विक्रय (vikraya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishविक्रय - vikraya - - sale
विक्रेता - vikretA - - salesman
विक्रयिक - vikrayika - - salesman
विक्रयकर - vikrayakara - - salestax
विक्रेत्री - vikretrI - - saleswoman
विक्रयस्थानी तन्त्रांश - vikrayasthAnItantrAMza - - point-of-salesoftware [ computer ]
विपणपणि - vipaNapaNi - - sale
सर्वविक्रय - sarvavikraya - - sale
विपण - vipaNa - - sale
पणन - paNana - - sale
विक्रीत - vikrIta - - sale
विपणन - vipaNana - - sales
पण्य - paNya - - for sale
विक्रेतव्य - vikretavya - - saleable
विक्रयार्थम् - vikrayArtham - - for sale
अविक्रय - avikraya - - non-sale
विक्रयिका - vikrayikA - fem - saleswoman
उद्धार- विक्रय - uddhAra- vikraya - - credit sale
विक्रयागार - vikrayAgAra - - sales depot
पण्यार्ह - paNyArha - - fit for sale
विक्रय - vikraya - - sale
विक्रेता - vikretA - - salesman
विक्रयिक - vikrayika - - salesman
विक्रयकर - vikrayakara - - salestax
विक्रेत्री - vikretrI - - saleswoman
विक्रयस्थानी तन्त्रांश - vikrayasthAnItantrAMza - - point-of-salesoftware [ computer ]
विपणपणि - vipaNapaNi - - sale
सर्वविक्रय - sarvavikraya - - sale
विपण - vipaNa - - sale
पणन - paNana - - sale
विक्रीत - vikrIta - - sale
विपणन - vipaNana - - sales
पण्य - paNya - - for sale
विक्रेतव्य - vikretavya - - saleable
विक्रयार्थम् - vikrayArtham - - for sale
अविक्रय - avikraya - - non-sale
विक्रयिका - vikrayikA - fem - saleswoman
उद्धार- विक्रय - uddhAra- vikraya - - credit sale
विक्रयागार - vikrayAgAra - - sales depot
पण्यार्ह - paNyArha - - fit for sale
विक्रय vikraya sale
विक्रय vikraya selling
विक्रय vikraya vending
क्रय-विक्रय kraya-vikraya traffic [ business of buying and selling ]
विक्रय-लेखा vikraya-lekhA sales account [ Com. ]
विक्रय-पत्र vikraya-patra money account
विक्रय-पत्र vikraya-patra bill
मानव-विक्रय mAnava-vikraya traffic in human beings
क्रय - विक्रय kraya - vikraya buying and selling
उद्धार- विक्रय uddhAra- vikraya credit sale
विक्रय-विवरण vikraya-vivaraNa account sales [ Com. ]
विक्रय- परिव्यय vikraya- parivyaya selling cost
विक्रय-विवरण-पुस्तक vikraya-vivaraNa-pustaka account sales book [ Com. ]
Apte
Englishविक्रयः [vikrayḥ], 1 Sale, selling
यासां नाददते शुल्कं ज्ञातयो न स विक्रयः 3.54.
The selling price
7.127.
The market
विक्रयाद्यो धनं किंचिद् गृह्णीयात् कुलसंनिधौ 8. 21. -अनुशयः rescission of a sale
8.5.-पत्रम् a bill of sale, sale-deed. -वीथिः market.
