| YouTube Channel

वायु (vAyu)

 
शब्दसागरः
English
वायु
m.
 (-युः)
1. Air, wind, or its personified deification.
2. The air of
the body, of which five are enumerated, viz. PRĀṆA, SAMĀNA,
APĀNA, UDĀNA, and VYĀNA.
3. Morbid affection of the windy
humour.
E.
 वा to go, उण् Unādi
aff.
 , and युक् augment.
Capeller Eng
English
1 वायु॑
m.
 wind, air,
esp.
 vital air (5)
the god of wind,
pl.
the Maruts.
2 वायु॑
a.
 tired, languid.
3 वायु॑
a.
 desirous or desirable.
Yates
English
वायु (युः) 2.
m.
 Air, wind, air of the
body
morbid state of it.
वायु- सख(खः) 1.
m.
 Fire.
Spoken Sanskrit
English
वायु - vAyu -
m.
 - gas
वायु - vAyu -
adj.
 - desirous
वायु - vAyu -
adj.
 - desired by the appetite
वायु - vAyu -
adj.
 - languid
वायु - vAyu -
adj.
 - desirable
वायु - vAyu -
adj.
 - greedy
वायु - vAyu -
adj.
 - covetous
वायु - vAyu -
adj.
 - tired
वायु - vAyu -
m.
 - windy humour or any morbid affection of it
वायु - vAyu -
m.
 - breathing
वायु - vAyu -
m.
 - mystical name of the letter ya
वायु - vAyu -
m.
 - air
वायु - vAyu -
m.
 - wind of the body
वायु - vAyu -
m.
 - breath
वायु - vAyu -
m.
 - maruts
वायु - vAyu -
m.
 - wind
वायु - vAyu -
m.
 - wind as a kind of demon producing madness
वायु - vAyu -
m.
 - vital air
वायु - vAyu -
m.
 - god of the wind
वायु-पति - vAyu-pati -
m.
 - high ranking air force officer [ military ]
वायु-पाव - vAyu-pAva -
m.
 - air filter [ automotive ]
वायु-सेना - vAyu-senA -
f.
 - air force
वायु-यान - vAyu-yAna -
n.
 - airship
वायु-रोध - vAyu-rodha -
m.
 - choke [ Automobile ]
वायु-रोध - vAyu-rodha -
m.
 - air control [ Automobile ]
वायु-चर्या - vAyu-caryA -
f.
 - air service
वायु-मार्ग - vAyu-mArga -
m.
 - airway
वायु-पथ - vAyu-patha -
m.
 - air route [ civil aviation ]
वायु-पत्तन - vAyu-pattana -
n.
 - airport
वायु-पारवहण - vAyu-pAravahaNa -
n.
 - airline
Wilson
English
वायु
m.
 (-युः)
1 Air, wind, or its personified deification.
2 The air of the body.
3 Morbid affection of the windy humour.
E.
 वा to go, उण् Uṇādi
aff.
 , and युक् augment.
Apte
English
वायुः [vāyuḥ], [वा उण् युक् च
Uṇ.*
 1.1]
Air, wind
वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून् K. R.
आकाशात्तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥
Ms.*
 1.76. (There are seven courses of wind one above the other: आवहः प्रवह- श्चैव संवहश्चोद्वहस्तथा । विवहाख्यः परिवहः परावह इति क्रमात् ॥).
The god of wind, the deity supposed to preside over wind, (who is the regent of the north-west quarter).
A life-wind or vital air, of which five kinds are enumerated: प्राण, अपान, समान, व्यान and उदान.
Morbid affection or vitiation of the windy humour.
Breathing, breath.
A mystical
N.
 of the letter य.Comp. -अधिक
a.
 gouty
Buddh. -आस्पदम् the sky, atmosphere. -कुम्भः a part of the elephant's face in the middle of Pratimāna
Mātaṅga
L.
 1.1. -केतुः dust. -कोणः the north-west. -गण्डः flatulence (caused by indigestion). -गति
a.
 swift as wind, very fleet. -गीतa. ('sung by the wind') universally known
अत्र गाथा वायुगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः
Ms.*
 9.42.
गुल्मः a hurricane, storm.
a whirl-pool.
गोचरः the range of the wind.
the north-west. -ग्रन्थिः a swelling caused by the disturbance of the air in the body. -ग्रस्तa.
affected by wind, flatulent.
gouty. -जातः, -तनयः, -नन्दनः, -पुत्रः, -सुतः, -सूनुः epithets of Hanumat or Bhīma. -दारः, -दारुः a cloud. -दिश् the north-west. -देवम् the lunar mansion स्वाति. -निघ्न
a.
 affected by wind, crazy, mad, frantic. -निवृत्तिः
f.
a lull, calm.
cure of windy distempers (such as gout
&c.
 ). -परमाणुः a primary aerial atom. -पुराणम्
N.
 of one of the 18 Purāṇas.
फलम् hail.
the rain-bow.-भक्षः, -भक्षणः, -भुज्
m.
one who feeds only on air (as an ascetic).
a snake
cf.
 पवनाशन. -भूत
a.
 going everywhere at will. -मण्डलम् a whirl-wind. -मरुल्लिपिः (मरुत्
+
 लिपिः) a particular mode of writing. -मार्गः the atmosphere. -रुग्ण
a.
 broken down by wind
फुल्ला- सनाग्रविटपानिव वायुरुग्णान्
R.*
 9.63. -रोषा night. -वर्त्मन्
m.
 ,
n.
 the sky, atmosphere. -वाहः smoke.
वाहनः
N.
 of Viṣṇu.
of Śiva. -वाहिनी a vein, an artery, a vessel of the body. -वेग, -सम
a.
 swift as wind. -सखः, -सखिःm. fire. -स्कन्धः the region of the wind.
Apte 1890
English
वायुः [वा-उण् युक च Uṇ. 1. 1] 1 Air, wind
वायुर्विधुनयति चंपकपुष्परेणून् K.R.
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगंधवहः शुचिः । बलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥ Ms. 1. 76. (There are seven courses of wind one above the other:
आवहः प्रवहश्चैव संवहश्चोद्वहस्तथा । विवहाख्यः परिवहः परावह इति क्रमात्).
2 The god of wind, the deity supposed to preside over wind, (who is the regent of the north-west quarter.).
3 A lifewind or vital air, of which five kinds are enumerated:
प्राण, अपान, समान, व्यान, and उदान.
4 Morbid affection or vitiation of the windy humour.
Comp.
आस्पदं the sky, atmosphere.
केतुः dust.
कोणः the north-west.
गंडः flatulence (caused by indigestion).
गति a. swift as wind, very fleet.
गुल्मः {1} a hurricane, storm. {2} a whirlpool.
गोचरः the range of the wind.
ग्रस्त a. {1} affected by wind, flatulent. {2} gouty.
जातः,
तनयः, नंदनः,
पुत्रः,
सुतः,
सूनुः epithets of Hanumat or Bhīma.
दारुः a cloud.
निघ्न a. affected by wind, crazy, mad, frantic.
निवृत्तिः f. {1} a lull, calm. {2} cure of windy distempers (such as gout &c.).
पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas.
फलं {1} hail. {2} the rain-bow.
भक्षः,
भक्षणः,
भुज् m. {1} one who feeds only on air, as an ascetic. {2} a snake
cf. पवनाशन.
रोषा night.
रुग्ण a. broken down by wind
R. 9. 63.
वर्त्मन् m., n. the sky, atmosphere.
वाहः smoke.
वाहिनी a vein, an artery, a vessel of the body.
वेग, सम a. swift as wind.
सखः,
सखिः m. fire.
Monier Williams Cologne
English
1. वायु॑
m.
 (fr. √ 2. वा) wind, air (as one of the 5 elements
in
MBh.
 7 winds are reckoned),
RV.
&c.
&c.
the god of the wind (often associated with Indra in the Ṛg-veda, as Vāta [q.v.] with Parjanya, but although of equal rank with Indra, not occupying so prominent a position
in the Puruṣasūkta he is said to have sprung form the breath of Puruṣa, and elsewhere is described as the son-in-law of Tvaṣṭṛ
be is said to move in a shining car drawn by a pair of red or purple horses or by several teams consisting of ninety-nine or a hundred or even a thousand horses [cf. नि-यु॑त्]
he is often made to occupy the same chariot with Indra, and in conjunction with him honoured with the first draught of the Soma libation
he is rarely connected with the Maruts, although in i, 134, 4, he is said to have begotten them from the rivers of heaven
he is regent of the Nakṣatra Svāti and north-west quarter See लोक-पाल), ib.
breathing, breath,
VPrāt.
ĪśUp.
the wind of the body, a vital air (of which 5 are reckoned, viz. प्राण, अपान, समान, उदान, and व्यान
or नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त, and धनं-जय),
Hariv.
Sāṃkhyak.
Vedāntas.
(in medicine) the windy humour or any morbid affection of it,
Suśr.
the wind as a kind of demon producing madness,
Kād.
Vcar.
 (cf. -ग्रस्त)
(in
astron.
 )
N.
 of the fourth Muhūrta
a mystical
N.
 of the letter य,
Up.
N.
 of a Vasu,
Hariv.
of a Daitya, ib.
of a king of the Gandharvas,
VP.
of a Marut,
R.
pl.
 the Maruts,
Kathās.
MārkP.
2. वायु॑
mfn.
 (fr. √ वै) tired, languid,
RV.
 vii, 91, 1.
3. वायु॑
mfn.
 (fr. √ वी) desirous, covetous, greedy (for food, applied to calves),
TS.
desirable, desired by the appetite,
RV.
Monier Williams 1872
English
वायु वायु, उस्, m. (fr. rt. 2. वा), air, wind,
the god of the wind (often associated with Indra in the
Ṛg-veda, but not occupying a very prominent posi-
tion
in the Puruṣa-sūkta he is said to have sprung
from the breath of Puruṣa, and elsewhere is described
as the son-in-law of Tvaṣṭṛ
he is said to move in
a shining car drawn by a pair of red or purple horses
or by several teams consisting of ninety-nine or a
hundred or even a thousand horses
he is often
made to occupy the same chariot with Indra, and in
conjunction with him honoured with the first draught
of the Soma libation
he is rarely connected with
the Maruts, although in 1. 134, 4. he is said to have
begotten them from the rivers of heaven
he is
regent of the north-west quarter, see लोक-पाल)
the air of the body, a vital air (of which five are
reckoned, viz. प्राण, अपान, समान, उदान,
and व्यान)
morbid affection of the windy humor.
—वायु-केतु, उस्, m. ‘wind-sign, ’ i. e. ‘sign of wind, ’
dust.
—वायु-केश, अस्, ई, अम्, Ved. having hair
(waving) in the wind (said of the Gandharvas).
—वायु-कोण, अस्, m. ‘wind-corner, ’ the north-west.
—वायु-गण्ड, अस्, m. ‘wind-swelling, ’ flatulence,
indigestion.
—वायु-गति, इस्, इस्, इ, going like the
wind, swift as the wind, fleet.
—वायु-गीत, अस्, आ,
अम्, chanted by the breeze.
—वायु-गुल्म, अस्, m.
‘wind-cluster, ’ a whirlwind, hurricane
a whirlpool,
eddy.
—वायु-गोचर, अस्, m. the track or range of
the wind.
—वायु-गोपा, आस्, आस्, अम्, Ved. having
the Wind as protector.
—वायु-ग्रस्त, अस्, आ, अम्,
‘wind-seized, ’ affected by wind, flatulent, epileptic,
mad.
—वायु-घ्न, अस्, ई, अम्, ‘wind-destroying, ’
curing windy disorders.
—वायु-ज, ‘air-born, ’ N.
of a tree.
