वस्त्र (vastra)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 वस्त्र n.
  (-स्त्रं)
	 1. Cloth,  clothes,  raiment.
	 2. Covering,  a cover.
 E.
  वस्
to wear,  (as clothes, ) ष्ट्रन् Unādi aff.
  

Capeller Eng

English

 व॑स्त्र n.
  cloth,  garment
 clothes,  dress. 

Yates

English

 वस्त्र (स्त्रं) 1.
n.
  Cloth,  clothes,  covering.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	 garment
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	 clothing
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	 cloth
वस्त्र-वणिक् 	-	 vastra-vaNik 	-	 m.
  	-	 clothmerchant
वस्त्र-निर्माणी 	-	 vastra-nirmANI 	-	 f.
  	-	 clothmill
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  dress
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  cover
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  robe
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  clothes
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  article of clothing
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  raiment
वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	  leaf of the cinnamon tree
वस्त्र-यूका 	-	 vastra-yUkA 	-	 f.
  	-	  clothes louse  [ Pediculus vestimenti,  Zool. ]
अदह-वस्त्र 	-	  adaha-vastra 	-	 n.
  	-	  asbestos cloth
उत्तमम् वस्त्र 	-	  uttamam vastra 	-	 n.
  	-	  good cloth

वस्त्र 	-	 vastra 	-	 n.
  	-	 clothing
वस्तृ 	-	  vastR 	-	 adj.
  	-	 clothing
आच्छाद्य 	-	  AcchAdya 	-	 ind.
  	-	 clothing
निवास 	-	  nivAsa 	-	 m.
  	-	 clothing
परिवेष 	-	  pariveSa 	-	 m.
  	-	 clothing
कशिपु 	-	  kazipu 	-	 m.
  	-	 clothing
वासस् 	-	  vAsas 	-	 n.
  	-	 clothing
आच्छादन 	-	  AcchAdana 	-	 n.
  	-	 clothing
निवेष्टन 	-	  niveSTana 	-	 n.
  	-	 clothing
परिधान 	-	  paridhAna 	-	 n.
  	-	 clothing
वासन 	-	  vAsana 	-	 n.
  	-	 clothing
संवीत 	-	  saMvIta 	-	 n.
  	-	 clothing
उपवस्त्र 	-	  upavastra 	-	 n.
  	-	  upper clothing
कशिपु 	-	  kazipu 	-	 m.
  	-	  food and clothing  [ du. ]
अन्नवस्त्र 	-	  annavastra 	-	 n.
  	-	  food and clothing
अन्नाच्छादन 	-	  annAcchAdana 	-	 n.
  	-	  food and clothing
अनम्बर 	-	  anambara 	-	 adj.
  	-	  wearing no clothing
वस्त्र 	-	  vastra 	-	 n.
  	-	  article of clothing
वल्कवासस् 	-	  valkavAsas 	-	 n.
  	-	 clothing made of bark
संविव्यान 	-	  saMvivyAna 	-	 adj.
  	-	 clothing one's self in
गोमुखव्याघ्र 	-	  gomukhavyAghra 	-	 m.
  	-	  wolf in sheep's clothing
सुवस् 	-	  suvas 	-	 adj.
  	-	  covering or clothing well
उष्णवस्त्रं धारय 	-	  uSNavastraM dhAraya 	-	 sent.
  	-	  Put on your warm clothing!
कृतवेष 	-	  kRtaveSa 	-	 adj.
  	-	  one who has assumed clothing
वासस् 	-	  vAsas 	-	 n.
  	-	 clothing or feathers of an arrow
हिरण्यकशिपु 	-	  hiraNyakazipu 	-	 m.
  	-	  golden cushion or seat or clothing
हिरण्यकशिपु 	-	  hiraNyakazipu 	-	 adj.
  	-	  having a golden cushion or clothing
प्राचीनमात्रावासस् 	-	  prAcInamAtrAvAsas 	-	 n.
  	-	  particular article of women's clothing
बरासी 	-	  barAsI 	-	 f.
  	-	  particular article of clothing or kind of woven cloth
पांसुकूल 	-	  pAMsukUla 	-	 n.
  	-	  collections of rags out of a dust-heap used by Buddhist monks for their clothing