Apte 1890
EnglishMonier Williams 1872
EnglishMacdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiविक्रयः
- वि + क्री + अच्
"विक्री, बेचना"
विक्रयः
- वि+की+अच्
बिक्री
विक्रयः
- वि+की+अच्
विक्रयमूल्य
विक्रयः
- वि+की+अच्
मण्डी
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritपणितव्यं तु विक्रेयं पण्यं सत्यापनं पुनः ॥ ८७१ ॥
सत्यंकारः सत्याकृतिस्तुल्यौ विपणविक्रयौ ।
पणितव्य (क्ली), विक्रेय (क्ली), पण्य (क्ली), सत्यापन (क्ली), सत्यङ्कार (पुं), सत्याकृति (स्त्री), विपण (पुं), विक्रय (पुं)
Vedic Reference
Englishअमरकोशः
SanskritWord: विक्रयः
Root: विक्रय
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ sale
⇒ vending
⇒ selling
Shloka(s):
2|9|83|1 ► विपणो विक्रयः संख्याः संख्येये ह्यादश त्रिषु। (वैश्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|83|1 ⇢ विपणः (विपण) (पुं) ⇒ bet, sale, shop, wager, market, selling, market-place, trading-place, low or petty traffic
➠ 2|9|83|1 ⇢ विक्रयः (विक्रय) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वणिक्कर्मः
जातिः ➡ क्रिया
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritविक्रयः, (विक्रयणमिति । वि + क्री + “एरच् ।”३ । ३ । ५६ । इति अच् ।) विक्रयणक्रिया । वेचाइति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । विपणः २ । इत्य-मरः ॥
विपणनम् ३ पणनम् ४ । इति शब्द-रत्नावली ॥
व्यवहारः ५ पणाया ६ । इतिजटाधरः ॥
अस्य विहिताविहितनक्षत्राणियथा, --“यमाहिशक्राग्निहुताशपूर्व्वानेष्टाः क्रये विक्रयणे प्रशस्ताः ।पौष्णाग्निचित्राशतबिन्दुवाताःक्रये हिता विक्रयणे निषिद्धाः ॥
”इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥
* ॥
क्रयविक्रयनिर्णयो यथा । मूल्यं दास्यामीतिकृत्वा ग्रहणादपि क्रयसिद्धिः । तथा च विवाद-चिन्तामणौ कात्यायनः ।“पण्यं गृहीत्वा यो मूल्यमदत्त्वैव दिशं व्रजेत् ।ऋतुत्रयस्योपरिष्टात् तद्धनं वृद्धिमाप्नुयात् ॥
”अतएव बृहस्पतिः ।“गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितम् ।पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते ॥
”क्रयविक्रये समयविशेषाभ्यन्तरे पश्चात्तापाद-सिद्धिः । यथा मनुः ।“क्रीत्वा विक्रीय वा किञ्चित् यस्येहानुशयोभवेत् ।सोऽन्तर्द्दशाहे तद्दव्यं दद्याच्चैवाददीत वा ॥
”एतद्याज्ञवल्क्योक्तेतरपरम् । यथा याज्ञ-वल्क्यः ।“दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्धमासिकम् ।बीजायोबाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां परीक्षणम् ॥
”अत्र बृहस्पतिः ।“अतोऽर्व्वाक् पण्यदोषस्तु यदि संजायतेक्वचित् ।विक्रेतुः प्रतिदेयन्तत् क्रेता मूल्यमवाप्नुयात् ॥
”अतस्तद्द्रव्यपरीक्षणकालात् । कात्यायनः ।“अविज्ञातन्तु यत् क्रीतं दुष्टं पश्चाद्विभावितम् ।क्रीतं तत् स्वामिने देयं पण्यं कालेऽन्यथा नतु ॥
