
m.
n.
- great quantity
वितान - vitAna -
m.
n.
- mass
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- canopy
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- separate arrangement of the three sacred fires or the separate fires themselves
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- growth
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- awning
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- sacrifice
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- great extent or quantity
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- accomplishment
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- performance
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- development
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- manifoldness
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- cover
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- variety
वितान - vitAna -
m.
,
n.
- high degree
वितान - vitAna -
n.
- leisure
वितान - vitAna -
n.
- opportunity
वितान - vitAna -
n.
- particular bandage for the head
Wilson
English
वितान
mfn.
(-नः-ना-नं)
1 Empty, pithless, sapless.
2 Empty, vacant.
3 Dull, stupid.
4 Wicked, abandoned.
mn. (-नः-नं)
1 Spreading, expansion.
2 An awning, a canopy.
3 Sacrifice, offering, oblation.
4 The sacrificial hearth or hole in which the sacred fires are kept.
5 A heap, a quantity.
n.
(-नं)
1 A form of the metre Anuṣṭubh, or verse of four lines of eight
syllables each
each line of the stanza named Vitāna consists of two
Iambics, one Trochee, and one Spondee.
2 Leisure, rest, interval of occupation.
E.
वि before तन to spread,
aff.
घञ्.
Apte
English
वितान [vitāna],
a.
Vacant, empty.
Pithless.
Dismayed, sad
क्षितिपतिमण्डलमन्यतो वितानम्
R.*
6.86.
Dull, stupid.
Wicked, abandoned.
नः, नम् Spreading out, expansion, extension
ब्रह्मावर्ते यत्र यजन्ति यज्ञै- र्यज्ञेश्वरं यज्ञवितानविज्ञाः
Bhāg.*
1.17.33
विलुलितकमलौघः कीर्ण- वल्लीवितानः
Śi.*
11.28
Ki.*
7.19.
An awning, a canopy
विद्युलेखाकनकरुचिरं श्रीवितानं ममाभ्रम्
V.*
4.13
R.*
19. 39
Ki.*
3.42
Śi.*
3.5.
A cushion.
A collection, quantity, an assmblage
प्रस्तारस्थगिता इवोन्मुखमणि- ज्योतिर्वितानैर्दिशः
Māl.
6.5
Ki.*
17.61.
A sacrifice, an oblation
वितानेष्वप्येवं तव मम सोमे विधिरभूत्
Ve.*
6.3
3.16
Śi.*
14.1.
The sacrificial hearth or altar.
Season, opportunity.
Plenty, abundance.
Performance, accomplishment.
नम् Leisure, rest.
A dual part of the elephant's head to which the hook is applied
Mātaṅga
L.
12.19.
Apte 1890
English
वितान a. 1 Vacant, empty.
2 Pithless.
3 Dismayed, sad
क्षितिपतिमंडलमन्यतो वितानं R. 6. 86.
4 Dull, stupid.
5 Wicked, abandoned.
नः,
नं 1 Spreading out, expansion, extension
Śi. 11. 28.
2 An awning, a canopy
विद्युल्लेखाकनकरुचिरश्रीर्वितानं ममाब्दः V. 4. 4
R. 19. 39
Ki. 3. 42
Śi. 3. 50.
3 A cushion.
4 A collection, quantity, an assemblage
प्रस्तारस्पगिता इवोन्मुखमणिज्योतिर्वितानैर्दिशः Māl. 6. 5
Ki. 17. 61.
5 A sacrifice
an oblation
वितानेष्वप्ये वं तव मम सोमे विधिरभूत Ve. 6. 30, 3. 16, Śi. 14. 10.
6 The sacrificial hearth or altar.
7 Season, opportunity.
नं Leisure, rest.
Monier Williams Cologne
English
1. वि—तान
mfn.
(for 2. See under वि-√ तन्) ‘out of tune’, dejected, sad,
Ragh.
vi, 86
empty,
Harav.
(also in अव्°,
Śiś.
iii, 50)
dull, stupid,
W.
wicked, abandoned, ib.
2. वि-तान mn. (for 1. See
p.
950, col. 3) extension, great extent or quantity, mass, heap, plenty, abundance,
Kāv.
VarBṛS.
high degree,
Bhartṛ.
manifoldness, variety,
Gīt.
performance, accomplishment, development, growth,
BhP.
an oblation, sacrifice,
MBh.
Śiś.
BhP.
an awning, canopy, cover,
MBh.
Kāv.
&c.
the separate arrangement of the three sacred fires or the separate fires themselves,
GṛŚrS.
वि-तान
m.
or
n.
(?) a partic. bandage for the head,
Suśr.
वि-तान
n.
N.
of a partic. metre or of a class of metres,
Piṅg.
, Sch.
Col.
leisure, opportunity,
L.
वि-तान a
&c.
See
p.
962, col. 3.