—वायु-जात, अस्, m. ‘wind-born, ’ epithet
of Hanu-mat.
—वायु-तनय or वायु-नन्दन,
अस्, m. = वायु-पुत्र.
—वायु-दारु, उस्, m. ‘air-
tearer, air-scatterer, ’ a cloud.
—वायु-नाना-त्व, अम्,
n. diversity or multiplicity of air (said to be inferred
from the concurrence [सम्मूर्छन] of two winds).
—वायु-निघ्न, अस्, आ, अम्, ‘subject to wind, ’ mad,
frantic.
—वायु-निवृत्ति, इस्, f. ‘cessation of wind, ’
a calm, lull
cure of windy disorders.
—वायु-पञ्-
चक, अम्, n. the set of five vital airs.
—वायु-प-
रमाणु, उस्, m. a primary aerial atom.
—वायु-
पुत्र, अस्, m. ‘son of the wind, ’ epithet of
Bhīma
of Hanu-mat.
—वायु-पुराण, अम्, n.,
N. of one of the eighteen Purāṇas, (it is probably
one of the oldest, and is supposed to have been
revealed by the god Vāyu
it treats of the creation
of the world, the origin of the four classes, the
worship of Śiva, &c.)
—वायु-फल, अम्, n. ‘wind-
fruit, ’ the rainbow
hail.
—वायु-भक्ष, अस्, आ,
अम्, air-eating, fasting
(अस्), m. a snake
an ascetic.
—वायु-भक्षण, अम्, n. the act of eating or
living on air, fasting.
—वायु-भूत, अस्, आ, अम्, be-
come air, become like the wind
going everywhere
at will.
—वायु-मार्ग, अस्, m. the path or track of
the wind.
—वायु-रुग्ण, अस्, आ, अम्, broken off by
the wind.
—वायु-रोषा, f. ‘raging with wind, ’
night.
—वायु-लक्षण, अम्, n. the character or
property of air (viz. touch).
—वायु-वर्त्मन्, आ, m.
‘wind-path, ’ the atmosphere, sky, heaven.
—वायु-
वाह, अस्, m. ‘having the wind for a vehicle, ’ smoke,
vapour.
—वायु-वाहिनी, f. ‘wind-conveying, ’ a vessel
of the body, artery, vein, nerve, &c. (supposed to con-
vey the aerial humor).
—वायु-वेग, अस्, m. the ve-
locity of the wind, a gust or blast of wind
(अस्, आ, अम्),
having the velocity of wind, fleet as the wind
(अस्),
m., N. of a son of Dhṛta-rāṣṭra.
—वायुवेग-सम,
अस्, आ, अम्, equal to the velocity of wind, swift as
the wind.
—वायु-संहिता, f. the ‘Vāyu compen-
dium’ or collection of legends according to the Vāyu-
Purāṇa.
—वायु-सख, अस्, or वायु-सखि, खा, m.
‘wind-friend, having the wind for a friend, ’ fire.
—वायु-सम, अस्, आ, अम्, equal to the wind, swift
like air or wind, unsubstantial.
—वायु-सम्भव,
अस्, m. ‘wind-born, ’ epithet of Hanu-mat.
—वायु-
सुत, अस्, m. = वायु-पुत्र above.
—वायु-हीन,
अस्, आ, अम्, destitute of wind, having a deficiency of
the windy humor.
—वायु-अग्नि, ई, m. du. Vāyu
and Agni, the gods of wind and fire.
—वायु-आस्पद,
अम्, n. ‘place or site of the wind, ’ the atmosphere,
sky, ether.
Macdonell
English
वायु vā-yú, [√ 1. vā] wind, air (one of 🞄the elements
seven winds are assumed)
god 🞄of wind (pl. = the Maruts)
breath
vital air 🞄(there are five: prāṇa, apāna, vyāna, udāna, 🞄samāna
or nāga, kūrma, kṛkara, devadatta, 🞄dhanaṃjaya)
wind as one of the three humours 🞄of the body
wind as a kind of goblin 🞄confusing men.
Benfey
English
वायु वा + यु,
m.
1. Air, wind, Pañc.
184, 11
its deity, Man. 1, 23.
2. The
air of the body.
3. Morbid affection
of the windy humour.
--
Comp.
महा-,
m.
 air as clement, Bhāṣāp. 43.
Hindi
Hindi
हवा
Apte Hindi
Hindi
वायुः
पुं*
 - वा उण् युक् च
"हवा, पवन"
वायुः
पुं*
 - -
"वायुदेवता, पवनदेवता"
वायुः
पुं*
 - -
"जीवन के लिए महत्त्वपूर्ण पांच प्रकार का वायु गिनाया गया है- प्राण, अपान, समान, व्यान और उदान"
वायुः
पुं*
 - -
"वातप्रकोप, वातरोग में ग्रस्तता"
L R Vaidya
English
vAyu {% m. %} 1. Air, wind, शितो वायुःपरिणमयिता काननेदुंबराणाम् Megh.i.42, 53, R.iii.37
2. the deity that presides over wind
3. a vital air [of which five are enumerated, viz., (1) प्राण, (2) अपान, (3) व्यान, (4) उदान and (5) समान]
4. vitiation of the windy humour.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
४९, अनिल, तान, पवन, मरुत्, वायु
Bopp
Latin
वायु m. (r. वा s. unâd. उ, inserto य् euphonico) ventus.
H. 4. 48.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
हरि
पु
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, सितांशु, यम, इन्द्र, भानु, मरुत्, भेक, वाजिन्, कपि, अंशु, भीरु, सोम, शुक्ल, सर्प, स्वर्णवर्ण
अर्क-मर्कट-मण्डूक-विष्णु-वासव-वायवः ।
तुरङ्ग-सिंह-सितांशुर्यमाश्च हरयो दश ॥ ७ ॥
हरिरिन्द्रो हरिर्भानुर्हरिर्विष्णुर्हरिर्मरुत् ।
हरिः सिंहो हरिर्भेको हरिर्वाजी हरिः कपिः ॥ ८ ॥
हरिरंशुर्हरिर्भीरुर्हरिः सोमो हरिर्यमः ।
हरिः शुक्लो हरिः सर्पः स्वर्णवर्णो हरिः स्मृतः ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.7
page 0001
सारङ्ग
पु
सारङ्ग, धनुर्विशेष, वायु, जाति, नामघातकिन्, कुक्कुट, भ्रमर, खड्गभेद, कमल, कुञ्जर, चातक, पर्वत, हरिण
सारङ्गो धनुषो नाम सारङ्गो वायुरित्यपि ।
सारङ्गो नाम जातिश्च सारङ्गो नामघातकी ॥ ९२ ॥
सारङ्गः कुक्कुटो ज्ञेयः सारङ्गो भ्रमरो मतः ।
सारङ्गः खड्गभेदः स्यात् सारङ्गः कमलाह्वयः ॥ ९३ ॥
सारङ्गः कुञ्जरः ख्यातः सारङ्गश्चातको मतः ।
सारङ्गः पर्वतो ज्ञेयः सारङ्गो हरिणो मतः ॥ ९४ ॥
verse 1.1.1.92
page 0007
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Vāyu, n. of a yakṣa leader: Māy 〔236.17〕.
Indian Epigraphical Glossary
English
vāyu (IE 7-1-2), ‘fortynine’.
Lanman
English
vāyú, m. wind. [√1vā, ‘blow, ’ 1165.]
Abhyankara Grammar
English
वायु air or प्राण, which is believed to spring up from the root of the navel and become a cause (even a material cause according to some scholars) of sound of four kinds produced at four different places, the last kind being audible to us
cf. प्राणे वाणिनभिव्यज्य वर्णेष्वेवोपलीयते Vak- yapadiya I.116
cf. also R.Pr.XIII. 13, V.Pr. I.7-9
T.Pr.II.2: Siksa of Panini st. 6.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 लुब्ध, लुब्धक, अतिलुब्ध, लोलुभ, लोभात्मन्, लोभान्वित, लम्पट, मामक, अतिलोभ, आदित्सु, आद्यून, औदरिक, गर्धन, गर्धित, गर्धिन्, गार्ध्र, निकाम, भरिष, मत्सर, लाषुक, लोल, वायु
adjective
यस्मिन् लोभः अस्ति।
"सः लुब्धः अस्ति।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
तिर्यग्दिशां तु पतय इन्द्राग्नियमर्नैरृताः ।
वरुणो वायुकुबेरावीशानश्च यथाक्रमम् ॥ १६९ ॥
-wordlist-
ऐन्द्री (स्त्री), पूर्वा (स्त्री), आग्नेयी (स्त्री), दक्षिणपूर्वा (स्त्री), यामी (स्त्री), दक्षिणा (स्त्री), नैरृती (स्त्री), दक्षिणपश्चिमा (स्त्री), वारुणी (स्त्री), पश्चिमा (स्त्री), वायव्या (स्त्री), उत्तरपश्चिमा (स्त्री), कौबेरी (स्त्री), उत्तरा (स्त्री), ऐशानी (स्त्री), उत्तरपूर्वा (स्त्री), इन्द्र (पुं), पूर्वदिक्पति (पुं), अग्नि (पुं), दक्षिणपूर्वदिक्पति (पुं), यम (पुं), दक्षिणदिक्पति (पुं), नैरृत (पुं), दक्षिणपश्चिमदिक्पति (पुं), वरुण (पुं), पश्चिमदिक्पति (पुं), वायु (पुं), उत्तरपश्चिमदिक्पति (पुं), कुबेर (पुं), उत्तरदिक्पति (पुं), ईशान (पुं), उत्तरपूर्वदिक्पति (पुं)
--source--
वायुः समीरसमिरौ पवनाशुगौ नभःश्वासो नभस्वदनिलश्वसनाः समीरणः ।
वातोऽहिकान्तपवमानमरुत्प्रकम्पनाः कम्पाङ्कनित्यगतिगन्धवहप्रभञ्जनाः ॥ ११०६ ॥
मातरिश्वा जगत्प्राणः पृषदश्वो महाबलः ।
मारुतः स्पर्शनो दैत्यदेवो झञ्झा स वृष्टियुक् ॥ ११०७ ॥
-wordlist-
वायु (पुं), समीर (पुं), समिर (पुं), पवन (पुं), आशुग (पुं), नभःश्वास (पुं), नभस्वत् (पुं), अनिल (पुं), श्वसन (पुं), समीरण (पुं), वात (पुं), अहिकान्त (पुं), पवमान (पुं), मरुत् (पुं), प्रकम्पन (पुं), कम्पाङ्क (पुं), नित्यगति (पुं), गन्धवह (पुं), प्रभञ्जन (पुं), मातरिश्वन् (पुं), जगत्प्राण (पुं), पृषदश्व (पुं), महाबल (पुं), मारुत (पुं), स्पर्शन (पुं), दैत्यदेव (पुं), झञ्झा (स्त्री)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
द्वादशार्का वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश ।
षट्त्रिंशत्तुषिताश्चैव षष्टिराभास्वरा अपि ॥ ४ ॥
षट्त्रिंशदधिके माहाराजिकाश्च शते उभे ।
रुद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वायवोऽपि च ॥ ५ ॥
चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश ।
साध्याश्च द्वादशेत्याद्या विज्ञेया गणदेवताः ॥ ६ ॥
-wordlist-
गणदेवता (स्त्री), अर्क (पुं), वसु (पुं), विश्वेदेव (पुं), तुषित (पुं), आभास्वर (पुं), माहाराजिक (पुं), रुद्र (पुं), वायु (पुं), वैकुण्ठ (पुं), सुशर्मन् (पुं), साध्य (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
पवन
पवन, श्वसन, वायु, मरुत्, अनिल, मारुत, जगत्प्राण, पृषदश्व, पवमान, प्रभञ्जन, स्पर्शन, वात, नभस्वत्, मातरिश्वन्, समीर, समीरण, सदागति, गन्धवह, हरि, महाबल
पवनः श्वसनो वायुर्मरुदनिलो मारुतो जगत्प्राणः ।
पृषदश्वः पवमानः प्रभञ्जनः स्पर्शनो वातः ॥ ७५ ॥
नभस्वान्मातरिश्वा च समीरश्च समीरणः ।
सदागतिर्गन्धवहो हरिः प्रोक्तो महाबलः ॥ ७६ ॥
verse 1.1.1.75
page 0010
क
क, सुख, वायु, अम्बु, ब्रह्म, मस्तक
कशब्दः सुखवाय्वम्बुब्रह्ममस्तकवाचकः ॥ ८४७ ॥
verse 5.1.1.847
page 0097
हरि
हरि, अर्क, मर्कट, मण्डूक, विष्णु, वासव, वायु, तुरङ्ग, सिंह, शीतांशु, यम
अर्कमर्कटमण्डूकविष्णुवासववायवः ।
तुरङ्गसिंहशीतांशुयमाश्च हरयो दश ॥ ८५६ ॥
verse 5.1.1.856
page 0098
नाममाला
Sanskrit
पवन, पवमान, वायु, वात, अनिल, मरुत्, समीरण, गन्धवाह, श्वसन, सदागति, नभस्वत्, मातरिश्वन्, चरण्यु, जवन, प्रभञ्जन
पवनः पवमानश्च वायुर्वातोऽनिलो मरुत् ।
समीरणो गन्धवाहः श्वसनश्च सदागतिः ॥ ६२ ॥
नभस्वान् मातरिश्वा च चरण्युर्जवनस्तथा ।
प्रभञ्जनः अस्य पर्यायपुत्रौ भीमाञ्जनात्मजौ ॥ ६३ ॥