”काले प्रागुक्तपरीक्षाकालाभ्यन्तरे । परीक्षितेतु बृहस्पतिः ।“परीक्षेत स्वयं पण्यं अन्येषाञ्च प्रदर्शयेत् ।परीक्षितं बहुमतं गृहीत्वा न पुनस्त्यजेत् ॥
”अत्र विशेषयति नारदः ।“क्रीत्वा मूल्येन यो द्रव्यं दुष्क्रीतं मन्यते क्रयी ।विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् तस्मिन्नेवाह्न्यविक्षतम् ॥
द्वितीयेऽह्नि ददत् क्रेता मूल्यात्त्रिंशांशमाहरेत् ।द्विगुणन्तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत् ॥
”आहरेत् दद्यात् विक्रेत्रे इति शेषः । द्विगुणंत्रिंशांशस्य । याज्ञवल्क्यः ।“राजदैवोपघातेन पण्ये दोष उपागते ।हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः ॥
”नारदः ।“उपहन्येत वा पण्यं दह्येतापह्रियेत वा ।विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासंप्रयच्छतः ॥
दीयमानं न गृह्णाति क्रीतं पण्यन्तु यः क्रयी ।स एवास्य भवेद्दोषो विक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
* ॥
अपि च ।“न्यासं कृत्वा परत्राधिं कृत्वा वाधिं करोति च ।विक्रयं वा क्रिया तत्र पश्चिमा बलवत्तरा ॥
”न्यासं कृत्वा आधिं करोति आधिं कृत्वावा विक्रयं करोति । विक्रयपदं स्वत्वध्वंसकत्वात्दानं लक्षयति परा क्रिया सिद्धेत्यर्थः । एवञ्चविक्रेतृदात्रोर्मरणादिना आध्यनुद्धारे विक्रय-दाने तत्कर्त्तृतुल्यस्वत्वजननात तत्र तत्क्रेतृ-प्रतिग्रहीतृभ्यामाध्युद्धारः कार्य्यः । इति ।तत्र च ।“न च स्थावरस्य समस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च ।नैकः कुर्य्यात् क्रयं दानं परस्परमतं विना ॥
विभक्ता अविभक्ता वा सपिण्डाः स्थावरे समाः ।एको ह्यनीशः सर्व्वत्र दानाधमनविक्रये ॥
”इति व्यासवचनाभ्यामेकस्य दानबन्धकविक्रया-धिकारः इति वाच्यं यथेष्टविनियोगार्हत्वरूपस्यस्वत्वस्य द्रव्यान्तर इवात्राप्यविशेषात् वच-नञ्च स्वामित्वेन दुर्व्वृत्तपुरुषगोचरविक्रयादिनाकुटुम्बविरोधादधर्म्मज्ञापनार्थनिषेधरूपं न तुविक्रयाद्यनिष्पत्यर्थमिति दायभागः ॥
* ॥
एवञ्च ।“स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्य्यादाधिमनुज्ञया ॥
”इति स्थावरस्य केवलविक्रयप्रतिषेधात् एवंभूमिं यः प्रतिगृह्णातीत्यादिवचने दानप्रशंसा-दर्शनाच्च विक्रयेऽपि कर्त्तव्ये सहिरण्यमुदकंदत्त्वा दानरूपेण स्थावरविक्रय इति विज्ञाने-श्वरः ॥
वस्तुतस्तु स्थावरविक्रयनिषेधो अवि-भक्तस्थावरविषयः । तत्रापि यदि विक्रयं विनाअवस्थितिर्न भवति तदा विक्रयः कर्त्तव्यः ।पूर्व्वपुरुषार्ज्जितनष्टोद्धारे विशेषयति मिता-क्षरायाम् ।“स्थावरं द्विपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्ज्जितम् ।असम्भूय सुतान् सर्व्वान् न दानं न च विक्रयः ॥
”इत्यादि ॥
अस्यापवादमाह ।“एकोऽपि स्थावरे कुर्य्याद्दानाधमनविक्रयम् ।आपत्काले कुटुम्बार्थे धर्म्मार्थे च विशेषतः ॥
”इति दायतत्त्वम् ॥
द्रव्यविशेषविक्रयनिषेधो यथा । स्मृतिः ।“विक्रीणन् मद्यमांसानि ह्यभक्षस्य च भक्षणम् ।कुर्व्वन्नगम्यागमनं शूद्रः पतति तत्क्षणात् ॥
कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च ।वेदाक्षरविचारेण शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत् ॥
”कालिकापुराणम् ।“विक्रयं सर्व्ववस्तूनां कुर्व्वन् शूद्रो न दोषभाक् ।मधु चर्म्म सुरां लाक्षां त्यक्त्वा मांसञ्च पञ्चमम् ॥
”मनुः ।“सद्यः पतति लौहेन लाक्षया लवणेन च ।त्र्यहेण शूद्रीभवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयात् ॥
अशक्तौ भेषजस्यार्थे यज्ञहेतोस्तथैव च ।यद्यवश्यन्तु विक्रेयास्तिला धान्येन तत्समाः ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
“गवां विक्रयकारी च गवि लोमानि यानि च ।तावद्वर्षसहस्राणि गवां गोष्ठे क्रिमिर्भवेत् ॥
”इति यमवचनम् ॥
“गोवधोऽयाज्यसंयाज्यपारदार्य्यात्मविक्रयाः ।तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रयः ।भृताच्चाध्ययनादानमपण्यानाञ्च विक्रयः ॥
”इत्यादि मानवे ११ अध्याये उपपातकमध्येगणितम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritविक्रय वि + क्री--अच् । मूल्यग्रहणेन परस्वत्वापादकेव्यापारे अमरः ।विक्रये विहिताविहितनक्षत्राणि यथा “यमाहिशक्रा-ग्निहुताशपूर्वा नेष्टाः क्रये विक्रयणे प्रशस्ताः । पौष्णाग्निचित्राशतविन्दुवाताः क्रये हिता वि क्रयणे निषिद्धाः” ।ज्योतिः सारः । क्रयविक्रयनिर्णयो यथा “मूल्यं दास्या-मीति नियमं कृत्वा ग्रहणादपि क्रयसिद्धिः । तथाच वि-वादचिन्तामणौ कात्यायनः “पण्यं गृहीत्वा यो मूल्य-मदत्त्वैव दिशं व्रजेत् । ऋतुत्रयस्योपरिष्टात् तद्धनंवृद्धिमाप्नुयात्” । अतएव वृहस्पतिः “गृहक्षेत्रादिकंक्रीत्वा तुल्यमूल्याक्षरान्वितम् । पत्रं कारयते यत्तुक्रय-लेख्यं तदुच्यते” । क्रयविक्रये समयविशेषाभ्यन्तरे पश्चा-त्तापादसिद्धिः । यथाह मनुः “क्रीत्वा विक्रीय वा कि-ञ्चित् यस्येहानुशयो भवेत् । सोऽन्तर्दशाहे तद्द्रव्यंदद्याच्चैवाददीत वा” । एतद्याज्ञवल्क्योक्तेतरपरम् ।यथा याज्ञवल्क्य “दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्द्ध-सासिकम् । वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां परी-क्षणं । अत्र वृहस्पतिः “अतोऽर्वाक् पण्यदोषस्तु यदिसंजायते क्वचित् । विक्रेतुः प्रतिदेयन्तत् क्रेता मूल्य-मवाप्नुयात्” । अतस्तद्द्रव्यपरीक्षणकालात् । कात्या-यनः “अविज्ञातन्तु यत् क्रीतं दुष्टं पश्चाद्विभावितम् ।क्रेत्रा तत् स्वामिने देयं पण्यं कालेऽन्यथा न तु” ।काले प्रागुक्तपरीक्षाकालाभ्यन्तरे । परीक्षिते तु वृह-स्पतिः “परीक्षेत स्वयं पण्यं अन्येषाञ्च प्रदर्शयेत ।परीक्षितं बहुमत गृहीत्वा न पुनस्त्यजेत्” । अत्र विशेष-यति नारदः “क्रीत्वा मूल्येन यो द्रव्यं दुषक्रीतं म-न्यते क्रयी । विक्रेतुः प्रतिदेयं तत् तस्मिन्नेवाह्न्य-विक्षतम् । द्वितीयेऽह्नि ददत् क्रेता मूल्यात्त्रिंशांश-माहरेत् । द्विगुणन्तु तृतीयेऽह्नि परतः क्रेतुरेव तत्” ।आहरेत् दद्यात् विक्रेत्रे इति शेषः । द्विगुणं त्रिंशा-शस्य । याज्ञवल्क्यः “राजदैवोपघातेन पण्ये दोष-मुपागते । हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः” ।