 
   वस्त्र  vastra  n.
    clothing    
   वस्तृ  vastR adj.
   clothing    
   आच्छाद्य  AcchAdya ind.
   clothing   
   निवास  nivAsa m.
   clothing    
   परिवेष  pariveSa m.
   clothing   
   कशिपु  kazipu m.
   clothing    
   वासस्  vAsas n.
   clothing   
   आच्छादन  AcchAdana n.
   clothing    
   निवेष्टन  niveSTana n.
   clothing   
   परिधान  paridhAna n.
   clothing    
   वासन  vAsana n.
   clothing   
   संवीत  saMvIta n.
   clothing    
   उपवस्त्र  upavastra n.
   upper clothing   
   कशिपु  kazipu m.
   food and clothing  [ du. ]   
   अन्नवस्त्र  annavastra n.
   food and clothing   
   अन्नाच्छादन  annAcchAdana n.
   food and clothing    
   अनम्बर  anambara adj.
   wearing no clothing   
   वस्त्र  vastra n.
   article of clothing    
   वल्कवासस्  valkavAsas n.
   clothing made of bark  
   संविव्यान  saMvivyAna adj.
   clothing one's self in   
   गोमुखव्याघ्र  gomukhavyAghra m.
   wolf in sheep's clothing   
   सुवस्  suvas adj.
   covering or clothing well   
   उष्णवस्त्रं धारय  uSNavastraM dhAraya sent.
   Put on your warm clothing!  
   कृतवेष  kRtaveSa adj.
   one who has assumed clothing    
   वासस्  vAsas n.
   clothing or feathers of an arrow  
   हिरण्यकशिपु  hiraNyakazipu m.
   golden cushion or seat or clothing    
   हिरण्यकशिपु  hiraNyakazipu adj.
   having a golden cushion or clothing   
   प्राचीनमात्रावासस्  prAcInamAtrAvAsas n.
   particular article of women's clothing    
   बरासी  barAsI f.
   particular article of clothing or kind of woven cloth  
   पांसुकूल  pAMsukUla n.
   collections of rags out of a dust-heap used by Buddhist monks for their clothing      
            

Wilson

English

 वस्त्र
n.
  (-स्त्रं)
1 Cloth,  clothes,  raiment.
2 Covering,  a cover.
E.
  वस to wear as clothes,  ष्ट्रन् Uṇādi aff.
  

Apte

English

वस्त्रम् [vastram],  [वस्-ष्ट्रन् Uṇ.*
  4.172]

A garment,  cloth,  clothes,  raiment
 स्नातस्यानन्तरं सम्यग् वस्त्रेण तनुमार्जनम् । कान्ति- प्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाशनम् ॥ कौषेयं चित्रवस्त्रं च रक्तवस्त्रं तथैव च । वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत् ॥ मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं काषायं वस्त्रमुच्यते । तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते ॥ शुक्लं तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् । न चोष्णं न च वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत् ॥ Bhāva. ,  P.
 

Dress,  apparel.

A leaf of the cinnamon tree. Comp.
   -अगारः,  -रम्,  -गृहम् a tent. -अञ्चलः,  अन्तः the hem of a garment.

आगारम् a clothier's shop.

a tent. -आधारकः a layer of cloth (placed underneath)
 Suśr. -उत्कर्षणम् the act of taking off clothes.

कुट्टिमम् a tent.

an umbrella.  -ग्रन्थिः the knot of the lower garment (which fastens it near the navel)
 cf.
   नीवि. -घर्घरी a cloth for straining,  sieve.-धारणी a thing to hang clothes upon.  -धाविन् a.
  washing clothes. -निर्णेजकः a washerman.  -परिधानम् putting on garments,  dressing.  -पुत्रिका a doll,  puppet.-पूत a.
  filtered through a cloth
 वस्त्रपूतं पिवेज्जलम् Ms.*
  6. 46. -पेशी a fringe. -भेदकः,  -भेदिन् m.
  a tailor. -योनिः the material of cloth (as cotton). -रजकम्,  -रञ्जनम् safflower. -विलासः foppery in dress. -वेशः,  -वेश्मन् a tent. -वेष्टित a.
  well-clad.

Apte 1890

English

 वस्त्रं [वस्-ष्ट्रन्] 1 A garment,  cloth,  clothes,  raiment. 
2 Dress,  apparel. 
Comp. 
अगारः 
रं,  
गृहं a tent. 
अंचलः,  
अंतः the hem of a garment. 
आगारं a clothier's shop. 
कुट्टिमं {1} a tent. {2} an umbrella. 
ग्रंथिः the knot of the lower garment (which fastens it near the navel)
 cf. नीबि. 
निर्णेजकः a washerman. 
परिधानं putting on garments,  dressing. 
पुत्रिका a doll,  puppet. 
पूत a. filtered through a cloth
 वस्त्रपूतं पिबेज्जलं Ms. 6. 46. 
भेदकः,  
भेदिन् m. a tailor. 
योनिः the material of cloth (as cotton). 
रंजनं safflower. 
विलासः foppery in dress. 