verse 0.1.1.62
page 0033
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
क, सूर्य, मित्र, वायु, अग्नि, ब्रह्मन्, आत्मन्, यम, केकिन्, प्रकाश, वक्त्र
कः सूर्यमित्रवाय्वग्निब्रह्मात्मयमकेकिषु ।
प्रकाशवक्त्रयोश्चापि कं नीरसुर(ख)मूर्धसु ॥ ९ ॥
verse 1.1.1.9
page 0119
ट, पृथिवी, ध्वनि, वायु, करङ्क
टः पृथिव्यां ध्वनौ वायौ करके टं पुनर्भुवि ।
चकोरेऽब्दे तथा ठस्तु घेण्टे शून्ये बृहद्वनौ ॥ २० ॥
verse 1.1.1.20
page 0120
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: वायुः
Root: वायु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
Meaning(s):
⇒ 2_सन्दर्भसूचि_reference
Shloka(s):
1|2|47|1 ► वातो वायुर्जगत्प्राणः शुषिलः श्वसनोऽनिलः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|47|2 ► गन्धवाहो गन्धवहो मातरिश्वा समीरणः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|48|1 ► यिजिनो लघुगो वातिर्ध्वजप्रहरणो जगत्। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|48|2 ► दैत्यदेवो वहः प्राणो नभः प्राणोऽङ्कतिः सरः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|49|1 ► आशुगः पवनः स्पर्शः पवमानः प्रभञ्जनः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|49|2 ► मरुद्धूलिध्वजो मर्कः समीरोऽग्निसखश्चलः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|50|1 ► शुष्मिर्मंहाबलो वेगी नभोजातः सदागतिः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|50|2 ► नभस्वान् मारुतः शीघ्रः पृषदश्वः प्रकम्पनः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|47|1 ⇢ वातः (वात) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ वायुः (वायु) (पुं) ⇒ 2_सन्दर्भसूचि_reference ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ जगत्प्राणः (जगत्प्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ शुषिलः (शुषिल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ श्वसनः (श्वसन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|1 ⇢ अनिलः (अनिल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ गन्धवाहः (गन्धवाह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ गन्धवहः (गन्धवह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ मातरिश्वनः (मातरिश्वन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|47|2 ⇢ समीरणः (समीरण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ युजिनः (युजिन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ लघुगः (लघुग) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ वातिः (वाति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ ध्वजप्रहरणः (ध्वजप्रहरण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|1 ⇢ जगत् (जगत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ दैत्यदेवः (दैत्यदेव) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ वहः (वह) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ प्राणः (प्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ नभःप्राणः (नभःप्राण) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ अङ्कतिः (अङ्कति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|48|2 ⇢ सरः (सर) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ आशुगः (आशुग) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ पवनः (पवन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ स्पर्शः (स्पर्श) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ पवमानः (पवमान) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|1 ⇢ प्रभञ्जनः (प्रभञ्जन) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ मरुत् (मरुत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ धूलिध्वजः (धूलिध्वज) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ मर्कः (मर्क) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ समीरः (समीर) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ अग्निसखः (अग्निसख) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|49|2 ⇢ चलः (चल) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ शुष्मिः (शुष्मि) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ महाबलः (महाबल) (स्त्री) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ वेगी (वेगिन्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ नभोजातः (नभोजात) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|1 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ नभस्वत् (नभस्वत्) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ मारुतः (मारुत) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ शीघ्रः (शीघ्र) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ पृषदश्वः (पृषदश्व) (पुं) ⇒ Epithet of vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
➠ 1|2|50|2 ⇢ प्रकम्पनः (प्रकम्पन) (पुं) ⇒ Epithet of Vayu ⇒ स्पर्शगुणकः पञ्चभूतभेदः
उत्तरपश्चिमविदिशाधिपतिः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ हिमानिलः
जातिः ➡ देवता
गुण-गुणी-भावः ➡ वेगः
धर्म-धर्मी-भावः ➡ वेगः
Mahabharata
English
*Vāyu^1, the god of the wind. § 4 (Anukram.): I, 1, 112 (all. to § 190), 185 (do.).--§ 37 (Indra): I, 25, 1288 (Indra identified with V.).--§ 46 (Garuḍa): I, 32, 1478, 1479.-§ 134 (Viśvāmitra): I, 71, †2936 (assisted Menakā).--§ 190 (Pāṇḍavotpatti): I, 123, 4769, 4770 (Kuntī invoked V. who begat Bhīmasena on her).--§ 221 (Caitrarathap.): I, 170, 6500 (among the fathers of the Pāṇḍavas).--§ 238 (Pañcendrop.): I, 197, †7302 (among those who should beget the five Indras when they were re-born as the Pāṇḍavas).--§ 246 (Sundopasundop.): I, 211, 7682 (Agnir Vºunā saha).-§ 270 (Brahmasabhāv.): II, 11, 438 (in the palace of Brahmán).--§ 283b (Agni): II, 31, 1149 (Vºuḥ prāṇaṃ dadātu me).--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III, 12, 481 (Kṛshṇa becomes V., etc.).--§ 333c (Brahmaśiras): III, 40, 1651 (does not know the Brahmaśiras).--§ 353 (Nalopākhyānap.): III, 76, 2991, 2995 (bore witness to the truth of Damayantī's words).--§ 425 (Hanūmad-Bhīmasaṃv.): III, 147, 11193 (father of Hanūmat).--§ 430 (do.): III, 150, 11286 (ºunā parirakshitaḥ).--§ 433 (Saugandhikāharaṇa): III, 155, 11413 (ºsamaḥ, sc. Bhīmasena).--§ 438 (Yakshayuddhap.): III, 162, 11818 (ºoḥ, sc. sutaḥ, i.e. Bhīmasena).--§ 443 (Nivātakavacayuddhap.): III, 168, 12020 (Arjuna learnt the use of weapons from V., etc.).-§ 460 (Mārkaṇḍeyas.): III, 191, 13122 (ºproktaṃ… Purāṇaṃ).--§ 492 (Āṅgirasa): III, 220, 14162 (ºvagnī prāṇato 'sṛjat, sc. Pāñcajanya).--§ 506 (Skandayuddha): III, 231, 14560.--§ 543 (Rāmābhisheka): III, 291, 16548, (), (16557), 16557 (attested the innocence of Sītā). --§ 561 (Yānasandhip.): V, 61, 2387, 2399.--§ 564 (Mātalīyop.): V, 105, 3708 (= Bhīmasena(?)).--§ 565 (Gālavacarita): V, 114, 3896 (ºunā vardhitaṃ, sc. the gold). --§ 576 (Bhagavadgītāp.): VI, 35, 1285 (Kṛshṇa identified with V.).--§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 19, 775, 776 (when Arjuna employed the Vāyavyāstra, V. bore away the Saṃśaptakas).--§ 603d (Tripura): VII, 202, 9569 (became the wings of the shafts of Śiva).--§ 603 (Nārāyaṇāstramokshap.): VII, 202, 9594 (Śiva identified with V.), 9630 (do.).--§ 605 (Karṇap.): VIII, 16, 635 (jaitrena vidhināhutaṃ Vºr Indram ivādhvare, sc. avahat).--§ 615u (Skanda): IX, 44, 2489 (Śākho Vºmūrtiḥ)
45, 2547 (gave two companions to Skanda).--§ 623 (Rājadh.): XII, 15, 440.--§ 637 (do.): XII, 47, 1596 (among the ṛshis who surrounded Bhīshma), (), 1618 (ali-Vºvindra-karmāṇaṃ. Govindaṃ), 1653 (śarīragaḥ, Kṛshṇa identified with V.), 1678 (sapta mārgāḥ…Vºoḥ).--§ 639 (do.): XII, 51, 1849 (do.).--§ 641 (do.): XII, 72, 2757, (2758) (discourse with Purūravas).--§ 654b (Pavana-śālmalisaṃv.): XII, 156, (5846)
157, (5865) (discourse between V. and the śālmali). --§ 678 (Mṛtyu-Prajāpatisaṃv.): XII, 259, †9226 (devadevaḥ).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 341, 13017
349, III), 13569 (learnt the religion of Nārāyaṇa from the ṛshi Sunarṇa and communicated it to the ṛshis).--§ 737 (Ānuśā sanik.): XIII, 31, 2013.--§ 747b (Suvarṇotpatti): XIII, 85, 4173 (Brahma-Vºvagni-Somānāṃ sālokyaṃ).--§ 759 (Ānuśāsanik.): XIII, 107, 5304 (ºoḥ, sc. lokaṃ).--§ 766 (do.): XIII, 128, (6076).--§ 772b (Pavanārjunasaṃv.): XIII, 153, 7207, 7210 (devadūtaḥ), 7212
154, (7213), 7231
155, (7232)
156, 7265, 7279
157, 7291, 7305, (7313)
158, (7353) (discourse between V. and Arjuna Kārtavīrya).--§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, †7388 (Kṛshṇa identified with Śiva).--§ 774d (Śiva): XIII, 161, 7496 (Śiva identified with V.).--§ 775 (Ānuśāsanik.): XIII, 166, 7636.--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 4, 132 (mūrtimataḥ). Cf. also the following synonyms:-Āśāvaha, q.v. Analasakha (“the friend of Anala [i.e. Agni]”): V, 3819
XII, 8418. *Anila: I, 2589 (one of the Vasus, husband of Śivā), 8360 (Agni identified with A.)
III, 11195 (prītir Aºsyāgninā yathā)
V, 5506 (ºo vā vahed Meruṃ), 5551 (do.)