Monier Williams 1872
English
वि-तान, अस्, अम्, m. n. stretching or spreading
out, expansion
an awning, canopy, cover
a cushion
an oblation, sacrifice
the sacrificial hearth on which the
sacred fires are kept, or the sacred fire itself
a heap,
quantity
season, opportunity
(अम्), n. a form of
the metre Anuṣṭubh or verse of four lines of eight
syllables each, (each line of the stanza is said to con-
sist of two Iambics, one Trochee, and one Spondee)
leisure, rest, interval of occupation
(अस्, आ, अम्),
empty, vacant
pithless, sapless
dull, stupid
wicked,
abandoned.
—वितान-मूलक, अम्, n. the fragrant
root of Andropogon Muricatus (= उशीर).
—वितान-
वत्, आन्, अती, अत्, having a canopy or awning.
—वि-
तानी-करण, अम्, n. the act of overspreading or
covering.
—वतानी-कृ, cl. 8. P. A. -करोति, -कु-
रुते, -कर्तुम्, to spread over, extend over (as a
canopy &c.), form an awning, overshadow.
—वि-
तानी-कृत, अस्, आ, अम्, spread or extended over (as
a canopy).
वितान वि-तान। See col. 2.
Benfey
English
वितान वितान, i. e. वि-तन् + अ,
m.
I.
adj.
1. Empty.
2. Pithless.
3. Stupid.
II.
m.
and
n.
1. Spreading, expansion,
Nalod. 2, 50.
2. A heap, a quantity.
3. A canopy, Vikr. d. 76
Bhartṛ. 3,
93
an awning, Johns. Sel. 40, 37
a
cover, Ragh. 9, 50
a cushion,
Böhtl. Ind. Spr. 2156.
4. The hearth or hole
in which the sacred fires are kept.
5.
Sacrifice, Nalod. 2, 50.
Apte Hindi
Hindi
वितान
वि* - वि + तन् + घ्
"ख़ाली, रीता"
वितान
वि* - -
सार-
वितान
वि* - -
"हतोत्साह, उदास"
वितान
वि* - -
"बुद्धू, जड"
वितान
वि* - -
"दुष्ट, परित्यक्त"
वितानः
पुं*
- -
"फैलाना, प्रसार करना, विस्तार करना"
वितानः
पुं*
- -
"शामियाना, चंदोवा"
वितानः
पुं*
- -
गद्दी
वितानः
पुं*
- -
"संग्रह, परिमाण, समवाय"
वितानः
पुं*
- -
"यज्ञ, आहुति"
वितानः
पुं*
- -
यज्ञ की वेदी
वितानः
पुं*
- -
"ऋतु, मौसम"
वितानम्
नपुं*
- -
"अवकाश, विश्राम"
वितानः
पुं*
- वितन+घञ्
"शामियाना, चंदोआ"
वितानः
पुं*
- वितन+घञ्
"राशि, ढेर"
वितानः
पुं*
- वितन+घञ्
बहुतायत
वितानः
पुं*
- वितन+घञ्
अनुष्ठान
वितानः
पुं*
- वितन+घञ्
निष्पति
वितानम्
नपुं*
- वितन+घञ्
"शामियाना, चंदोआ"
वितानम्
नपुं*
- वितन+घञ्
"राशि, ढेर"
वितानम्
नपुं*
- वितन+घञ्
बहुतायत
वितानम्
नपुं*
- वितन+घञ्
अनुष्ठान
वितानम्
नपुं*
- वितन+घञ्
निष्पति
L R Vaidya
English
vitAna {% (I) a. (f. ना) %} 1. Empty, vacant
2. dull, stupid
3. wicked.
vitAna {% (II) m.n. %} 1. Expansion, Sis.xi.28
2. a canopy, an awning, बृहत्तुलैरप्यतुलैर्वितानमालापिनद्धैरपि चावितानैः Sis.iii.50
3. a cushion
4. a sacrifice, an oblation, सोमपायिनि भविष्यते मया वांच्छितोत्तमवितानयाजिना Sis.xiv.10, Ve.iii.
5. a sacrificial hearth
6. season, opportunity.
vitAna {% (III) n. %} Leisure.
Bopp
Latin
वितान m. n. (r. तन् praef. वि s. अ)
1) sparsio, expansio.
AM.
2) velum in sublime expansum, «a canopy, Balda-
chin». UR. 59. 13.
3) sacrificium. AM.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
वितान
क्ली
वितान, उल्लोच, शून्य
प्रोक्तं वितानमुल्लोचे वितानं शून्यमुच्यते
verse 2.1.1.21
page 0009
Edgerton Buddhist Hybrid
English
vitāna, nt., woof: Mvy 〔7520〕 = Tib. spun. Contrasted with ātāna, q.v.
nowhere recorded in this sense. See also mahāvitānadharma.
