विकल्प (vikalpa)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 विकल्प m.
  (-ल्पः)
	 1. Error,  ignorance,  mistake.
	 2. Alternative,  option. 
	 3.
Doubt,  indecision. 
	 4. (In rhetoric, ) Antithesis of opposites.
	 5. (In
grammar,  &c., ) Admission of more than one form or rule.
	 6.
Device.
 E.
  वि distinction,  and कल्प making,  &c.

Capeller Eng

English

 विकल्प m.
  alternative,  choice between two or more
difference,  variety
 supposition,  (false) conception
 uncertainty, 
doubt. 

Yates

English

 वि-कल्प (ल्पः) 1.
m.
  Error,  ignorance
alternative
 doubt.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	 choice
चित 	-	 cita 	-	 n.
  	-	 choice  [ computer ]
वर 	-	  vara 	-	 adj.
  	-	 choice
परिग्रह 	-	  parigraha 	-	 m.
  	-	 choice
वार 	-	  vAra 	-	 m.
  	-	 choice
संवर 	-	  saMvara 	-	 m.
  	-	 choice
वरण 	-	  varaNa 	-	 n.
  	-	 choice
उपादेयत्व 	-	  upAdeyatva 	-	 n.
  	-	 choice
वूर्य 	-	  vUrya 	-	 n.
  	-	 choice
प्रवेक 	-	  praveka 	-	 adj.
  	-	 choicest
वर 	-	  vara 	-	 adj.
  	-	 choicest
भोजनविशेष 	-	  bhojanavizeSa 	-	 m.
  	-	 choice food
स्वयंवर 	-	  svayaMvara 	-	 m.
  	-	  self-choice
वृति 	-	  vRti 	-	 f.
  	-	 choice or boon
जानकीस्वयंवर 	-	  jAnakIsvayaMvara 	-	 m.
  	-	  husband-choice
भूमिजोषण 	-	  bhUmijoSaNa 	-	 n.
  	-	 choice of soil
उपगच्छति  { उपगम् } 	-	  upagacchati  { upagam } 	-	 verb 	-	  make choice of
वरण 	-	  varaNa 	-	 n.
  	-	 choice of a bride
स्वाद्वन्न 	-	  svAdvanna 	-	 n.
  	-	  sweet or choice food
वरनिश्चय 	-	  varanizcaya 	-	 m.
  	-	 choice of a bridegroom
स्वैष 	-	  svaiSa 	-	 m.
  	-	  one's own or free choice
एकधन 	-	  ekadhana 	-	 n.
  	-	 choice portion of wealth
स्वयंवरण 	-	  svayaMvaraNa 	-	 n.
  	-	  free choice of a husband
स्वच्छन्द 	-	  svacchanda 	-	 m.
  	-	  one's own choice of fancy
उर्वरीवत् 	-	  urvarIvat 	-	 adj.
  	-	  having many wives for choice
उपायकौशल्य 	-	  upAyakauzalya 	-	 n.
  	-	  skill in the choice of means
गजवर 	-	  gajavara 	-	 m.
  	-	 choicest or best of elephants
वराज्य 	-	  varAjya 	-	 n.
  	-	 choicest ghee or clarified butter
एकधनिन् 	-	  ekadhanin 	-	 adj.
  	-	  having the choice portion of wealth
दत्तवर 	-	  dattavara 	-	 adj.
  	-	  presented with the choice of a boon
वरदत्त 	-	  varadatta 	-	 adj.
  	-	  presented with the choice of a boon
अरीति 	-	  arIti 	-	 f.
  	-	  defect in the choice of expressions
वार 	-	  vAra 	-	 m.
  	-	  anything chosen or choice or exquisite
कन्यास्वयंवर 	-	  kanyAsvayaMvara 	-	 m.
  	-	  voluntary choice of a husband by a maiden
चङ्ग 	-	  caGga 	-	 adj.
  	-	  being a judge of.  particular in the choice of
वरण 	-	  varaNa 	-	 m.
  	-	  sacred texts recited at the choice of a priest
उर्वरी 	-	  urvarI 	-	 f.
  	-	  wife presented together with many others for choice

विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	 option
प्रश्नेषु विकल्पः एव नासीत् 	-	 prazneSuvikalpaHevanAsIt 	-	 sent.
  	-	 Amongthequestions[intheexamination], therewasnooptiontochooseatall.  [ i.e.,  all had to be answered ]
विभाषा 	-	  vibhASA 	-	 f.
  	-	 option
एष 	-	  eSa 	-	 m.
  	-	 option
ऐच्छिक 	-	  aicchika 	-	 adj.
  	-	 optional
काम्य 	-	  kAmya 	-	 adj.
  	-	 optional  [ opp. nitya ]
आभिप्रायिक 	-	  AbhiprAyika 	-	 adj.
  	-	 optional
वैकल्पिक 	-	  vaikalpika 	-	 adj.
  	-	 optional
कृताकृत 	-	  kRtAkRta 	-	 adj.
  	-	 optional
पाक्षिक 	-	  pAkSika 	-	 adj.
  	-	 optional
विकल्पित 	-	  vikalpita 	-	 adj.
  	-	 optional
वैभाषिक 	-	  vaibhASika 	-	 adj.
  	-	 optional
सविकल्प 	-	  savikalpa 	-	 adj.
  	-	 optional
स्वैर 	-	  svaira 	-	 adj.
  	-	 optional
वा 	-	  vA 	-	 adverb 	-	 optionally
विकल्पेन 	-	  vikalpena 	-	 indecl.
  	-	 optionally
विभाषा 	-	  vibhASA 	-	 f.
  	-	 optionality
वैकल्पिकता 	-	  vaikalpikatA 	-	 f.
  	-	 optionality
वैकल्प 	-	  vaikalpa 	-	 n.
  	-	 optionality
वैकल्पिकत्व 	-	  vaikalpikatva 	-	 n.
  	-	 optionality
विभाषते  { विभाष् } 	-	  vibhASate  { vibhAS } 	-	 verb 	-	  be optional
विकल्पते  { विकॢप्  } 	-	  vikalpate  { viklRp  } 	-	 verb 1 	-	  be optionable
विकल्पोपहार 	-	  vikalpopahAra 	-	 m.
  	-	 optional offering
विकल्पयति  { विकॢप् } 	-	  vikalpayati  { viklRp } 	-	 verb caus. 	-	  pronounce optional
असर्वक्रतु 	-	  asarvakratu 	-	 m.
  	-	  not an optional sacrifice
विभाषा 	-	  vibhASA 	-	 f.
  	-	  allowing a rule to be optional
स्वैरेषु 	-	  svaireSu 	-	 ind.
  	-	  in optional or indifferent matters
विकल्पन 	-	  vikalpana 	-	 f.
  	-	  allowing an option or alternative on
विकल्प 	-	  vikalpa 	-	 m.
  	-	  admission of an option or alternative
अतिरात्र 	-	  atirAtra 	-	 m.
  	-	 optional pan of the jyotiSToma sacrifice
विकल्पते  { विकॢप् } 	-	  vikalpate  { viklRp } 	-	 verb 	-	  be undecided or questionable or optionable
सविकल्प 	-	  savikalpa 	-	 adj.
  	-	  admitting of an alternative or option or doubt
व्यवस्थितविभाषा 	-	  vyavasthitavibhASA 	-	 f.
  	-	 option fixed or determined in each particular case applicable or omitted throughout
व्यवस्थितविकल्प 	-	  vyavasthitavikalpa 	-	 m.
  	-	 option fixed or determined in each particular case applicable or omitted throughout
प्राप्तविकल्प 	-	  prAptavikalpa 	-	 m.
  	-	  alternative or option between two operations one of which results from a grammatical rule on
अप्राप्तविभाषा 	-	  aprAptavibhASA 	-	 f.
  	-	 optional permission of an operation which without such permission would not take place at all
अप्राप्तविकल्प 	-	  aprAptavikalpa 	-	 m.
  	-	 optional permission of an operation which without such permission would not take place at all

विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	 choice
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	 option
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 adj.
  	-	  different
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  diversity
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  manifoldness
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  alternative
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  combination
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  imagination
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  variety
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  allowing a rule to be observed or not at pleasure
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  distinction
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  irresolution
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  variation
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  collateral form
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  hesitation
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  thinking
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  admission of an option or alternative
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  interval between two kalpas
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  antithesis of opposites  [ rhet. ]
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  calculation
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  god
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  statement
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  admission
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  difference of perception
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  intermediate kalpa
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  false notion
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  art
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  doubt
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  mental occupation
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  contrivance
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  indecision
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  fancy
विकल्प 	-	 vikalpa 	-	 m.
  	-	  alternation

Wilson

English

 विकल्प
m.
  (-ल्पः)
1 Error,  ignorance,  mistake.
2 Alternative,  option. 
3 Doubt,  indecision. 
4 (In rhetoric, ) Antithesis of opposites.
5 (In grammar,  &c., ) Admission of more than one form or rule.
E.
  वि distinction,  and कल्प making,  &c.