VIII, †5042 (Agny-anilendu-Bhānavaḥ)
XII, 5822, 5826. *Śvasana, q.v. Devadeva, q.v. *Marut: XII, 5831. *Māruta: I, 897 (mano-Mºraṃhasā), 1333, 1478, 2444 (father of Bhīmasena), 2935, 2939, 2940, ††3814 (father of Bhīmasena), 3846, 5844 (nāvaṃ…mano Mºgāminīṃ), 5886 (Tārkshya-Mºraṃhasaḥ Bhīmasya)
II, 94
V, 7181 (ºpratimair gatau)
VII, 1035 (v. Draupadeya, pl.), 1694 (do.), 7227 (mano-Mºraṃhasaḥ, sc. turaṅgamān)
IX, 1188 (mano-Mºraṃhasaḥ, sc. rathāḥ), 2715 (vavau), 2823 (do.)
XII, 5812, 5823, 5827, 5856, 6778 (Agni-Mºau), 6779 (Agni-Mºsaṃyogāt), 6794 (Agni-Mº-toyebhyaḥ), 6795 (AgniMºtoyānāṃ), 6808 (Agni-Mºau), 6813, 6818, 6838 (AgniMºau), 6864, 6907, 6909 (Agni-Mºau), 8790 (ºākṛtiḥ), 9089, 9091 (ºātmā), 10837 (Agny-Aśvi-Mºāḥ), 12080 (Yamasya yaḥ puraḥsaraḥ), 12081 (antakaḥ), 12203, 12587 (manoMºraṃhasaṃ), 12626 (ºād ūrdhvaṃ), 12853 (ºvegavān)
XIII, 308 (Candrārka-Mºāḥ), 1369, 3833, 5284 (ºośanaṃ(?), adj. sc. lokaṃ(?)), 7210 (prāha), 7352, †7393 (avani-Mºau)
XIV, †271, 1120 (dvitīyaṃ…bhūtaṃ), 1143 (do.), 2235. *Mātariśvan: I, 4920 (ºvā dadau putraṃ Bhīmaṃ, sc. to Pāṇḍu)
II, 928
III, 11081 (Pārtham ātmajaṃ Mºaḥ, i.e. Bhīmasena), 11695 (do.)
IV, 1982 (Arjuna had obtained the Vāyavya weapon from M.)
V, 2742 (ºeva Pāvakaṃ, sc. santejayan), 3152, 7127
IX, 2245 (husband of Sukanyā and father of Maṅkaṇaka)
XII, 271, 2750 (Purūravasa Ailasya saṃvādaṃ Mºaḥ), (2752), 5840 (saṅkāśaṃ Mºaḥ), 5855 (asamaṃ Mºā), 8798 (sadharmā Mºaḥ), 12313 (do.)
XIII, †7373 (identified with Kṛshṇa)
XIV, 482. *Pavana: I, 1250 (Garuḍa identified with P.)
IV, 1580
V, 3819 (ºsya niveśanaṃ, in the west)
VI, 1235 (ºḥ pavatām asmi, says Kṛshṇa)
VIII, 4418
XII, 1756, 5804, 5813, 5814, 5816, 5841, 5850, 5851, 5853, 5859, 11616
XIII, 7186 (ºsya saṃvādam Arjunasya ca), 7240, 7326. *Prabhañjana: XII, 5829. *Samīraṇa: III, †10257 (among the fathers of the Pāṇḍavas), †14755 (ºenātha samo balena Sºsyaiva sutaḥ, i.e. Bhīmasena)
VIII, †2854
XII, 5829, 5845, 5858, 5859. *Vāta: I, 2746 (father of Bhīmasena), 5908 (do.)
III, †11386 (ºena Kuntyāṃ…sujātaḥ, sc. Bhīmasena), †11914 (Arjuna obtained weapons from V.), 14162 (º-Rasāharau, created by Pāñcajanya from his mouth)
IX, 301 (jave bale ca sadṛśam Aruṇānuja-Vºyoḥ).
Vāyu^2 = Sūrya: III, 147.--Do.^3 = Skanda: III, 14643.-Do.^4 = Śiva (1000 names^1--2).--Do.^5 = Vishṇu (1000 names).
पुराणम्
English
वायु १ / VĀYU I. One of the eight guardians of the world. (Dikpālakas).1) General information. vāyu was born from the breath of Viśvapuruṣa. (ṛgveda 10, 90). tvaṣṭā was the son in-law of vāyu. The eight dikpālakas are indra, vahni (Fire), yama, nirṛti, varuṇa, vāyu, kubera and śiva. vāyu is the guardian of the North West zone. The palace of Bhagavān vāyu is known as gandhavatī.2) Confrontation with vāsuki. Once vāyu and vāsuki tried to find out who of the two was mightier, in consequence of which, Trikūṭaparvata, a peak of Mount Himālaya, was broken from its bed and thrown into the southern ocean near laṅkā. Later, the city of laṅkā was built on this mountain. (For details see under trikūṭa).3) Children. Bhīmasena and hanūmān are said to be the prominent sons of Bhagavān vāyu. It is mentioned in ṛgveda, Maṇḍala 1, Anuvāka 7, Sūkta 112, that agni was the son of vāyu. To make fire from wood by attrition, the hands obtain strength by the help of the life breath called Vyāna (a breath or vāyu). It is from this, that the idea that fire is the son of vāyu, came into existence. To know how vāyu obtained the paternity of bhīma and hanūmān see under bhīma and hanūmān. It is stated in brahma purāṇa that a group of celestial maids called ‘Mudā’ owes its origin to vāyu.4) Love of vāyu. Once Bhagavān vāyu happened to see the six beautiful daughters of kuśanābha, a king, and he was excited sexually. As the princesses refused to satisfy his desire, vāyu changed the damsels into hunchbacks, by a curse. (For detailed story see under kuśanābha).5) The Vāyus (breaths) in the body. (See under nāḍīcakra).6) Curbing the arrogance of Silk-cotton tree. Long ago a silk-cotton tree grew up on the top of the Himālayas. It grew up to be a big tree spreading its branches in all directions. Birds built their nests on the branches of that big tree and hermits and animals found shelter under its shade. The silk-cotton tree became arrogant. Once nārada came there and praised the tree:--“How gigantic, this silk-cotton tree is! Even in a great storm its branches do not move.” The praise of nārada made the tree more haughty. It told nārada that the storm etc. were its servants. nārada told vāyu, what the silk-cotton tree said to him. vāyu got angry and coming to the tree, said thus:- “You, wicked silk-cotton tree, in days of yore, when brahmā was carrying on creation he took rest on you for a while. That is why I keep motionless when I come to you. It is not because I am afraid of you. I knew that you belittled me before nārada. If you are bold enough, come and fight with me.”
The silk-cotton tree accepted the challenge. Next day Bhagavān vāyu changed into a storm and blew against the tree. The tree lost leaves, flowers and fruits and stood bare. Thus within a very short time the arrogance of the tree was curbed.
This story was told to yudhiṣṭhira by bhīṣma, to show that rendering help to a foe, will only make him haughty. (M.B. śānti Parva, 3 Chapters from 154).
Other details.(i) When indra cut off the wings of the mountains, Bhagavān vāyu saved the mountain maināka from this danger, by hiding it in the ocean. (vālmīki rāmāyaṇa, sundara Kāṇḍa, sarga 1, Stanza 126).(ii) The image of Bhagavān vāyu should be consecrated as sitting on the haunch of a deer, holding a flag. (agni purāṇa, Chapter 51).(iii) indra sent vāyu also along with menakā to hinder the penance of viśvāmitra. While menakā was dancing in front of viśvāmitra, vāyu displaced her cloth. (M.B. Ādi Parva, Chapter 72, Stanza 1).(iv) It is mentioned in mahābhārata, Vana Parva, Chapter 19, Stanza 22, that vāyu is the messenger of the gods. (v) Mention is made in mahābhārata, Sabhā Parva, Chapter 11, Stanza 20, that vāyu stays in the palace of brahmā, praising him.(vi) Once pradyumna tried to kill Śālva. At that time vāyu went to pradyumna as the messenger of Gods. (M.B. Vana Parva, Chapter 19, Stanza 22).(vii) vāyu proved that damayantī was chaste. (M.B. Vana Parva, Chapter 76, Stanza 36).(viii) vāyu declared that sītā was chaste. (M.B. Vana Parva, Chapter 291, Stanza 27).(ix) In Tripuradahana (the burning of tripura) vāyu acted as the arrow of the bow of śiva. (M.B. droṇa Parva, Chapter 202, Stanza 76).(x) vāyu gave subrahmaṇya two attendants called bala and atibala. (M.B. śalya Parva, Chapter 45, Stanza 44).(xi) Once vāyu advised purūravas about the need of a priest. (M.B. śānti Parva, Chapter 72, Stanzas 10-25).(xii) Once Bhagavān vāyu talked elaborately on the secrets of goodness and badness. (M.B. Anuśāsana Parva, Chapter 128).(xiii) Bhagavān vāyu once talked about the greatness of Brahmins to kārtavīryārjuna. (M.B. Anuśāsana Parva, Chapter 152).
वायु २ / VĀYU II. An ancient hermit of india. It is mentioned in mahābhārata, śānti Parva, Chapter 47, Stanza 9, that this hermit visited bhīṣma on his bed of arrows.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वायुः
Root: वायु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ gas
⇒ air
⇒ wind
⇒ tired
⇒ breath
⇒ greedy
⇒ maruts
⇒ languid
⇒ desirous
⇒ covetous
⇒ desirable
⇒ breathing
⇒ vital air
⇒ god of the wind
⇒ wind of the body
⇒ desired by the appetite
⇒ mystical name of the letter ya
⇒ wind as a kind of demon producing madness
⇒ windy humour or any morbid affection of it
Shloka(s):
1|1|61|2 ► श्वसनः स्पर्शनो वायुर्मातरिश्वा सदागतिः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|62|1 ► पृषदश्वो गन्धवहो गन्धवाहानिलाशुगाः। (स्वर्गवर्गः)
1|1|62|2 ► समीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः॥ (स्वर्गवर्गः)
1|1|63|1 ► नभस्वद्वातपवनपवमानप्रभञ्जनाः। (स्वर्गवर्गः)
3|3|5|1 ► मारुते वेधसि ब्रघ्ने पुंसि कः कं शिरोऽम्बुनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|166|2 ► मुक्ताशुद्धौ च तारः स्याच्छारो वायौ स तु त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|175|2 ► शुकाहिकपिभेकेषु हरिर्ना कपिले त्रिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|1|61|2 ⇢ श्वसनः (श्वसन) (पुं) ⇒ air, hissing, blowing, panting, breathing, breathing heavily, wind or the god of wind, myna tree [Vangueria Spinosa - Bot.]
