| YouTube Channel

वायसः (vAyasaH)

 
Apte
English
वायसः [vāyasḥ], [वयो$सच् णित्
Uṇ.*
 3.118]
A crow
बलिमिव परिभोक्तुं वायसास्तर्कयन्ति
Mk.*
 1.3.
Fragrant aloe-wood, agallochum.
Turpentine.
A house facing the north-east. -सम् a multitude of crows.
Comp.
 -अरातिः, -अरिः an owl. -आह्वा A kind of esculent vegetable.-इक्षुः a kind of long grass. -विद्या the science of (augury from observing) crows
Bṛi. S.
Apte 1890
English
वायसः [वय एव अण् Uṇ. 3. 120] 1 A crow
बलिमिव परिभोक्तु वायसास्तर्कयंति Mk. 10. 3.
2 Fragrant aloe-wood, agallochum.
3 Turpentine.
Comp.
अरातिः,
अरिः an owl.
आह्वा a kind of esculent vegetable.
इ क्षुः a kind of long grass.
Apte Hindi
Hindi
वायसः
पुं*
 - वयोऽसच् णित्
कौवा
वायसः
पुं*
 - -
"सुगन्धित अगर की लकड़ी, अगुरुकाष्ठ"
वायसः
पुं*
 - -
तारपीन
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 काकः, वायसः, ध्माक्षः, ध्वांक्षः, ध्वांक्षरावी, करटः, बलिभुक्, बलिभुज्, गृहबलिभुज्, गृहबलिभुक्, बलिपुष्टः, बलिपुष्टा, बलिपुष्टम्, चिरञ्जीवी, काणः, काणूकः, मौकुलिः, दिवाटनः, शक्रजः, सकृत्प्रजः, मलभुक्, मलभुज्, प्रातर्भोक्ता, कारवः, अन्यभृत्, यूकारिः, अरिष्टः, आत्मघोषः
noun
खगविशेषः- कृष्णवर्णीयः खगः यस्य ध्वनिः कर्कशः।
"काकः शाखायां स्थित्वा काकध्वनिं करोति।"
Tamil
Tamil
வாயஸ: : காக்கை, அகில், தூபம் போடும் பொருள்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वायसः,
पुं,
 (वयते इति । वय गतौ । “वयश्च ।”उणा० ३ । १२० । इति असच् । सच णित् ।)अगुरुवृक्षः । श्रीवासः । काकः । इति मेदिनी ।से, ३८ ॥
(यथा, महाभारते । ३ । २७० । ३१ ।“श्वगृघ्रकङ्ककाकोलभासगोमायुवायसाः ।अतृप्यंस्तत्र वीराणां हतानां मांसशोणितैः ॥
”)अस्योत्पत्तिर्यथा, --“अरुणस्य भार्य्या श्येनी वीर्य्यवन्तौ महा-बलौ ।सम्पातिश्च जटायुश्च प्रभूतौ पक्षिसत्तमौ ।सम्पातिर्जनयन् गृध्रान् काकाः पुत्त्रा जटायुषः ॥
”इति वह्निपुराणे वाराहप्रादुर्भावः ॥
* ॥
अस्य एकाक्षिनाशकारणं यथा, --मार्कण्डेय उवाच ।“गते तु भरते तस्मिन् रामः कमललोचनः ।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा भार्य्यया सीतया सह ।शाकमूलफलाहारो विचचार महावने ॥
एकदा लक्ष्मणमृते रामदेवः प्रतापवान् ।चित्रकूटे वने देशे वैदेह्या सङ्गमाश्रितः ॥
सुष्वाप सुमुहूर्त्तञ्च ततः काको दुरात्मवान् ।सीताभिमुखमभ्येत्य विददार स्तनान्तरम् ।विदार्य्य वृक्षमारुह्य स्थितोऽसौ वायसाधमः ॥
ततः प्रबुद्धो रामोऽसौ दृष्ट्वा रक्तं स्तनान्तरम् ।शोकाविष्टान्तु सीतां तामुवाच कमलेक्षणः ॥
किमिदं स्तनान्तरे भद्रे तव रक्तस्य कारणम् ।इत्युक्ता सा च तं प्राह भर्त्तारं विनयान्विता ॥
पश्य राजेन्द्र वृक्षाग्रे वायसं दुष्टचेष्टितम् ।येनैतच्च कृतं कर्म्म सुप्ते त्वयि महामते ॥
रामोऽपि दृष्ट्वा तं काकं तस्मिन् क्रोधमथा-करोत् ।ऐषिकास्त्रं समादाय ब्रह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम् ॥
काकमुद्दिश्य चिक्षेप सोऽवधावद्भयान्वितः ॥
स त्विन्द्रस्य सुतो राजन् इन्द्रलोकं विवेश ह ।रामास्त्रं प्रज्वलं दीप्तं तस्यानुप्रविवेश वै ॥
विदितार्थश्च देवेन्द्रो देवैः सर्व्वैः समन्वितः ।निष्क्रामयच्च तं दुष्टं राघवस्यापकारिणम् ॥
ततोऽसौ सर्व्वदेवैस्तु देवलोकाद्बहिष्कृतः ।पुनः सोऽभ्येत्य रामञ्च राजानं शरणं गतः ॥
त्राहि राम महाबाहो अज्ञानादपकारि-णम् ।इति ब्रुवन्तं स प्राह रामः कमललोचनः ॥
अमोघाय ममास्त्राय अक्षि एकं प्रयच्छ मे ।ततो जीवसि दुष्टात्मन् मेऽपराधो महान् कृतः ॥
इत्युक्तोऽसौ स्वकं नेत्रमेकमस्त्राय दत्तवान् ।अस्त्रञ्च नेत्रमेकन्तु भस्मीकृत्य शमं ययौ ॥
ततः प्रभृति सर्व्वेषां काकानामेकनेत्रता ।चक्षुषैकेन पश्यन्ति हेतुनानेन पार्थिव ! ॥
”इति नरसिंहपुराणे ४३ अध्यायः ॥
(वायससम्बन्धिनि, त्रि । यथा, महाभारते ।१२ । ८२ । ७ -- ८ ।“स काकं पञ्जरे बद्धा विषयं क्षेमदर्शिनः ।सर्व्वं पर्य्यचरद्युक्तः प्रवृत्त्यर्थी पुनः पुनः ॥
अधीध्वं वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः ।अनागतमतीतञ्च यच्च संप्रति वर्त्तते ॥
”)