Apte

English

विकल्पः [vikalpḥ],  1 Doubt,  uncertainty,  indecision,  hesitation
 तत् सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः R.*
  17.49.

Suspicion
 Mu.*
  1.

Contrivance,  art
 मायाविकल्परचितैः R.*
  13.75.

Option,  alternative (in gram.
  )
 तुल्यार्थयोर्हि तुल्यविषययो- र्विकल्पो भवति न नानार्थयोः ŚB. on MS.*  1.6.33.

Sort,  variety
 दण्डविकल्पः Ms.*
  9.228
 भूषणानां विकल्पम् Me.*
  76.

An error,  a mistake,  ignorance.

Distinction
 एवं सुरासुरगणाः समदेशकालहेत्वर्थकर्ममतयो$पि फले$विकल्पाः Bhāg.*
  8.9.28.

A division of Kalpa
 यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालो$नुमीयते Bhāg.*
  2.8.12.

A god
 वैकारिको विकल्पानाम् Bhāg.*
  1.85.11.

Origin (उत्पत्ति)
 आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः Bhāg.*
  11.25.27.

Admission,  statement.

Fancy,  imagination. 

Mental occupation.  Comp.
   -उपहारः an optional offering. -जालम् a net-like indecision,  a dilemma. 

Apte 1890

English

 विकल्पः 1 Doubt,  uncertainty,  indecision,  hesitation
 तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः R. 17. 49. 
2 Suspicion
 Mu. 1. 
3 Contrivance,  art
 मायाविकल्परचितैः R. 13. 75. 
4 Option,  alternative (in gram.). 
5 Sort,  variety. 
6 An error,  a mistake,  ignorance. 
7 Distinction. 
Comp. 
उपहारः an optional offering. 
जालं a net-like indecision,  a dilemma. 

Monier Williams Cologne

English

 1. वि—कल्प m.
  (for 2. See under वि-√ कॢप्) an intermediate Kalpa,  the interval between two Kalpas.
  (q.v.),  BhP.
  

 वि-कल्प a &c.
   See under वि-√ कॢप्.

 2. वि-कल्प m.
  (for 1. See p.
  950,  col. 1) alternation,  alternative,  option,  ŚrS.
 
 Mn.
  
 VarBṛS.
  &c.
   (°पेन ind.
  ‘optionally’)

 variation,  combination,  variety,  diversity,  manifoldness,  KātyŚr.
  
 MBh.
   &c.
  

 contrivance,  art,  Ragh.
 

 difference of perception,  distinction,  Nyāyas.
 
 BhP.

 indecision,  irresolution,  doubt,  hesitation,  MBh.
  
 Kāv.
  &c.
  

 admission,  statement,  BhP.
  

 false notion,  fancy,  imagination,  Yogas.
 
 Gīt.

 calculation,  VarBṛS.
 

 mental occupation,  thinking,  L.
 

 =
  कल्प-स्थान,  Car.
 

 a god,  BhP.
   (Sch.)

 (in rhet.) antithesis of opposites,  Pratāp.
  

 (in gram.
  ) admission of an option or alternative,  the allowing a rule to be observed or not at pleasure (वेति विकल्पः,  Pāṇ.
  i,  1,  44,  Sch.)

 a collateral form,  VarBṛS.
 

 pl.
  N.
  of a people,  MBh.
   (C. विकल्य)

 वि-कल्प mfn.
   different,  BhP.
  

Monier Williams 1872

English

 विकल्प वि-कल्प,  &c. See under वि-कॢप्।

 वि-कल्प,  अस्,  m. alternation,  alternative,  option
distinction
 uncertainty,  ambiguity
 indecision,  doubt, 
hesitation
 error,  mistake,  ignorance
 (in rhetoric)
antithesis of opposites
 (in grammar) admission of
an option or alternative,  the allowing a rule to be
observed or not at pleasure
 (आस्),  m. pl.,  N. of a
people,  (also read विकल्य।)
—विकल्प-जाल,  a snare-
like dilemma from which there is no escape.
—विकल्-
पोपहार (°प-उप्°),  अस्,  m. an optional offering.