➠ 1|1|61|2 ⇢ स्पर्शनः (स्पर्शन) (पुं) ⇒ air, wind, touching, handling, affecting, afflicting, acting upon
➠ 1|1|61|2 ⇢ वायुः (वायु) (पुं) ⇒ gas, air, wind, tired, breath, greedy, maruts, languid, desirous, covetous, desirable, breathing, vital air, god of the wind, wind of the body, desired by the appetite, mystical name of the letter ya, wind as a kind of demon producing madness, windy humour or any morbid affection of it
➠ 1|1|61|2 ⇢ मातरिश्वा (मातरिश्वन्) (पुं)
➠ 1|1|61|2 ⇢ सदागतिः (सदागति) (पुं) ⇒ sun, wind, god of wind, always in motion, Universal Spirit
➠ 1|1|62|1 ⇢ पृषदश्वः (पृषदश्व) (पुं) ⇒ wind or the god of wind, having piebald horses or having antelopes for horses
➠ 1|1|62|1 ⇢ गन्धवहः (गन्धवह) (पुं)
➠ 1|1|62|1 ⇢ गन्धवाहः (गन्धवाह) (पुं)
➠ 1|1|62|1 ⇢ अनिलः (अनिल) (पुं) ⇒ air, wind, letter y, paralysis, rheumatism, air or wind, god of wind, called vasus, kind of sword, number forty-nine, one of the eight demi-gods, one of the forty-nine anilas or winds, wind as one of the humors or rasas of the body, or any affection referred to disorder of the wind
➠ 1|1|62|1 ⇢ आशुगः (आशुग) (पुं) ⇒ sun, wind, fleet, swift, arrow
:
 , going or moving quickly
➠ 1|1|62|2 ⇢ समीरः (समीर) (पुं) ⇒ air, wind, breeze, zamI tree, god of wind, moderate breeze [Beaufort scale 4]
➠ 1|1|62|2 ⇢ मारुतः (मारुत) (पुं) ⇒ air, wind, windy, breath, aerial, maruts, vital air, god of wind, son of the maruts, chief of the maruts, one of the 3 humours of the body, relating belonging to the maruts, relating to or derived from the wind, proceeding from or consisting of the maruts
➠ 1|1|62|2 ⇢ मरुत् (मरुत्) (पुं) ⇒ air, wind, gold, breath, beauty, god of the wind, storm-gods [pl.], species of plant
➠ 1|1|62|2 ⇢ जगत्प्राणः (जगत्प्राण) (पुं)
➠ 1|1|62|2 ⇢ समीरणः (समीरण) (पुं) ⇒ air, wind, breath, breeze, promoting, traveller, stimulating, wind of the body, causing activity, setting in motion, marjoram or a similar plant
➠ 1|1|63|1 ⇢ नभस्वत् (नभस्वत्) (पुं)
➠ 1|1|63|1 ⇢ वातः (वात) (पुं) ⇒ air, gout, wind, hurt, desired, injured, attacked, dried up, assailed, solicited, rheumatism, flatulence, wished for, wind or the wind-god, wind emitted from the body, morbid affection of the windy humour, wind or air as one of the humours of the body
➠ 1|1|63|1 ⇢ पवनः (पवन) (पुं) ⇒ air, wind, pure, clean, breath, breeze, purifier, vital air, or purification, species of grass, wind or the god of wind, householder's sacred fire, regent of the nakSatra svAti and the north-west region
➠ 1|1|63|1 ⇢ पवमानः (पवमान) (पुं) ⇒ flowing clear, wind or the god of wind, being purified or strained
➠ 1|1|63|1 ⇢ प्रभञ्जनः (प्रभञ्जन) (पुं) ⇒ storm, tempest, hurricane, nervous disease, particular samAdhi, wind or the god of wind
➠ 3|3|5|1 ⇢ कः (क) (पुं)
➠ 3|3|166|2 ⇢ शारः (शार) (पुं)
➠ 3|3|175|2 ⇢ हरिः (हरि) (पुं) ⇒ men, bay, sun, lion, horse, green, tawny, steed, brown, people, yellow, monkey, fallow, bearing, of yama, of ziva, greenish, carrying, of zukra, of a metre, of a demon, of a world, pale yellow, of a mountain, fawn-coloured, reddish brown, name of indra, name of brahmA, name of a dAnava, sign of the zodiac Leo, name of a son of garuDa, name of a son of parAvRt, name of a son of parAjit, name of a son of akampana, name of a son of tArakAkSa, wind or name of god of wind, of a particular high number, of various authors and scholars, yellow or reddish brown or green, name of a worshipper, name of viSNu, particular class of gods under manu tAmasa
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ सवृष्टिकः_वायुः
जातिः ➡ देवता
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वायुः,
पुं,
 (वातीति । वागतिगन्धनयोः + “कृवा-पाजिमिस्वदिसाध्यशूभ्य उण् ।” उणा० १ । १ ।इति उण् । “आतो युक्चिण्कृतोः ।” ७ । ३ ।३३ । इति युक् ।) उत्तरपश्चिमकोणाधिपतिः ।वाति यः । वातास इति भाषा । स चपञ्चभूतान्तर्गतभूतविशेषः । तद्विशेषविवरणंयथा । वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाः ॥
प्राणो नाम प्राग्गमनवान् नासाग्रस्थानवर्त्ती ।अपानो नाम अवाग्गमनवान् पाय्वादिस्थान-वर्त्ती । व्यानो नाम विश्वग्गमनवानखिलशरीर-वर्त्ती । उदानः कण्ठस्थानीय ऊर्द्ध्वगमनवानुत्-क्रमणवायुः । समानः शरीरमध्यगताशित-पीतान्नादिसमीकरणकरः । समीकरणन्तु परि-पाककरणं रसरुधिरशुक्रपुरीषादिकरणम् ॥
केचित्तु नागकूर्म्मकृकरदेवदत्तधनञ्जयाख्याःपञ्चान्ये वायवः सन्तीत्याहुः । नत्र नागःउद्गिरणकरः । कूर्म्मः निमीलनादिकरः ।कृकरः क्षुधाकरः । देवदत्तः जृम्भणकरः ।धनञ्जयः पोषणकरः । एतेषां प्राणादिष्वन्त-र्भावात् प्राणादयः पञ्चैवेति केचित् ॥
इदंप्राणादिपञ्चकं आकाशादिगतरजोऽंशेभ्योमिलितेभ्य उत्पद्यते । इदं प्राणादिपञ्चकंकर्म्मेन्द्रियसहितं सत् प्राणमयकोशो भवति ।अस्य क्रियात्मकत्वेन रजोऽशकार्य्यत्वम् । एतेषुकोशेषु मध्ये विज्ञानमयो ज्ञानशक्तिमान् कर्त्तृ-रूपः । मनोमय इच्छाशक्तिमान् करणरूपः ।प्राणमयः क्रियाशक्तिमान् कार्य्यरूपः । इतिवेदान्तसारः ॥
तत्पर्य्यायः । श्वसनः ३ स्पर्शनः३ मातरिश्वा ४ सदागतिः ५ पृषदश्वः ६ गन्ध-वहः ७ गन्धवाहः ८ अनिलः ९ आशुगः १०समीरः ११ मारुतः १२ मरुत् १३ जगत्प्राणः१४ समीरणः १५ नभस्वान् १६ वातः १७पवनः १८ पवमानः १९ प्रभञ्जनः २० । इत्य-मरः ॥
अजगत्प्राणः २१ खश्वासः २२ वाहः२३ धूलिध्वजः २४ फणिप्रियः २५ वातिः २६नभःप्राणः २७ भोगिकान्तः २८ स्वकम्पनः २९अक्षतिः ३० कम्पलक्ष्मा ३१ शसीनिः ३२आवकः ३३ हरिः ३४ । इति शब्दरत्नावली ॥
वासः ३५ सुखाशः ३६ मृगवाहनः २७ सारः३८ चञ्चलः ३९ विहगः ४० प्रकम्पनः ४१ नभः-स्वरः ४२ निश्वासकः ४३ स्तनूनः ४४ पृषतां-पतिः । इति जटाधरः ॥
* ॥
स च सृष्टि-काले आकाशाज्जातः । यथा । तस्माद्बाएतस्मादात्मन आकाशः संभूत आकाशा-द्वायुः । इत्यादि तैत्तिरीयश्रुतिः ॥
* ॥
ऊन-पञ्चादशद्बायुरदितेः पुत्त्राः । ते सर्व्वे अप्रजाः ।इन्द्रेण देवत्वं प्रापिताः । शरीरान्तर्ब्बाह्यभेदेनदशधा । यथा । प्राणः १ । तस्य कर्म्म वहि-र्गमनम् । अपानः २ । तस्य कर्म्म अधोगम-नम् । व्यानः ३ । तस्य कर्म्म आकुञ्चनप्रसा-रणादि । समानः ४ । तस्य कर्म्म अशितपीता-दीनां समं नयनम् । उदानः ५ । तस्य कर्म्मऊर्द्ध्वनयनम् ।“उद्गारे नाग ६ आख्यातः कूर्म्म ७ उन्मीलनेस्मृतः ।कृकरः ८ क्षुत्करो ज्ञेयो देवदत्तो ९ विजृम्भणे ।न जहाति मृतञ्चापि सर्व्वव्यापी धनञ्जयः १० ॥
”इति भागवतटीकायां श्रीधरस्वामी ॥
* ॥
अन्यच्च ।“द्वितीयं मारुतो भूतं त्वगध्यात्मञ्च विश्रुता ।स्पर्ष्टव्यमधिभूतञ्च विद्युत्तत्राधिदैवतम् ॥
”इति महाभारते आश्वमेधिकपर्व्व ॥
तस्य गुणाः । यथा, --“वायोरनियमस्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता ।बलं शैघ्रञ्च मोक्षश्च कर्म्म चेष्टात्मता भवः ॥
”इति महाभारते मोक्षधर्म्मः ॥
* ॥
अनियमस्पर्शः । अनुष्णाशीतस्पर्शः १ । वाद-स्थानम् । वागिन्द्रियगोलकानि २ । स्वतन्त्रता ।गमनादौ ३ । बलम् ४ । शैघ्रम् ५ । मोक्षःसूत्रादेः ६ । कर्म्म । उत्क्षेपणादि ७ । चेष्टाश्वासप्रश्वासादि ८ । आत्मता प्राणरूपेणचिद्वाधित्वम् ९ । भवः । जन्ममरणे १० । इतितट्टीका ॥
* ॥
न्यायमते अस्य गुणादिर्यथा, --“अपाकजानुष्णाशीतस्पर्शस्तु पवने मतः ।तिर्य्यग्गमनवानेष ज्ञेयः स्पर्शादिलिङ्गकः ॥