Indian Epigraphical Glossary
English
vitāna (SII 13), probably, a canopy.
Lanman
English
vitāna, m. n.
—1. spreading out, extension
—2. canopy. [√tan + vi: for mg
2, cf. Eng. expanse (of heaven) and expand.
]
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
वितान 1. a) leer von, Haravijaya 5, 104.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
रिक्त, शून्य, शून्यक, वसिक, वितान, विक्त, सून
adjective
यस्य अन्तर्भागे किमपि नास्ति।
"पथिकेन याचकस्य भिक्षपात्रे कानिचन रूप्यकाणि निक्षिप्तानि।"
Synonyms:
शून्यमध्य, शून्यगर्भ, शून्योदर, सुषिर, रिक्तमध्य, रिक्तगर्भ, उत्तान, वितान, पुटाकार, गर्भाकार, उदराकृति
adjective
यस्य मध्यः रिक्तः।
"एतद् वाद्यं शून्यमध्यम् अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अपटी काण्डपटः स्यात्प्रतिसीरा जवन्यपि ६८०
तिरस्करिण्यथोल्लोचो वितानं कदकोऽपि
चन्द्रोदये स्थुलं दूष्ये केणिका पटकुट्यपि ६८१
गुणलयनिकायां स्यात्संस्तरस्रस्तरौ समौ
-wordlist-
अपटी (स्त्री), काण्डपट (पुं), प्रतिसीरा (स्त्री), जवनी (स्त्री), तिरस्करिणी (स्त्री), उल्लोच (पुं), वितान (पुंक्ली), कदक (पुं), चन्द्रोदय (पुं), स्थूल (क्ली), दूष्य (क्ली), केणिका (स्त्री), पटकुटी (स्त्री), गुणलयनिका (स्त्री), संस्तर (पुं), स्रस्तर (पुं)
--source--
यज्ञो यागः सवः सत्त्रं स्तोमो मन्युर्मखः क्रतुः
संस्तरः सप्ततन्तुश्च वितानं बर्हिरध्वरः ८२०
-wordlist-
यज्ञ (पुं), याग (पुं), सव (पुं), सत्त्र (क्ली), स्तोम (पुं), मन्यु (पुं), मख (क्ली), क्रतु (पुं), संस्तर (पुं), सप्ततन्तु (पुं), वितान (पुंक्ली), बर्हिस् (क्ली), अध्वर (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
चन्द्रोदय
चन्द्रोदय, वितान, उल्लोच, कदक
चन्द्रोदयो वितानं स्यादुल्लोचः कदकस्तथा
verse 2.1.1.310
page 0037
याग
याग, यज्ञ, क्रतु, स्तोम, सप्ततन्तु, मख, अध्वर, वितान, संस्तर, बर्हिस्, सव, सत्त्र
यागो यज्ञः क्रतुः स्तोमः सप्ततन्तुर्मखोऽध्वरः
वितानं संस्तरो बर्हिः सवः सत्त्रं कथ्यते ४१४
verse 2.1.1.414
page 0048
निकर
निकर, निकाय, निवह, विसर, व्रज, पुञ्ज, समूह, सञ्चय, समुदय, सार्थ, यूथ, निकुरम्ब, कदम्ब, पूग, राशि, चय, समवाय, वृन्द, सन्दोह, समाज, वितान, संहति, प्रकर, घन, ओघ, संघ, संघात, व्रात, कुल, उत्कर, पटल, पेटक, चक्र, चक्रवाल, मण्डल, जाल, जात, व्यूह, वार, स्तोम
निकरनिकायनिवहविसरव्रजपुञ्जसमूहसञ्चयाः,
समुदयसार्थयूथनिकुरम्बकदम्बकपूगराशयः
चयसमवायवृन्दसन्दोहसमाजवितानसंहति-
प्रकरघनौघसंघसंघातव्रातकुलोत्कराः स्मृताः ६८६
पटलं पेटकं चक्रं चक्रवालं मण्डलम्
जालं जातं तथा व्यूहवारस्तोमाश्च ते स्मृताः ६८७
verse 4.1.1.686
page 0079
वितान
वितान, विस्तार, कदक, शून्य, क्रतु, क्षण
विस्तारे कदके शून्ये वितानं स्यात्क्रतौ क्षणे ८४८
verse 5.1.1.848
page 0097
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वितानम्
Root: वितान
Gender: नपुं
Number: all
Meaning(s):
sad
dull
empty
stupid
wicked
vacant
abandoned
out of tune
Shloka(s):
2|6|120|1 अस्त्री वितानमुल्लोचो दूष्याद्यं वस्त्रवेश्मनि। (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
2|6|120|1 वितानः (वितान) (पुं) sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