Macdonell

English

 विकल्प vi-kalpa,  m.
  alternative,  option
 🞄combination,  contrivance
 variety
 distinction 🞄(rare)
 indecision,  hesitation,  doubt
 🞄false notion,  fancy: in.  optionally: -jāla,  n.
  🞄number of possible cases
 -kalpana,  n.
 ,  ā,  f.
  🞄allowing an option
 distinction
 false notion 🞄or assumption
 -kalpanīya,  fp. to be ascertained
 🞄-kalpayitavya,  fp. to be put as an 🞄alternative
 -kalpa-vat,  a.
  undecided,  doubtful
 🞄-kalpa‿an-upapatti,  f.
  untenableness 🞄owing to a dilemma
 -kalpa‿asaha,  a.
  not 🞄standing the test of a dilemma: -tva,  n.
  untenableness 🞄owing to a dilemma
 -kalpitatva,  n.
  optionalness
 -kalpin,  a.
  (hair) liable 🞄to be mistaken for (black Aśoka flowers,  —°)
 🞄-kalpya,  fp. to be distributed
 — calculated
 🞄— chosen according to circumstances.

Benfey

English

 विकल्प विकल्प,  i. e. वि-कॢप् + अ,  m.
 
 1. Option,  Daśak. in.  Chr. 181,  20
(-उपहार-कर्मन्,  Optional offerings, 
not prescribed)
 alternative,  distinc-
tion,  Vedāntas. in Chr. 217,  2.
 2. Al-
ternation,  Mālav. d. 29.
 3. Doubt,  Pañc.
i. d. 411
 indecision,  ib. 71,  20
 hesitation, 
Ragh. 17,  49.
 4. Error,  mistake.
 5. Igno-
rance.
 -- Comp.
  अ-विकल्प,  adj.
  not tarry-
ing,  Pañc. 88,  6
 °पम्,  adv. 1. in an
undoubted (legal?) manner,  Pañc. 45,  4.
2. without indecision,  i. e. without any
delay,  Pañc. i. d. 59.
दण्ड-,  m.
  a
discretionary punishment,  Man.  9,  228.
निस्-,  adj.
  allowing no alternative, 
Bhāṣāp. 57. °पम्,  adv. without hesitation, 
Pañc. i. d. 59.
स-,  adj.
  admitting of
an alternative,  distinguishing,  Vedāntas.
in Chr. 217,  1.

Hindi

कल्पना कल्पना, 

Apte Hindi

Hindi

विकल्पः
पुं*
  - वि + त्कृप् + घञ्
"सन्देह,  अनिश्चय,  अनिर्णय,  संकोच"

विकल्पः
पुं*
  - -
शंका

विकल्पः
पुं*
  - -
"कूटयुक्ति,  कला "

विकल्पः
पुं*
  - -
"वरणस्वतंत्रता,  वैकल्पिक"

विकल्पः
पुं*
  - -
"प्रकार,  भेद"

विकल्पः
पुं*
  - -
"अशुद्धि,  भूल,  अज्ञान"

विकल्पः
पुं*
  - विक्लृप्+घञ्
उत्पति

विकल्पः
पुं*
  - -
"मान लेना, उक्ति"

विकल्पः
पुं*
  - -
"उत्प्रेक्षा, कल्पका"

