| YouTube Channel

विग्रहः (vigrahaH)

 
Apte
English
विग्रहः [vigrahḥ], 1 Stretching out, extension, expansion.
Form, figure, shape
यथा लोहस्य निःस्यन्दो निषिक्तो बिम्ब- विग्रहम्
Mb.
 * 14.18.9.
The body
त्रयी विग्रहवत्येव सम- मध्यात्मविद्यया
M.*
 1.14
गूढविग्रहः
R.*
 3.39
9.52
Ki.*
 4.11
12.43.
Resolution, dissolution, analysis, separation (as of a compound word into its component parts)
वृत्त्यर्थ- (समासार्थ) -बोधकं वाक्यं विग्रहः.
Quarrel, strife (oft en, love-quarrel or प्रणयकलह)
विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतु- मवलाः स तत्वरे
R.*
 19.38
9.47
Śi.*
 11.35
शत्रौ मित्रे पुत्रे बन्धौ मा कुरु यत्नं विग्रहसन्धौ Śaṁkarāchārya.
War, hostilities, fighting, battle (opp. संधि)
उग्राय विग्रहायास्मै त्वया प्रेषयता ह्यमुम् Śiva B.17.35
one of the six Guṇas or modes of policy
Ms.*
 7.16
see गुण.
Disfavour
अनुग्रहं विग्रहं वा मन्यसे तद्विधेहि नः
Bhāg.*
 1.16.59.
A part, portion, division
परिमाणं च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम्.Comp. -अवरम् the back. -इच्छु
a.
 eager for combat.-ग्रहणम् the assumption of a form.
Apte 1890
English
विग्रहः 1 Stretching out, extension, expansion.
2 Form, figure, shape.
3 The body
त्रयी विग्रहवत्येव सममध्यात्मविद्यया M. 1. 14
गूढविग्रहः R. 3. 39, 9. 52
Ki. 4. 11, 12. 43.
4 Resolution, dissolution, analysis, separation (as of a compound word into its component parts)
वृत्त्यर्थ (समासार्थ) बोधकं वाक्यं विग्रहः.
5 Quarrel, strife (often, lovequarrel or प्रणयकलह)
विग्रहाच्च शयने पराङ्मुखीर्नानुनेतुमबलाः स तत्वरे R. 19. 38, 9. 47
Śi. 11. 35.
6 War, hostilities, fighting, battle (opp. संधि), one of the six Guṇas or modes of policy
see गुण.
7 Disfavour.
8 A part, portion, division.
Apte Hindi
Hindi
विग्रहः
पुं*
 - वि + ग्रह् + अप्
"फैलाव, विस्तार, प्रसार"
विग्रहः
पुं*
 - -
"रूप, आकृति, शक्ल"
विग्रहः
पुं*
 - -
शरीर
विग्रहः
पुं*
 - -
"पृथककरण, विघटन, विश्लेषण, वियोजन "
विग्रहः
पुं*
 - -
"कलह, झगड़ा, "
विग्रहः
पुं*
 - -
"संग्राम, शत्रुता, लड़ाई, युद्ध, नीति के छः गुणों में से एक "
विग्रहः
पुं*
 - -
अननुग्रह
विग्रहः
पुं*
 - -
"भाग, अंशम् प्रभाग"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विग्रहः
noun
सन्धिषु वर्तमानानां शब्दानां विलगीकरणम्।
"व्याकरणे अद्य सन्धिः तथा च विग्रहः पाठितः।"
Synonyms:
 कलहः, वादः, युद्धम्, आयोधनम्, जन्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्, मृधम्, आस्कन्दनम्, सङ्ख्यम्, समीकम्, साम्परायिकम्, समरः, अनीकः, रणः, विग्रहः, सम्प्रहारः, कलिः, स्फोटः, संयुगः, आहवः, समितिः, समित्, आजिः, शमीकम्, संस्फेटः
noun
कस्यापि विषये परस्परविषये वा प्रयुक्तं दूषितं जल्पनम्।