पूर्व्ववन्नित्यताद्युक्तं देहव्यापि त्वगिन्द्रियम् ।प्राणांदिस्तु महावायुपर्य्यन्तविषयो मतः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
“वायुं निरूपयति अपाकज इति । अनुष्णा-शीतस्पर्शस्य पृथिव्यामपि सत्त्वात् अपाकजइति । अपाकजस्पर्शस्य जलादावपि सत्त्वात्उक्तमनुष्णाशीत इति । एतेन वायोर्व्विजा-तीयस्पर्शो दर्शितः । तज्जनकतावच्छेदकं वायु-त्वमिति भावः । एष वायुः स्पर्शादिलिङ्गकः ।वायुर्हि स्पर्शशब्दधृतिकम्पैरनुमीयते । विजा-तीयस्पर्शेन विलक्षणशब्देन तृणादीनां धृत्याशाखादीनां कम्पनेन च वायोरनुमानात् ।तथा च वायुर्न प्रत्यक्षस्तथाग्रे वक्ष्यते । वायु-र्नित्योऽनित्यो वा परमाणुरूपो नित्यस्तदन्यो-ऽनित्यः समवेतश्च । सोऽपि त्रिविधः शरीरे-नियविषयभेदात् । अत्र शरीरमयोनिजंपिशाचादीनाम् । देहव्यापीति । शरीरव्यापकंस्यर्शग्राहकमिन्द्रियं त्वक् । तच्च वायवीयंरूपादिषु मध्ये स्पर्शस्यैव व्यञ्जकत्वात् । अङ्ग-संसर्गिसलिलशैत्यव्यञ्जकव्यजनवातवत् । विषयंदर्शयति प्राणादिरिति । यद्यप्यनित्यो वायु-अतुर्व्विधः तस्य चातुर्व्विध्यं प्राणादिना इत्युक्त-माकरे । तथापि संहेपात् अत्रं त्रैविध्यमुक्तंप्राणस्त्वेक एव हृदादिनानास्थानवशात् मुख-निर्गमादिनानाक्रियावशाच्च नानासंज्ञां लभतेइत्यर्थः ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥
* ॥
अस्योत्-पत्तिर्यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“प्रविश्य जठरं शुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः ।ददर्शोर्द्ध्वमुखं बालं कटिन्यस्तकरं महत् ॥
तेनैव गर्भं दितिजं वज्रेण शतपर्व्वणा ।चिच्छेद सप्तधा ब्रह्मन् स रुरोद सुविस्वरम् ॥
शक्रोऽपि प्राह मा मूढ रुदस्वेति सघर्घरम् ।इत्येवमुक्त्वा चैकैकं भूयश्चिच्छेद सप्तधा ॥
ते जाता मरुतो नाम देवा दित्याः शतक्रतोः ।मातुरेवापचारेण बलवीर्य्यपुरस्कृताः ॥
”इति वामने ६८ अध्यायः ॥
“यदमी भवता प्रोक्ता मरुतो दितिसम्भवाः ।तत् केन पूर्व्वमासन् वै मरुन्मार्गेण कथ्यताम् ॥
पुलस्त्य उवाच ।श्रूयतां पूर्व्वमरुतामुत्पत्तिं कथयामि ते ।स्वायम्भुवं समारभ्य यावन्मन्वन्तरं त्विदम् ॥
स्वायम्भुवस्य पुत्त्रोऽभून्मनोर्नाम प्रियव्रतः ।तस्यासीत् सवनो नाम पुत्त्रस्त्रैलोक्यपूजितः ॥
स्वमुत्पपाताथ स कामचारीसमं महिष्या वसुमानपुत्त्र्या ।रराम तन्व्या सह कामचारीततोऽम्बरात् प्राच्यवतास्य शुक्रम् ॥
पतिभिः समनुज्ञाताः पपुः पुष्करसंस्थितम् ।तं शुक्रं पार्थिवेन्द्रस्य मन्यमानास्तदामृतम् ॥
पीतमात्रेण शुक्रेण पार्थिवेन्द्रोद्भवेन च ।ब्रह्मतेजोविहीनास्ता जाताः पत्न्यस्तपस्विनाम् ॥
सुषुवुः सप्त तनयांस्ते रुदन्तोऽथ भैरवम् ।तेषां रुदितशब्देन सर्व्वमापूरितं जगत् ॥
अथाजगाम भगवान् ब्रह्मलोकात् पितामहः ।समभ्येत्याब्रवीद्वालान् मा रुदध्वं महाबलाः ॥
मरुतो नाम यूयं वै भविष्यध्वं वियश्चराः ।इत्येवमुक्ता देवेशो ब्रह्मा लोकपितामहः ॥
तानादाय वियञ्चारी मारुतानादिदेश ह ।ते चासन् मरुतश्चाद्या मनोः स्वायम्भुवान्तरे ॥
* ॥
स्वारोचिषे तु मरुतो वक्ष्यामि शृणु नारद ।स्वारोचिषस्य पुत्त्रश्च श्रीमानासीत् क्रतुध्वजः ॥
तस्य पुत्त्रा भवन् सप्त सप्तार्च्चिःप्र तिमा मुने ! ।तपोऽर्थं ते गताः शैलं महामेरुं नभश्चराः ॥
आराधयन्तो ब्रह्माणं पदमैन्द्रमथेप्सवः ।ततो विपश्चिन्नामाथ सहसाक्षो भयातुरः ।पृतनामप्सरोमुख्यां प्राह नारद वाक्यवित् ॥
यथा हि तपसो विघ्नं तेषां भवति सुन्दरि ! ।तथा कुरुष्व मा तेषां सिद्धिर्भवतु वै यथा ॥
इत्येवमुक्वा शक्रेण पृतना रूपशालिनी ।तत्राजगाम त्वरिता यत्र तप्यन्ति ते तपः ॥
आश्रमस्याविदूरे तु नदी मन्दीदवाहिनी ।तस्यां स्नातुं समायाताः सर्व्व एव सहोदराः ॥
सा तु स्नातुं सुचार्व्वङ्गी त्ववतीर्णा महा-नदीम् ।ददृशुस्ते नृपाः स्नातुं ततश्चुक्षुभिरे मुने ॥
तेषाञ्च प्राच्यवत् शुक्रं तत् पपौ जलचारिणी ।शङ्खिनी ग्राहमुख्यस्य महाशङ्खख्य वल्लभा ।ते वै विनष्टतपसो जग्मू राज्यन्तु पैतृकम् ॥
अहो बहुतिथे काले सा ग्राही शङ्खरूपिणी ।समुद्धृता महाजालैर्मत्स्यबन्धेन मानिनी ॥
स तां दृष्ट्वा महाशङ्खीं स्थलस्थां मत्स्यजीवनः ।विवेदयामास तदा क्रतुध्वजसुतेषु वै ॥
तथाभ्येत्य महात्मानो योगिनो योगधारिणःनीत्वा स्वमन्दिरं सर्व्वे पुरवाप्यां समुत्सृजन् ॥
ततः क्रमाच्छङ्खिनी सा सुषुवे सप्त वै शिशून् ।जातमात्रेषु पुत्त्रेषु मोक्षभावमगाश्च सा ॥
अमातृपितृका बाला जलमध्यविचारिणः ।स्तन्यार्थिनो वै रुरुदुरथाभ्यागात् पितामहः ॥
मा रुदध्वमिति प्राह मारुतो नाम पुत्त्रकाः ।यूयं देवा भविष्यध्वं वायवोऽम्बरचारिणः ॥
इत्येवमुक्त्वाथादाय सर्व्वांस्तान् दैवतान् प्रति ।नियोज्य च मरुन्मार्गे वैराजभवनं गतः ॥
एवमासंश्च मरुतो मनोः स्वारोचिषान्तरे ॥
* ॥
औत्तमे मरुतो ये च तान् शृणुष्व तपोधन ।औत्तमस्यान्ववाये च राजासीन्निषधाधिपः ।वपुष्मानिति विख्यातो वपुषा भास्करोपमः ॥
तस्य पुत्त्रो गणश्रेष्ठो ज्योतिष्मान् धार्म्मिको-ऽभवत् ।स पुत्त्रार्थी तपस्तेपे नदीं मन्दाकिनीमनु ॥
तस्य भार्य्या च सुश्रोणी देवाचार्य्यसुता शुभा ।तपश्चरणयुक्तस्य बभूव परिचारिका ॥
तेजोयुक्ता सुचार्व्वङ्गी दृष्टा सप्तर्षिभिर्व्वने ।तां तथा चारुसर्व्वाङ्गीं दृष्ट्वाथ तपसा कृशाम् ॥
पप्रच्छस्तपसो हेतुन्तस्यास्तद्भर्त्तुरेव च ।साब्रवीत्तनयार्थाय आवाभ्यां वै तपःक्रिया ॥
ते चास्यै वरदा ब्रह्मन् जाताः सप्त महषयः ॥
व्रजध्वं तनयाः सप्त भविष्यन्ति न संशयः ।युवयोर्गुणसंयुक्ता महर्षीणां प्रसादतः ।इत्येवमुक्त्वा जग्मुस्ते सर्व्व एव महर्षयः ।सोऽपि राजर्षिरगमत् सभार्य्यो नगरं निजम् ॥
ततो बहुतिथे काले सा राज्ञो महिषी प्रिया ।अवाप गर्भं तन्वङ्गी तस्मान्नृपतिसत्तमात् ॥
गुर्व्विण्यामथ भार्य्यायां ममारासौ नराधिपः ।सा चाप्यारोढुमिच्छन्ती भर्त्तारं वै पतिव्रता ॥
निवारिता तदामात्यैर्न तथापि व्यतिष्ठत ।तस्यामालिङ्ग्य भर्त्तारं चितायामारुहच्च सा ॥
ततोऽग्निमध्यात् सलिले मांसपेश्यपतन्मुने ।साम्भसा सुखशीतेन संसिक्ता सप्तधाभवत् ।तेऽजायन्ताथ मरुत औत्तमस्यान्तरे मनोः ॥
* ॥
तामसस्यान्तरे ये च मरुतोऽप्यभवन् पुरा ।तानहं कीर्त्तयिष्यामि गीतनृत्यकलिप्रिय ! ॥
तामसस्य मनोः पुत्त्र ऋतध्वज इति श्रुतः ।स पुत्त्रार्थी जुहावाग्नौ स्वमांसं रुधिरं तथा ॥
अस्थीनि रोम केशांश्च स्नायु मज्जा यकृद्व्रणम् ।शुक्रं च वित्रसो राजा सुतार्थी चेति नःश्रुतम् ॥
सप्तार्च्चिर्मथ्याच्च ततः शुक्रपातादनन्तरम् ।मा मे क्षिपस्वेत्यसरत् शब्दः सोऽपि नृपो मृतः ॥
ततस्तस्माद्धुतवहात् सप्त तत्तेजसोपमाः ।शिशवः समजायन्त ते रुदन्तश्च तन्मुने ॥
तेषान्तु ध्वनिमाकर्ण्य भगवान् पद्मसम्भवः ।समागम्य निवार्य्याथ स चक्रे मरुतः सुतान् ॥
ते त्वासन्मरुतो ब्रह्मंस्तामसे देवतागणाः । * ।येऽभवन्रैवते तांश्च शृणुष्व त्वं तपोधन ॥
रेवतस्यान्ववाये तु राजासीद्रिपुजिद्बली ।रिपुजिन्नाम स ख्यातो न तस्यासीत् सुतःकिल ॥
स समाराध्य तपसा भास्करं तेजसां निधिम् ।अवाप कन्यां सुरतिं तां प्रगृह्य गृहं ययौ ॥
तस्यां पितृगृहे ब्रह्मन् वसत्याञ्च पिता मृतः ।सापि दुःखपरीताङ्गी स्वां तनुं त्यक्तुमुद्यता ॥
ततस्तां वारयामासुरृषयः सप्त मानसाः ।तस्वामासक्तचित्तास्तु सर्व्व एव तपोधनाः ॥
अपारयन्ती तद्दुःखं प्रज्वाल्याग्निं विवेश ह ।ते चापश्यन्त ऋषयस्तच्चित्ताभावितास्तथा ॥
तां मृतां ऋषयो दृष्ट्वा कष्टं कष्टेति वादिनः ।प्रजग्मुर्ज्वलनाच्चापि सप्ताजायन्त दारकाः ॥
ते च मात्रा विना भूता रुरुदुस्तान् पितामहः ।निवारयित्वा कृतवान् लोकनाथो मरुद्गणान् ॥
रेवतस्यान्तरे जाता मरुतोऽमी तपोधन । * ।शृखुष्व कीर्त्तयिष्यामि चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ॥
आसीन्माङ्कीति विख्यातो तपस्वी सत्यवाक्शुचिः ।सप्त सारस्वते तीर्थे सोऽतप्यत महत्तपः ॥
विघ्नार्थं तस्य तपसो देवाः संप्रेरयन् वधूम् ।सा चाभ्येत्य नदीतीरं क्षोभयामास भाविनी ॥
ततोऽस्य प्राच्यवच्छुक्रं सप्त सारस्वते जले ।तां चेवाप्यशपन्मूढां मुनिर्म्माङ्कनिको बधूम् ॥
गच्छालज्जेति मुढे त्वं पापस्यास्य फलं महत् ।विध्वंसयिष्यति हयो भवतीं यज्ञसंसदि ॥