L R Vaidya

English

 vikalpa {% m. %} 1. Option,  alternative
doubt,  uncertainty,  hesitation,  तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः R.xvii.49
error,  mistake
sort,  variety
device,  R.xiii.75.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 vikalpa,  m.
(1) (Skt. id.,  BR s.v. 1 g,  at least in very similar mg.,  but in BHS more technical
 whether Pali vikappa occurs in this sense is not clear
 cf. vikalpayati 1),  (vain) imagining,  esp. false discrimination between true and false,  real and unreal
 seems substantially identical with kalpa 3 and parikalpa 1: compounded or associated with one or both of them,  qq.v.,  LV 〔34.11〕
 Śikṣ 〔272.7〕
 KP 〔94.3〕
 LV 〔250.16〕
 〔420.11〕
 〔422.20〕
 Gv 〔350.5—6〕
 eṣo asaṅgaprājñaḥ kalpair vikalpamukto LV 〔223.21〕 (kalpair here = long periods of time
 in next line kalpair is Lefm.ʼs insertion,  mss. defective)
 in Dharmas 〔135〕 three vikalpāḥ,  viz. anusmaraṇa-vi°,  saṃtiraṇa-vi° (read saṃtīraṇa-,  q.v.,  with v.l.),  sahaja-vi° (cf. AbhidhK. LaV-P. 〔i.60〕)
 eight vi° Bbh 〔50.23〕,  listed 25—27,  svabhāva-vi°,  viśeṣa-,  piṇḍagrāha-,  aham iti vi°,  mameti vi°,  priya-,  apriya-,  tadubhayaviparītaś ca vikalpaḥ (all expl. in the sequel)
 Laṅk 〔227.18—19〕 also says,  vikalpo 'ṣṭadhā bhidyate,  but I find no evidence as to what the eight kinds are (are they connected with the eight vijñāna,  mentioned in 〔227.10〕?)
 vikalpa is a common and important word in Laṅk,  one of the five dharma (2,  q.v. 3)
 kleśendhanavikalpa-kṣayakaraṃ Laṅk 〔12.3—4〕,  (Buddha) who destroys (false) discrimination,  the fuel of the depravities (wrongly Suzuki)
 Suzukiʼs transl. seems also wrong in Laṅk 〔9.7 ff.〕 (vss) anyatra hi vikalpo 'yaṃ buddhadharmākṛtisthitiḥ,  ye paśyanti yathādṛṣṭaṃ na te paśyanti nāyakaṃ,  apravṛttivikalpaś ca yadā buddhaṃ na paśyati,  apravṛttibhave buddhaḥ saṃbuddho yadi paśyati,  on the contrary (anyatra) this is a false discrimination,  viz. abiding in (resting upon) the external form of the Buddha and Doctrine. Those who see him as seen (with worldly sight),  they do not (truly) see the Buddha. And when,  having no productive-(false-)discrimination,  one does not see the Buddha (as an earthly figure),  in non-originative condition,  he is a Buddha,  a Perfectly Enlightened One,  if he sees (thus
 the Wei rendering cited in Suzukiʼs note seems to me to support this)
(2) (to vikalpayati 2
 the noun not recorded in Pali) gift,  provision (for a monk or saint or Buddha),  esp. of garments: vayaṃ bhagavato divyāṃ vikalpāṃ duṣyāṇi (so mss.) dāsyāmaḥ. bhagavāṃ teṣāṃ devatānāṃ vikalpaṃ (Senart em. °pa
 mss. kalpaṃ) duṣyapradānāni nādhivāsayati Mv 〔iii.312.10—11〕,  (let not the Lord accept a garment of linen rags
) we will give the Lord supernatural gifts,  fine cloth garments. The Lord did not accept the present of those [Page480-b] gods,  the gifts of fine garments
 vikalpa-hetoḥ Bbh 〔128.16〕,  as a gift (see the preceding passage s.v. vikalpayati 2).

Abhyankara Grammar

English

विकल्प  choice or option re : the application of a rule as stated by the word वा,  विभाषा,  अन्यतरस्याम् or the like: cf.नेति प्रतिषेधो वेति विकल्प: तयो: प्रतिषेधविकल्पयोः ' विभाषा ' इति संज्ञा भवति ,     विभाषाप्रकरणे प्रतिपेधविकल्पो उपतिष्ठते | तत्र प्रतिपेधेन समीकृते विषये प्रश्चद्विकल्पः प्रवर्तते Kas. on P,  I. 1 44.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 विकल्प Adj. ° = अकल्प,  unfähig,  Amit. II,  20. — विकल्प °am Anfang eines Komp. bedeutet gleichsam,  anscheinend,  eine Art von: विकल्पकाञ्ची,  विकल्पतूणीर,  Padyac. VII,  13d. 2b. — Im Kaśm. Ś. m. °der Denkakt,  durch den die Einzelseele im Widerspruch zur Wahrheit die Einzelobjekte voneinander unterscheidet,  die einen im Gegensatz zu den anderen,  mit sich selbst in Beziehung setzt und dadurch das Selbst beschränkt,  Praty. Hṛd. 11,  7
 Par. Sār. 33,  3. 5. [B].