"सः कलहस्य कारणं ज्ञातुं इच्छति।"
Synonyms:
 युद्धम्, संग्रामः, समरः, समरम्, आयोधनम्, आहवम्, रण्यम्, अनीकः, अनीकम्, अभिसम्पातः, अभ्यामर्दः, अररः, आक्रन्दः, आजिः, योधनम्, जम्यम्, प्रधनम्, प्रविदारणम्, मृधम्, आस्कन्दनम्, संख्यम्, समीकम्, साम्यरायिकम्, कलहः, विग्रहः, संप्रहारः, कलिः, संस्फोटः, संयुगः, समाघातः, संग्रामः, अभ्यागमः, आहवः, समुदायः, संयत्, समितिः, आजिः, समित्, युत्, संरावः, आनाहः, सम्परायकः, विदारः, दारणम्, संवित्, सम्परायः, बलजम्, आनर्त्तः, अभिमरः, समुदयः, रणः, विवाक्, विखादः, नदनुः, भरः, आक्रन्दः, आजिः, पृतनाज्यम्, अभीकम्, समीकम्, ममसत्यम्, नेमधिता, सङ्काः, समितिः, समनम्, मीऴ् हे, पृतनाः, स्पृत्, स्पृद्, मृत्, मृद्, पृत्, पृद्, समत्सु, समर्यः, समरणम्, समोहः, समिथः, सङ्खे, सङ्गे, संयुगम्, सङ्गथः, सङ्गमे, वृत्रतूर्यम्, पृक्षः, आणिः, शीरसातौ, वाजसातिः, समनीकम्, खलः, खजः, पौंस्ये, महाधनः, वाजः, अजम्, सद्म, संयत्, संयद्, संवतः
noun
शत्रुतावशाद् अन्यराज्यैः सह सशस्त्रसेनाबलेन धर्मलाभार्थम् अर्थलाभार्थं यशोलाभार्थं वा योधनम्।
"यत्र अयुद्धे ध्रुवं नाशो युद्धे जीवितसंशयः तं कालम् एकं युद्धस्य प्रवदन्ति मनीषिणः।"
Tamil
Tamil
விக்3ரஹ: : உருவம், உடல், பிரிதல், பரவுதல், விஸ்தரித்தல், கழகம், சண்டை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
विग्रहः,
पुं,
 (विविधं सुखदुःखादिकं गृह्णातीति ।वि + ग्रह + अच् । यद्वा, विविधैर्दुःखादिभि-र्गृह्यते इति । वि + ग्रह + “ग्रहवृदृनिश्चि-गमश्च ।” ३ । ३ । ५८ । इति अप् ।) शरीरम् ।(यथा, रघुः । ११ । १३ ।“विग्रहेण मदनस्य चारुणासोऽभवत् प्रतिनिधिर्न कर्म्मणा ॥
”)युद्धम् । इत्यमरः ॥
(यथा, मनुः । ७ । १६० ।“सन्धिञ्च विग्रहञ्चैव यानमासनमेव च ।द्वैधीभावं संश्रयञ्च षड्गुणांश्चिन्तयेत् सदा ॥
”विरोधमात्रम् । यथा, रघुः । ९ । ४७ ।“त्यजत मानमलं वत विग्रहै-र्न पुनरेति गतं चतुरं वयः ।परभृताभिरितीव निवेदितेस्मरमते रमते स्म बधूजनः ॥
”)विभागः । इति मेदिनी । हे, २३ ॥
(यथा, भागवते । ३ । ३१ । ३ ।“मासेन तु शिरो द्वाभ्यां बाह्वङ्घ्र्याद्यङ्ग-विग्रहः ।नखलोमास्थिमर्म्माणि लिङ्गच्छिद्रोद्भव-स्त्रिभिः ॥
”)वाक्यभेदः । स तु समासवाक्यम् । तत्पर्य्यायः ।विस्तरः २ । इत्यमरः ॥
(वीनां पक्षिणां ग्रहोग्रहणमिति वाक्ये विहङ्गग्रहणम् । यथा, वक्रोक्तिपञ्चाशिकायाम् । ४ ।“नो सन्ध्या हितमत्सरा तव तनौ वत्स्याम्यहंसन्धिनान प्रीतासि वरोरु चेत्कथय तत् प्रस्तौमि किंविग्रहम् ।कार्य्यं तेन न किञ्चिदस्ति शठ मे वीनां ग्रहे-णेति वोदिश्याद्वः प्रतिबद्धकेलिशिवयोः श्रेयांसिवक्रोक्तयः ॥
”)देवविग्रहकरणादिप्रमाणं श्रीमूर्त्तिशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
विग्रहः,
पुं,
क्ली,
 (विगृह्यन्ते शत्रवो यस्मिन् ।वि + ग्रह + अप् ।) युद्धम् । इत्यमरः ॥
(यथा, मनुः । ७ । १७० ।“यदा प्रहृष्टा मन्येत सर्व्वास्ताः प्रकृतीर्भृशम् ।अत्युच्छ्रितं तथात्मानं तदा कुर्व्वीत विग्रहम् ॥
”)