2|6|120|1 वितानम् (वितान) (नपुं) sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
2|6|120|1 उल्लोचः (उल्लोच) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः वस्त्रम्
उपाधि वस्त्रम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वितानं,
क्ली,
(वितन्यते यत् वि + तन + घञ् ।)वृत्तिविशेषः इति मेदिनी ने, १३१
अव-सरः इति विश्वः
वितानः,
पुं,
क्ली,
(वि + तन् + घञ् ।) क्रतुः ।(यथा, माघे १४ १० ।“सोमपायिनि भविष्यते मयावाञ्छितोत्तमवितानयाजिना
”)विस्तारः (यथा, भागवते ३१ ।“यज्ञस्य वितानानि योगस्य पर्थ प्रभो ।नैष्कर्म्मस्य साङ्ख्यस्य तन्त्रं वा भगवत्-स्मृतम्
”)उल्लाचः इत्यमरः
चाँदोया इति भाषा ।अस्य पर्य्यायश्चन्द्रातपशब्दे द्रष्टव्यः
(यथा, रघुः १७ २८ ।“वितानसहितं तत्र भेजे पैतृकमासनम् ।चूडामणिभिरुद्घृष्टपादपीठं महीक्षिताम्
”समूहः यथा, माघे ११ ४३ ।“नवकनकपिशङ्गं वासराणां विधातुःककुभि कुलिशपाणेर्भाति भासां वितानम्
”व्रणबन्धनविशेषः यथा, सुश्रुते १८ ।“तत्र कोशदामस्वस्तिकानुवेल्लितप्रतोलीमण्डल-स्थगिकायमकखट्वाचीनविवन्धवितानगोफणाःपञ्चाङ्गी चेति चतुर्द्दशबन्धविशेषाः
”)
वितानः, त्रि, (वि + तन + घञ् ।) तुच्छः ।(यथा, रघुः ५० ।“गगनमश्वखुरोद्धतरेणुभि-र्नृ सविता वितानमिवाकरोत्
”)मन्दः इत्यमरः
शून्यः इति धरणिः
(यथा, माघे ५० ।“बृहत्तुलैरप्यतुलैर्वितान-मालापिनद्धैरपि चावितानैः
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वितान
न०
वि + तन--कर्मभावादौ घञ् वृत्तिभेदे मेदि०२ अवसरे विश्वः यज्ञे विस्तारे अमरः चन्द्रातपे पुंन० तुच्छे मन्दे
त्रि०
अमरः शून्ये
त्रि०
धरणिः ।स्वार्थे चन्दातपे संज्ञायां कन् माडवृक्षे राजनि० ।९ आहनीयाद्यग्नीनां विस्तारे वितानेन निर्वृत्तः ठक् ।वैतानिक वितावसाध्ये अग्न्याधेयप्रभृतौ
त्रि०
“अग्न्याधेय-प्रभृतीन्याह वैतानिकानि” आश्व० श्रौ० सू० “विता-नेषु भवानि वैतानिकानि वितानसाध्यानीत्यर्थः विता-नशब्दोऽत्र सूत्रे भाववचनोऽग्नीनां विस्तारवचनः”नारा० वितायन्तेऽग्नयोऽस्मिन् वि + वन० आधारे घञ् ।१० अग्निहोत्रादिकर्मणि “अथैतस्य समाम्रायस्य वितानेयोगापत्तिं व्याख्यास्यामः” आ० गृ० सू० “वितताःअग्नयो यस्मिन्निति श्रौतकर्मजातमग्निहोत्रादि वितानश-ब्देनोच्यते” नारा० तत्र साधुठक् वैतानिक अग्निहोत्रादिकर्मसाधने अग्नौ
पु०
“वैतानिकेऽग्नौ कुर्वीत” मनुः
Capeller
German
वितान niederschlagen.
m.
n.
Ausbreitung,
Umfang, Menge, Fülle
Ausführung,
Opferhandlung
Traghimmel, Baldachin,
Decke
m.
die Anordnung der drei
heiligen Feuer und diese selbst (r.).
Burnouf
French
वितान वितान a. (तन्) vide
sans moelle, sans
sève, sans suc
au fig. stupide
misérable. -- S.
m.
n.
expansion, déploiement
oblation, offrande, sacrifice.
Voile
tendu en l'air, tente, dais. -- S.
n.
répit, relâche.
अनुष्टुभ् dont chaque ligne contient 2 iambes, un trochée et un
spondée.
वितानक
n.
tente, cour couverte d'une grande toile.
Stchoupak
French
वि-तान-
m.
nt. extension, expansion, grand volume, multitude, masse
mise en œuvre, accomplissement, not. opérations afférant au sacrifice
dais
(aussi -क-)
-आ-
f.
femme de Sattrāyaṇa
-वन्त्- a. muni d'un
dais
-ई-भू- représenter un dais
°तानाय्यते- dén. (pass.) id.
वितान-
a. découragé, déprimé.