Sanskrit Tibetan

Tibetan

kun rtog
१) विकल्प २) संस्कार ३) षङ्कल्प

अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः

Sanskrit

--source--
 
संकल्पे स्याद्विकल्पोऽपि मनोऽनिन्द्रियमप्यथ ॥ १२४ ॥
-wordlist-
 
विकल्प (पुं),  अनिन्द्रिय (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

शङ्का
शङ्का,  वितर्क,  सन्देह,  संशय,  आरेक,  विभ्रम,  विचिकित्सा,  विकल्प,  भ्रान्ति
शङ्का वितर्कः सन्देहः संशयारेकविभ्रमाः ।
विचिकित्सा विकल्पश्च भ्रान्तिरेकार्थवाचकाः ॥ ६९१ ॥
verse 4.1.1.691
page 0080

वा
वा,  विकल्प,  उपमान
चिराय चिररात्राय दीर्घकाले प्रयुज्यते ।
चिरं चिराच्चिरेणेति वा विकल्पोपमानयोः ॥ ८७३ ॥
verse 5.1.1.873
page 0100

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

नु,  प्रश्न,  वितर्क,  विकल्प,  अनुशय
नुः प्रश्ने च वितर्के च विकल्पेऽनुशयेऽव्ययः ॥ ३० ॥
verse 1.1.1.30
page 0121

व,  पदार्थ,  उपमान,  विकल्प,  समुच्चय
पदार्थ उपमाने च विकल्पे च समुच्चये ।
verse 1.1.1.40
page 0122