नारदः “उपहन्येत वा पण्यं दह्येतापह्रियेत वा ।विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासंप्रयच्छतः । दीयमानंन गृह्णाति क्रीतं पण्यन्तु यः क्रयी । स एवास्य भवेद्दोषोविक्रेतुर्योऽप्रयच्छतः” प्राय० त० । “न्यासं कृत्वापरत्राधिं कृत्वा बाधिं करोति च । विक्रयं वा क्रियातत्र पश्चिमा बलवत्तरा” । न्यासं कृत्वा आधिं करोतिआधिं कृत्वा वा विक्रयं करोति । विक्रयपदं सत्त्वध्वंसकत्वात् दानं लक्षयति तत्र परा क्रिया सिद्धेत्यर्थः ।एवञ्च विक्रेतृदात्रोर्मरणादिना आध्यनुद्धारे विक्रयदानेतत्कर्त्तृतुल्यस्वत्वजननात् तत्र तत्क्रेतृप्रतिग्रही-तृभ्यामाध्युद्धारः कार्य्यः इति । न चं “स्थावरस्यसमस्तस्य गोत्रसाधारणस्य च । नैकः कुर्य्यात् क्रयंदानं परस्परमतं विना । विभक्ता अविभक्ता वासपिण्डाः स्थावरे समाः । एको ह्यनीशः सर्वत्र दानाधमनविक्रये” इति व्यासवचनाभ्यामेकस्य दानबन्धक-विक्रयानधिकारः इति वाच्यं यथेष्टविनियोगार्हत्वरूपस्यस्वत्वस्य द्रव्यान्तर इवात्राप्यविशेषात् वचनञ्च स्वामित्वेनदुर्वृत्तपुरुषगाचरविक्रयादिना कुटुम्बविरोधादधर्म-ज्ञापनार्थनिषेधकं न तु विक्रयाद्यनिष्पत्त्यर्थमिति” दाय-भागः । एवञ्च “स्थावरे विक्रयो नास्ति कुर्य्यादाधि-मनुज्ञया” इति स्थावरस्य केवलविक्रयप्रतिषेधात् एवं“भूमिं यः प्रतिगृह्णातीत्यादिवचने दानप्रशंसादर्श-नाच्च विक्रयेऽपि कर्त्तव्ये सहिरण्यमुदकं दत्त्वा दान-रूपेण स्थावरविक्रय इति” विज्ञानेश्वरः । वस्तुतस्तुस्थावरविक्रयनिषेधः अविभक्तस्थावरविषयः । तत्रापियदि विक्रयं विना अवस्थितिर्न भवति तदा विक्रयः क-र्त्तव्यः । पूर्वपुरुषार्जितनष्टोद्धारे विशेषयति मिताक्ष-रायाम् “स्थावरं द्विपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्जितम् ।असम्भूय सुतान् सर्वान् न दानं न च० विक्रयः” इ-यादि । अस्यापवादमाह “एकोऽपि स्थावरे कुर्य्याद्-दानाधमनविक्रयम् । आषत्काले कुटुम्बार्थे धर्मार्थे चविशेषतः” दायतत्त्वे रघु० । द्रव्यविशेषविक्रयनिषेधोयथा स्मृतिः “विक्रीणन् मद्यमांसानि ह्यभक्ष्यस्य चभक्षणम् । कुर्वन्नगग्यागमनं शूद्रः षतति तत्क्षणात् ।कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरवि-चारेण शूद्रश्चाण्डालतां व्रजेत्” कालिकापु० । “विक्रयंसर्ववस्तूनां कुर्वन् शूद्रो न दोषभाक् । मधु चर्म सुरांलाक्षां त्यक्त्वा मांसञ्च पञ्चमम्” मनुः । “सद्यः पततिलौहेन लाक्षया लवणेन च । त्रहेण शूद्रो भवति ब्रा-ह्मणः क्षीरविक्रयात् । अशक्तौ भेषजस्यार्थे यज्ञहेतो-स्तथैव च । यद्यवश्यन्तु विक्रेयास्तिला घान्येन तत्समाः”आह्नि० त० । “गवां विक्रयकारी च गवां गोष्ठे क्रमि-र्भवेत्” इति यमवचनम् । “गोबधोऽयाज्यसंयाज्यपा-रदार्य्यात्मविक्रयाः । तडामारामदाराणामपत्यस्य च वि-क्रयः । भृताच्चाध्ययनादानमपण्यानाञ्च विक्रयः” मनुः ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.