एवं शप्त्वा ऋषिः श्रीमान् जगामाथ स्वमाश्रयम् ।सरस्वतीभ्यः सप्तभ्यः सप्त वै मरुतोऽभवन् ॥
एते तवोक्ता मरुतः पुरा यथाजाता वियद्व्याप्तिकरा महर्षे ।येषां श्रुते जन्मनि पापहानि-र्भवेच्च धर्म्माभ्युदयो महान् वै ॥
”इति वामने मरुतोत्पत्तिर्नाम ६९ अध्यायः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“अतः परं प्रवक्ष्यामि मरुतोऽग्नीन् पितॄन्ग्रहान् ।प्रावाहो निवहश्चैव उद्वहः संवहस्तथा ॥
विवहः प्रवहश्चैव परिवाहस्तथैव च ।अन्तरीक्षे च बाह्ये ते पृथङ्मार्गविचारिणः ॥
महेन्द्रप्रविभक्ताङ्गा मरुतः सप्त कीर्त्तिताः । * ।सूर्य्याग्निश्च शुचिर्नामा वैद्युतः पावकः स्मृतः ॥
निर्म्मथ्य पचमानोऽग्निस्त्रयः प्रोक्ता इमेऽग्नयः ।अग्नीनां पुत्त्रपौत्त्राश्च चत्वारिंशन्नवैव तु ।मरुतामपि सर्व्वेषां विज्ञेयाः सप्त सप्तकाः ॥
”इति देवीपुराणे कालव्यवस्थानामाध्यायः ॥
* ॥
ऊनपञ्चाशद्वायुनामानि यथा, --“एकज्योतिश्च द्विर्ज्योतिस्त्रिज्योतिज्योतिरेव च ।एकशक्रो द्विशक्रश्च त्रिशक्रश्च महाबलः ॥
इन्द्रश्च गत्यदृश्यश्च ततः पतिसकृत्परः ।मितश्च संमितश्चैव मुमितश्च महाबलः ॥
ऋतजित् सत्यजिच्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।अन्तिमित्रोऽनमित्रश्च पुरुमित्रोऽपराजितः ॥
ऋतश्च ऋतवाहश्च धर्त्ता च धरुणो ध्रुवः ।विधारणो नाम तथा देवदेवो महाबलः ॥
ईदृक्षश्चाप्यदृक्षश्च एते दश मिताशिनः ।व्रतिनः प्रसदृक्षश्च सभरश्च महायशाः ॥
धाता दुर्गो धितिर्भीमस्त्वभियुक्तस्त्वपात् सहः ।घुतिर्घपुरनाय्योऽथ वासः कामो जयो विराट् ।इत्येकोनाश्च पञ्चाशन्मरुतः पूर्व्वसंभवाः ॥
”इति वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥
* ॥
वायोर्विकारहेतुर्यथा, --“व्यायामादपतर्पणात् प्रपतनाद्भङ्गात् क्षया-ज्जागरात्वेगानाञ्च विधारणादतिशुचः शैत्यादति-त्रासतः ।रूक्षक्षारकषायतिक्तकटुकैरेभिः प्रकोपं व्रजेत्वायुर्व्वारिधराममे परिणते चान्नेऽपराह्णेऽपिच ॥
” * ॥
तस्य लक्षणम् ।“आध्मानस्तम्भरौक्ष्यस्फुटनविमथनक्षोभकम्प-प्रतोदाःकण्ठध्वंसावसादो श्रमकविलपनं स्रंसशूल-प्रभेदाः ।पारुष्यं कर्णनादो विषयपरिणतिभ्रंशदृष्टि-प्रमोहाविस्पन्दोद्वट्टनादिग्लपनमनशनं ताडनं पीड-नञ्च ॥
नामोन्नामौ विषादो भ्रमपरिषदनं जृम्भणंरोमहर्षोविक्षेपाक्षेपशोषग्रहणशुषिरता छेदनं वेष्टनञ्च ।वर्णः श्यावोऽरुणो वा तृडपि च महती स्वाप-विश्लेषसङ्गाविद्यात् कर्म्माण्यमूनि प्रकुपितपवनः स्यात्कषायो रसश्च ॥
” * ॥
अन्यच्च ।“वदनविरसता स्याद्वर्च्चसः कर्कशत्वंभवति वपुषि कार्श्यं रात्रिनिद्रानिवृत्तिः ।त्वचि च परुषता स्यात् स्याच्च वैषम्यमग्ने-रिति पवनविकारे लक्षणं प्रोक्तमेतत् ॥
” * ॥
तस्य प्रशमताकारणम् । यथा, --“रूक्षशीतो लघुः सूक्ष्मश्चलोऽथ विशदः खरः ।विपरीतगुणैर्द्रव्यैर्मारुतः संप्रशाम्यति ॥
स्निग्धोष्णस्थिरवृष्यबल्यलवणस्वाद्वम्लतैलातप-स्नानाभ्यञ्जनवस्तिमांसमदिरासंवाहनोन्मर्द्दनैः ।स्निग्धस्वेदनिरूहणोपशमनः स्नेहोपनाहादिकंपानाहारविहारभेषजमिदं वातं प्रशान्तंनयेत् ॥
” * ॥
ऋतुभेदेन विहारादिना च तस्य चयप्रकोप-प्रशमनानि यथा, --“ग्रीष्मे सञ्चीयते वायुः प्रावृट्काले प्रकुप्यति ।प्रायेणोपशमं याति स्वयमेव समीरणः ॥
शरत्काले वसन्ते च पित्तं प्रावृडृतौ कफः ।चयकोपशमान्दोषा विहाराहारसेवनैः ।समानैर्यान्त्यकालेऽपि विपरीतैर्विपर्य्ययः ॥
” * ॥
स च प्राणादिभेदेन पञ्चविधः । यथा, --“पित्तं पङ्गु कफः पङ्गुः पङ्गवो मलधातवः ।वायुना यत्र नीयन्ते तत्र वर्षन्ति मेघवत् ॥
वायुरायुर्ब्बलं वायुर्वायुर्धाता शरीरिणाम् ।वायुर्व्विश्वमिदं सर्व्वं प्रभुर्व्वायुः प्रकीर्त्तितः ॥
वाह्यमण्डलचक्रेषु यथा राजा प्रशस्यते ।तथा शरीरमध्येऽपि वायुरेकः परो विभुः ॥
वायुः प्राणादिभेदेन सच पञ्चविधः स्मृतः ।हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिमध्यगः ॥
उदानः कण्ठदेशे तु व्यानः सर्व्वशरीरगः ।योऽनिलो रक्तसञ्चारी स प्राणो नाम देहधृक् ॥
सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चैवावलम्बते ।कुपितः कुरुते रोगान् हिक्काध्मानादिकानपि ॥
उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ।तेन भाषितगीतादिविशेषोऽपि प्रवर्त्तते ॥
ऊर्द्ध्वजत्रूगतान् रोगान् करोति कुपितश्च सः ।आमपक्वाशयचरः समानोऽग्निसहायवान् ॥
अन्नं पचति तज्जांश्च विकारान् विविनक्ति सः ।गुल्माग्निसादातीसारान् कुपितञ्च करोति सः ॥
पक्काशयस्थोऽपानस्तु काले कर्षति चाप्यधः ।वातमूत्रपुरीषाणि शुक्रगर्भार्त्तवानि च ॥
क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् घोरान् वस्तिगुदाश्रयान् ।सर्व्वदेहचरो व्यानो रससंवाहनोद्यतः ॥
स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा वेष्टयत्यपि ।क्रुद्धश्च कुरुते रोगान् प्रायशः सर्व्वदेहगान् ॥
शुक्रदोषाः प्रमेहाश्च व्यानापानप्रकोपजाः ।युगपत् कुपिताश्चामी देहं हन्युरसंशयः ॥
” * ॥
तत्प्रकृतिकस्य लक्षणं यथा, --“अल्पकेशः कृशो रूक्षो वाचालश्चलमानसः ।आकाशचारी स्वप्नेषु वातप्रकृतिको नरः ॥
” * ॥
प्राणादिपञ्चवायूनां यथाक्रमं संज्ञान्तरमाह ।“प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः ।नागः कूर्म्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः ॥
* ॥
प्राणस्तु प्रथमो वायुर्नराणामधिपः प्रभुः ।नित्यमावापयेत् सर्व्वान् प्राणिनामुरसि स्थितः ॥
निःश्वासोच्छ्वासकश्चैव प्राणो जीवं समाश्रितः ।प्रसाराकुञ्चनो वायुः प्रकाशो धारणस्तथा ॥
प्राणस्त्वेवंविधं कुर्य्यात् प्राणिनां प्राणधारकः ।प्राणनं कुरुते यस्मात् तस्मात् प्राणः प्रकी-र्त्तितः ॥
प्राणो हि भगवान् ईशः प्राणो विष्णः पिता-महः ।प्राणेन धार्य्यते लोकः सर्व्वं प्राणमयं जगम् ॥
इन्द्रियाणि प्रवर्त्तन्ते यावत् प्राणानिले हृदि ।नष्टे न दृश्यते सर्व्वं तस्मात् प्राणन्तु रक्षयेत् ॥
रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽप्याकृष्यते पुनः ।गुणवद्धस्तथा जीवः प्राणापानेन कृष्यते ॥
अपानयंस्तथाहारं मनुजानां यतोऽधमः ।शुक्रमूत्रव्रजे वायुरपानस्तेन कीर्त्तितः ॥
* ॥
पीतं भक्षितमाघ्रातं रक्तं पित्तकफानिलान् ।समं नयति ग्रात्रेषु समानो नाम मारुतः ॥
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठे च वाति सर्व्वतः ।अन्नं गृह्णाति पचति विरेचयति मुञ्चति ॥
* ॥
स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं नेत्रगात्रप्रकोपणः ।उद्वेजयति मर्म्माणि उदानो नाम मारुतः ॥
* ॥
व्यानो विनामयत्यङ्गं व्यानो व्याधिप्रकोपणः ।प्रीतेर्व्विनाशकश्चायं वार्द्ध्वकोत्पादकस्तथा ॥
” * ॥
वायूनां स्थानानि ।“शिरसो नासिकाप्रान्तमुदानस्थानमुच्यते ।नाभेः पादतलं यावदपानस्य प्रकीर्त्तितम् ॥
शरीरव्यापको व्यानः प्राणः सकलनायकः ।उद्गारे नाग इत्युक्तः कूर्म्मश्चोन्मीलने स्थितः ॥
कृकरः क्षुधिते चैव देवदत्तो विजृम्भिते ।धनञ्जयः स्थितो मेढ्रे मृतस्यापि न मुञ्चति ।भूतावाप्तिस्ततस्तस्याजायतेन्द्रियगोचरात् ॥
* ॥
उत्साहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टाधातुगतिः समाः ।समो मोक्षे गतिमतां वायोः कर्म्माविकारजम् ॥
”इति सुखबोधः ॥
* ॥
अथ दिग्भववायुगुणाः ।“प्राग्वातो मधुरः क्षारो वह्निमान्द्यकरो मुरुः ।वैरस्यगौरवौष्णानि करोत्यप्स्वोषधीषु च ॥
भग्नोत्पिष्टक्षताद्येषु रागश्वयथुदाहकृत् ।सन्निपातज्वरश्वासत्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ।कोपयेदामवातञ्च घनसंघातकारणम् ॥
दाक्षिणो मारुतो बल्यश्चक्षुष्यः शस्यघातकः ।मधुरश्चाम्लदाही च कषायानुरसो लघुः ॥
रक्तपित्तप्रशमनो न च मारुतकोपनः ।गण्डूपदादिकीटानां जनकः प्राणकारकः ॥
पाश्चिमोऽग्निवपुर्वर्णबलारोग्यविवर्द्धनः ।कषायः शोषणः स्वर्य्यो रोचनो विशदो लघुः ॥
अपां लघुत्ववैशद्यशैत्यवैमल्यकारकः ।सर्व्वद्रव्येष्वभिव्यक्तप्रभावरसवीर्य्यकृत् ।व्रणसंरोपणस्त्वच्यो दाहशोथतृषापहः ॥
औत्तरो मारुतः स्निग्धो मृदुर्म्मधुर एव च ।कषायानुरसः शीतः सर्व्वदोषप्रकोपणः ॥