पुराणम्

English

विकल्प / VIKALPA. An ancient country of india famous in the Purāṇas. (mahābhārata,  bhīṣma parva,  Chapter 9,  Stanza 59).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 विकल्पः,  पुं,
   (विरुद्धं कल्पनमिति । वि +कृप + घञ् ।) भ्रान्तिः । (यथा,  देवीभाग-वते । १ । १९ । ३२ ।“विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः ।न मे विकल्पसन्देहो निर्व्विकल्पोऽस्मि सर्व्वथा ॥
”)कल्पनम् । इति मेदिनी । पे,  ॥
 (यथा,  भाग-वते । ५ । १६ । २ ।“तत्रापि प्रितव्रतरथचरणपरिखातैः सप्तभिःसप्त सिन्धवः उपकॢप्ताः । यत एतस्याः सप्त-द्वीपविशेषविकल्पस्त्वया भगवन् खलु सूचितः ॥
”संशयः । यथा,  रघुः । १७ । ४९ ।“रात्रिन्दिवविभागेषु यथादिष्टं महीक्षिताम् ।तत्सिषेवे नियोगेन स विकल्पपराङ्मुखः ॥
”नानाविधः । यथा,  मनुः । ९ । २२८ ।“प्रच्छन्नं वा प्रकाशं वा तन्निषेवेत यो नरः ।तस्य दण्डविकल्पः स्याद्तथेष्टं नृपतेस्तथा ॥
”)विविधकल्पः । स च द्विविधः । व्यवस्थितः ।एच्छिकश्च । सोऽप्याकाङ्क्षाविरहे युक्तः । तथाच भविष्ये ।“स्मृतिशास्त्रे विकल्पस्तु आकाङ्क्षापूरणे सति ॥
”इच्छाविकल्पेऽष्टदोषाः । यथा,  --“प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पना ।प्रत्युज्जीवनहानिभ्यां प्रत्येकमष्टदोषता ॥
”व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते । तत्रव्रीहिप्रयोगे प्रतीतयवप्रामाण्यपरित्यागः ।अप्रतीतयवाप्रामाण्यपरिकल्पनम् । इदन्तु पूर्व्व-स्मात् पृथक् वाक्यं अन्यथा समुच्चयेऽपि याग-सिद्धिः स्यात् । अतएव विकल्पे न उभयःशास्त्रार्थ इत्युक्तम् । प्रयोगान्तरे यवे उपा-दीयमाने परित्यक्तयवप्रामाण्योज्जीवनं स्वीकृत-यवाप्रामाण्यहानिरिति चत्वारो दोषाः । एवंव्रीहावपि चत्वारः । इत्यष्टौ दोषा इच्छा-विकल्पे । तथा चोक्तम् ।“एवमेवाष्टदोषोऽपि यद्व्रीहियववाक्ययोः ।विकल्प आश्रितस्तत्र गतिरन्या न विद्यते ॥
”इति ॥
एकार्थतया विविधं कल्प्यते इति विकल्पः ।तस्मादष्टदोषभिया उपोष्य द्वे तिथी इत्यत्रन इच्छाविकल्पः किन्तु व्यवस्थितविकल्पः ।इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
 (अवान्तरः कल्पः । यथा, भागवते । २ । ८ । ११ ।“यावान् कल्पो विकल्पो वा यथा कालोऽनु-मीयते ॥
”देवता । यथा,  भागवते । १० । ८५ । ११ ।“वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायि-नाम् ॥
”“विविधं आधिदैवाध्यात्माधिभूतभेदेन कल्प्यन्तेइति विकल्पा देवास्तेषां कारणं वैकारिकःसात्त्विकोऽहङ्कारश्च त्वम् ॥
” इति तट्टीकायांस्वामी ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 विकल्प पु०
  विभिन्नः कल्पः । १ म्रान्तिज्ञाने २ कल्पने मेदि०३ विविधकल्पने ४ संसर्गारोपणे,  ५ पक्षतः प्राप्तौ च ।विकल्पश्च द्विविधः व्यवस्थितः ऐच्छिकश्च । सोऽप्या-काङ्क्षाविरहे युक्तः तथा च भविष्ये “स्मृतिशास्त्रेविकल्पस्तु आकाङ्क्षापूरणे सति” । इच्छाविकल्पेऽष्ट-दोषः यथा “प्रमाणत्वाप्रमाणत्वपरित्यागप्रकल्पना ।प्रत्युज्जीवनहानिभ्यां प्रत्येकमष्टदोषता” । ब्रीहिभिर्य-जेत यवैर्यजेत” इति श्रूयते । तत्र ब्रीहिप्रयोगे प्रतीत-यवप्रामाण्यपरित्यागः । अप्रतीतयवाप्रमाण्यपरि-कल्पनम् । इदन्तु पूर्वस्मात् पृथक् वाक्यम् अन्यथा ममुच्च-येऽपि यागसिद्धिः स्यात् । अतएव विकल्पे न उभयम्शास्त्रार्थ इत्युक्तम् । प्रयोगान्तरे यवे उपादीयमानेपरित्यक्तयवप्रामाण्योज्जीवनं स्वीकृतयवाप्रामाण्य-हानिरिति चत्वारो दोषाः । एवं व्रीहावपि चत्वारःइत्यष्टौ दोषा इच्छाविकल्पे । तथा चोक्तम् । “एवमेवाष्ट-दोषाश्च यद् ब्रीहियववाक्ययोः । विकल्प आश्रितस्तत्रगतिरन्था न विद्यते” इति । विविधं कल्प्यते इति वि-कल्पः । तस्मादष्टदोषभिया उपोष्य द्वे तिथी इत्यत्र नइच्छाविकल्पः किन्तु व्यवस्थितविकल्पः” एता० त० रघु० ।पातञ्जलोक्तेः ६ चित्तवृत्तिभेदे यथा “शब्दज्ञानानुपाती-वस्तुशून्यो विकल्पः” सू० । “स न प्रमाणोपारोही न विपर्य्ययोपारोही वस्तुशून्यत्वेऽपि शब्दज्ञानमाहात्न्थनिबन्धनो व्यवहारो दृश्यते । तद् यथा चैतन्य पुरुषस्यस्वरूपमिति यदा चितिरेव पुरुषः तदा किमत्र केनव्यपदिश्यते भवति च व्यपदेशे वृत्तिः यथा चैत्रस्य गौ-रिति । तथा प्रतिषिद्धवस्तुधर्मा विष्क्रियः पुरुषः ।तिष्ठति वाणः स्थास्यति स्थित इति गतिनिवृत्तौ धात्वर्थ-मात्रं गम्यते । तथानुत्पात्तधर्मा पुरुष इति उत्पत्ति-धर्मखाभावमात्रमवगम्यते न पुरुषान्वयी धर्मः तस्माद्वि-कल्पितः स धर्मस्तेन चास्ति व्यवहार इति । भा०“ननु शब्दज्ञानानुपाती चेदागमपमाणान्तर्गतो विकल्पप्रसज्येत निर्वस्तुकत्वे वा विपर्य्ययः स्यादित्यत” आह ।स नेति । न प्रमाणविपर्य्ययान्तर्गतः कस्माद् यतोवस्तुशून्यत्वेपीति प्रमाणान्तर्गतिं निषेधयति । शब्द-ज्ञानमाहात्म्यनिबन्धन इति विपर्य्ययान्तर्गतिम्” । त-दुक्तं भवति क्वचिदभेदे भेदमारोपयति क्वचित् पुन-र्भिन्नानामभेदं ततो भेदस्याभेदस्य च वस्तुतोऽभावात्तदाभासो विकल्पो न प्रमाणं नापि विपर्य्ययो व्यव-हाराविसंवादादिति । शास्त्रप्रसिद्धमुदाहरणमाहतद् यथेति । किं विशेष्यं केन व्यपदिश्यते विशेष्यते, नाभेदे विशेष्यविशेषणभावो न हि गवा गौर्विशेष्यते ।किन्तु भिन्नेन चैत्रेण तदिदामाह । भवति च व्यप-देशे वृत्तिः । व्यापदेश्यव्यापदेशकयोर्भावो व्यपदेशे वि-शेषणविशेष्यभाव इति यावत् तस्मिन् वृत्तिर्वाक्यस्य, यथा चैत्रस्य गौरिति । शास्त्रीयमेवोदाहरणान्तरं स-मुच्चिनीति तथेति प्रतिषिद्धवस्तुनः पृथिव्यादेः धर्मःपरिस्पन्दो यस्य स तथोक्तः कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः ।न खलु साङ्ख्यीये राद्धान्तेऽभावो नाम कश्चिदस्ति वस्तुधर्मो येन पुरुषो विशेष्येतेत्यर्थः । क्वचित् पाठं प्रति-मिद्धवस्तुधर्मा इति तस्यार्थः प्रतिषेधव्याप्त्या प्रति-षिद्धाभावो न वस्तुधर्माणां तद्व्यप्यता भावाभावयोरसम्बन्धाटथ च तथा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमाहतिष्ठति वाण इति । पचति भिनत्तीत्यत्र पूर्वापरीभूतयापाकादिक्रिययेव स्थानक्रियया वाणाद्भिन्नया वाणस्यव्यपदेश इति गतिनिवृत्तौ धात्वर्थमात्रं गम्यते ।गतिनिवृत्तिरेव तावत् कल्पिता तस्या अभावरूपत्वम् ।तत्रापि पूर्वापरीभाव इत्यहो कल्पनापरम्परेत्यर्थः ।अभावः कल्पितो भाव इव चानुगत इव च सर्वपुरुषेषु गम्यते न पुरुषाद् व्यतिरिक्तो धर्मः कश्चिदित्युदाहरणा-न्तरमाह । तथानुत्पत्तिधर्मेति । प्रमाणविपर्य्यया-भ्यामन्या न विकल्प वृत्तिरितिवादिनो वहवः प्रति-पेदिरे तत्पतिबोधनायोदाहरणप्रपञ्च” विव० ।७ ज्ञाने प्रकारतारूपविषयताभेदे यथा सविकल्पकं सप्रका-रताकं ज्ञानम् । निर्विकल्पकं निष्प्रकारताकं ज्ञानमित्मादि८ वैचित्र्ये तस्य क्वचित् सत्त्वं क्वचिदसत्त्वम् । यथा“साध्यदृष्टान्तयोर्धर्मविकल्पात्” गौ० सू० वृत्तौ दृश्यम् ।

Capeller

German

 विकल्प m.
  Wechsel,  Alternative (Instr.
adv. fakulativ,  arbirträr),  Verschiedenheit, 
Möglichkeit,  Combination,  Unschlüssigkeit, 
Zweifel,  Wahl.

Stchoupak

French

 वि-कल्प-
 m.
  option,  alternative,  choix 
 variation,  combinaison, 
différence,  pluralité 
 discrimination 
 hésitation,  indécision,  doute 
 fait
d'admettre (ifc.) 
 imagination,  illusion (aussi personnifiée) 
 intervalle entre
2 Kalpa 
 a. qui implique une différence 
 -एन optionnellement,  au choix 
-क- ag. distributeur,  ordonnateur 
 -ना- f.
  représentation erronée, 
imagination 
 -इन्- a. qui ressemble au point d'être confondu avec qqch.
(ord. ifc.) 
 -इत- a. v. formé,  arrangé 
 réparti 
 indécis.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.