क्षीणक्षतविषार्त्तानां हितो दाहतृषापहः ।शीताधिकः सनीहारः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ॥
विश्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकदोषकृत् ।सर्व्वर्त्तुनिन्दको हन्ता कृत्योत्पातपुरःसरः ॥
” * ॥
व्यजनवायुगुणाः ।“मूर्च्छदाहतृषास्वेदश्रमघ्नो व्यजनानिलः ।तालवृन्तमयो वातस्त्रिदोषशमनो लघुः ॥
वंशव्यजनजो वातो रूक्षोष्णो वातपित्तदः ।बालव्यजनमोजस्यं मक्षिकादीन् व्यपोहति ।मायूरा वस्त्रजा वैत्रा वाता दोषत्रयापहाः ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अपि च । तत्र वायोः स्वरूपमाह ।“दोषधातुमलादीनां नेता शीघ्रः समीरणः ।रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥
”नेता स्थानान्तरे प्रापयिता । शीघ्रः आशु-कारी । अन्यच्च ।“उत्माहोच्छ्वासनिःश्वासचेष्टावेगप्रवर्त्तनैः ।सम्यग्गत्या च धातूनामिन्द्रियाणाञ्च पाटवैः ॥
अनुगृह्णात्यविकृतो हृदयेन्द्रियचित्तधृक् ।रजोगुणमयः सूक्ष्मो रूक्षः शीतो लघुश्चलः ॥
स्वरो मृदुर्योगवाही संयोगादुभयार्थकृत् ।दाहहृत्तेजसा युक्तः शीतकृत् सोमसंश्रयात् ॥
विभागकरणाद्वायुः प्रधानं दोषसंग्रहैः ।पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम् ।स्थानं वातस्य तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः ॥
”एको वायुः पित्तवशान्नामस्थानकर्म्मभेदैः पञ्च-विधः ॥
* ॥
तेषां वायूनां नामान्याह ।“उदानस्तदनु प्राणः समानोऽपान एव च ।व्यानश्चैतानि नामानि वायोः स्थानप्रभेदतः ॥
”अथोदानादीनां स्थानान्याह ।“कण्ठे हृदि तथाधस्तात् कोष्ठवह्नेर्मलाशये ।सकलेऽपि शरीरेऽसौ क्रमेण पवनो वसेत् ॥
”अथ तेषां कर्म्माण्याह ।“उदानो नाम यस्तूर्द्ध्वमुपैति पवनोत्तमः ।तेन भाषितगीतादिप्रवृत्तिः कुपितस्तु सः ।ऊर्द्ध्वजत्रगतान् रोगान् विदधाति विशेषतः ॥
यो वायुः प्राणनामासौ सुखं गच्छति देहधृक् ।सोऽन्नं प्रवेशयत्यन्तः प्राणांश्चाप्यवलम्बते ॥
प्रायशः कुरुते दुष्टो हिक्काश्वासादिकान्गदान् ।आमपक्वाशयचरः समानो वह्निसङ्गतः ॥
सोऽन्नं पचति तज्जांश्च विशेषान् विविनक्तिहि ॥
”तज्जानित्याह अन्नजान् । रसमलमूत्रादीन्पृथक्करोतीत्यर्थः ।“स दुष्टो वह्निमान्द्यातिसारगुल्मान् करोति हि ।पक्वाशयालयोऽपानः काले कर्षति चाप्ययम् ॥
समीरणः शकृन्मूत्रशुक्रगर्भार्त्तवान्यधः ।क्रुद्धस्तु कुरुते रोगान् घोरान् वस्तिगुदाश्रयान् ॥
शुक्रदोषप्रमेहांश्च व्यानापानप्रकोपजान् ॥
”स च ।“कृत्स्नदेहचरो व्यानो रससंदहनो यतः ।स्वेदासृक्स्रावणश्चापि पञ्चधा चेष्टयत्यपि ॥
गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः ।पायः सर्व्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबन्धाः शरी-रिणाम् ॥
प्रस्यन्दनं चोद्वहनं पूरणञ्च विरेचनम् ।धारणञ्चेति पञ्चैताश्चेष्टाः प्रोक्ता नभस्वतः ॥
क्रुद्धः स कुरुते रोगान् प्रायशः सर्व्वदेहगान् ।युगपत् कुपिता एते देहं भिन्द्युरसंशयम् ॥
”देहं भिन्नं कुर्य्युर्मारयेयुरित्यर्थः । इति भाव-प्रकाशः ॥
* ॥
(असुरविशेषः । यथा, हरि-वंशे । २ । ८५ ।“दीर्घजिह्वोऽर्कनयनो मृदुचापो मृदुप्रियः ।वायुर्गरिष्ठो नमुचिः शम्बरोविजयो महान् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वायु
पु०
 वा--उण् । १ स्पर्शगुणके पञ्चभूतमध्ये भूतभेदेउत्तरपश्चिमविदिशाधिपतौ २ देवभेदे ३ देहस्थधातुभेदे चअनिलसब्दे १६४ पृ० दृश्यम् ।
Capeller
German
1. वायु॑
m.
 Wind u. Gott des Windes, Luft,
Hauch
Wind im Körper (5 angen. ).
2. वायु॑ matt, müde.
3. वायु॑ begehrlich (act. u. pass.).
Grassman
German
vāyú, m. [von 1. vā], 1〉 Wind
2〉 Gott des Windes (oft neben Indra)
3〉 a., dem Vayu hold, ihn verehrend, gleich dem spätern vāyava. — Adjektiven: krandádiṣṭi, niyútvat, viśvádeva, śatádhāra, śucipā́.
-o 2〉 {2, 1}—_{2, 3}. _{2, 5}. _{2, 6}
{23, 1}
{134, 1}. _{134, 2}. _{134, 6}
{135, 2}—_{135, 4}. _{135, 6}—_{135, 9}
{232, 1}. _{232, 2}
{342, 1}. _{342, 2}
{343, 1}—_{343, 3}
{344, 1}—_{344, 5}
{405, 5}. _{405, 6}
{606, 1}. _{606, 2}
{608, 1}. _{608, 3}. _{608, 5}
{646, 20}. _{646, 21}. _{646, 23}. _{646, 25}
{666, 25}. _{666, 28}. _{666, 32}
{710, 9}.
-ús 1〉 {521, 7}
{932, 7}
{962, 7}. — 2〉 {134, 3}
{269, 1}
{283, 4}
{491, 12}
{539, 4}
{551, 9}
{555, 2}
[Page1260] {556, 2} {717, 11}
{793, 4}
{800, 3}
{891, 1}
{892, 5}
{911, 5}
{916, 13}
{918, 13}.
-úm 2〉 {395, 6}
{405, 12}
{445, 7}
{490, 4}
{606, 3}
{646, 22}
{719, 7}
{720, 2}
{737, 2}
{758, 2}
{775, 22}
{779, 18}
{808, 16}
{809, 42}. _{809, 49}
{890, 7}
{891, 10}
{933, 4}.
-únā 1〉 {373, 5} (bhásmanā). — 2〉 {14, 10}
{292, 7}
{317, 4}
{405, 10}
{629, 12}
{773, 8}.
-áve {142, 12}
{202, 3}
{397, 3}
{405, 4}. _{405, 7}
{580, 5}
{607, 3}
{608, 2}
{737, 1}
{739, 2}
{745, 3}
{746, 2}
{756, 5}
{773, 9}
{775, 3}. _{775, 10}
{777, 20}
{782, 8}
{796, 1}
{797, 6}
{820, 16}
{926, 2}. — 3〉 {607, 1} mánave, wo der Zusammenhang eine Beziehung auf Vayu verlangt (BR. matt, müde).
-ós [Ab.] 2〉 {478, 3}
{902, 5}.
-ós [G.] 1〉 udarké {113, 18}
ánīke {711, 13}
sákhā {962, 5} (múnis). — 2〉 stútas {169, 4}(?)
náma(s)uktím {397, 9}
rātís {486, 32}
héḍe {578, 4}
niṣkṛtám {725, 1}
sakhiā́ya {798, 20}
vītím {809, 25}.
-ávas [alte Genetivform neben -ós und -úas] 2〉 {872, 7} asyá (agnés) agnáyas … 〰 ná sómās.
-ávas 1〉 {202, 14}. — 3〉 {608, 4} (P. -áve) neben indramā́danāsas in einem an Indra und Vayu gerichteten Liede (anders BR.).
-ū́n 1〉 {809, 17} (ávarān).
-úbhis 1〉 {627, 3}. _{627, 4}. _{627, 17}
{796, 4}.
vāyú:
-ús 1〉 {445, 5}.
Burnouf
French
वायु वायु
m.
 (वा
sfx. यु) vent,
le Vent
personnifié.
L'air vital, cf. वात।
वायुकेतु
m.
 poussière.
वायुगण्ड
m.
 mauvaise digestion, flatuosités.
वायुगुल्म
m.
 tourbillon de vent
ouragan.
वायुदारु
m.
 nuage.
वायुपुत्र
m.
 Bhīma, fils de Vāyu.
वायुफल
n.
 grêle.
Arc-en-ciel.
वायुभक्ष a. (भक्ष्) qui se nourrit de vent. -- S.
m.
serpent.
वायुरोषा
f.
 la nuit.
वायुवर्त्मन्
m.
 l'atmosphère.
वायुवाह
m.
 (वह्) fumée, vapeur.
वायुवाहिनी
f.
 vaisseau aérien [artère] t. de méd.
वायुवेग a. rapide comme le vent.
वायुसख
m.
 (सखि) le feu
Agni.
वाय्वास्पद
n.
 (आस्पद) l'atmosphère.
Stchoupak
French
वायु-
m.
 vent, air, dieu du vent
n.
 d'un Marut,
pl.
 les Marut
-मय-
-ई- a. de la nature du vent, fait de vent, d'air
-वत् adv. comme le
vent.
°गीत- a. v. (chanté par le vent), universellement connu.
°गोचर-
m.
 domaine des vents, Nord-Ouest.
°ग्रस्त- a. v. atteint d'une certaine maladie mentale (d'hystérie ?).
°चक्र-
m.
 un des 7 Ṛṣi, pères des Marut
nt. domaine des vents.
°ज-
m.
n.
 d'un arbre (?).
°ज्वाल-
m.
 un des 7 Ṛṣi, pères des Marut.
°निघ्न- a. = °ग्रस्त-।
°पथ-
m.
 chemin du vent
n.
 d'une région aérienne
d'un roi.
°पुत्र-
m.
 fils du Vent, Hanumant, etc.
°पुराण- nt. titre d'un Purāṇa.
°बल-
m.
 un des 7 Ṛṣi, pères des Marut
n.
 d'un guerrier.
°भक्ष- a. qui se nourrit d'air
m.
n.
 d'un sage
-क- (-क्ष्)
य- °भोजन- id.
°मण्डल-
m.
 un des 7 Ṛṣi, pères des Marut
nt. tourbillon.
°रुग्ण- a. v. brisé par le vent.
°रुजा-
f.
 maladie causée par le vent, inflammation.
°रेतस्-
m.
 un des 7 Ṛṣi, pères des Marut.
°वेग-
m.
 élan du vent
un des 7 Ṛṣi
fils de Dhṛtarāṣṭra
a.
rapide comme le vent
°वेग-यशस्-
f.
n.
 d'une femme
°वेग-सम- a.
pareil au vent, rapide comme le vent.
°सूनु-
m.
 = °पुत्र-।
°स्कन्ध-
m.
 région du vent.
°हन्-
m.
 un des 7 Ṛṣi.