Monier Williams Cologne

English

 वस्त्र n.
  (or m.
  g. अर्धर्चादि
 ifc.  f(आ). ) cloth,  clothes,  garment,  raiment,  dress,  cover,  RV.
   &c.
   &c.
  

 वस्त्र n.
  a leaf of the cinnamon tree,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 वस्त्र,  अम्,  n. (said to be sometimes अस्,  m.),  cloth, 
clothes,  garment,  raiment,  apparel,  dress,  vesture,  night-
dress,  bed-clothes,  a covering,  cover.
—वस्त्र-कुट्टि-
म,  अम्,  n. ‘cloth-hut, ’ an umbrella
 a tent.
—वस्त्र-
गृह,  अम्,  n. ‘cloth-house, ’ a tent.
—वस्त्र-ग्रन्-
थि,  इस्,  m. the knot which fastens the lower garments
above the hips.
—वस्त्र-च्छन्न,  अस्,  आ,  अम्,  clad
in clothes.
—वस्त्र-द,  अस्,  आ,  अम्,  giving clothes.
—वस्त्र-निर्णेजक,  अस्,  m. a washer of clothes, 
washerman.
—वस्त्र-पन्जल,  अस्,  m.,  N. of a
plant (= कोल-कन्द).
—वस्त्र-परिधान,  अम्, 
n. the putting on of clothes,  dressing.
—वस्त्र-पु-
त्रिका,  f. a doll,  puppet.
—वस्त्र-पूत,  अस्,  आ,  अम्, 
purified with a cloth,  filtered through a cloth (said
of water).
—वस्त्र-भूषण,  अस्,  m.,  N. of a
tree
 (आ),  f. a kind of plant (= मञ्जिष्ठा)।
—वस्त्र-भेदक,  अस्,  or वस्त्र-भेदिन्,  ई,  m. a
cloth-cutter,  tailor.
—वस्त्र-मथि,  इस्,  इस्,  इ,  Ved.
carrying off clothes by force,  stealing clothes,  (Sāy. =
वस्त्र-माथिन्।)
—वस्त्र-युगल,  अम्,  n. two
garments.
—वस्त्र-युगिन्,  ई,  इनी,  इ,  having or pos-
sessing a couple of garments.
—वस्त्र-युग्म,  अम्, 
n. a pair of garments or clothes of any kind.
—वस्-
त्र-योनि,  इस्,  f. the basis or material of cloth (as
cotton,  silk,  wool,  &c.).
—वस्त्र-रञ्जन,  अस्,  m.
‘cloth-colourer, ’ safflower.
—वस्त्र-विलास,  अस्,  m.
foppery in dress.
—वस्त्र-वेष्टित,  अस्,  आ,  अम्, 
covered with clothes,  well clad.
—वस्त्रागार (°र-
आग्°),  अस्,  अम्,  m. n. a clothier's shop
 a tent.
—वस्त्राञ्चल (°र-अञ्°),  अम्,  n. the end or hem
of a garment.
—वस्त्रान्त (°र-अन्°),  अस्,  m. the
end of a garment.
—वस्त्रापहारक (°र-अप्°), 
अस्,  or वस्त्रापहारिन्,  ई,  m. a stealer of clothes.
—वस्त्रार्ध (°र-अर्°),  अम्,  n. the half of a gar-
ment.
—वस्त्रार्ध-प्रावृत or वस्त्रार्ध-सं-
वीत or वस्त्रार्ध-संवृत,  अस्,  आ,  अम्,  covered
or clothed with half a garment.
—वस्त्रावकर्त
(°र-अव्°),  अस्,  m. a fragment of a garment.
—वस्-
त्रोत्कर्षण (°र-उत्°),  अम्,  n. the act of taking
off clothes.

Macdonell

English

 वस्त्र vás-tra,  n.
  dress,  garment
 cloth: -knopam,  abs. wetting the clothes
 -daśā,  f.
  hem 🞄of a garment
 -dhāvin,  a.
  washing clothes
 🞄-pūta,  pp. strained through a cloth
 -peṭā,  f.
  🞄clothes-basket
 -mukhya,  a.
  having clothes 🞄as the chief thing (adornment)
 -vat,  a.
  🞄having a fine garment,  beautifully dressed
 🞄-veṣṭita,  pp. enveloped in clothes,  well clad.

Benfey

English

 वस्त्र 3. वस् + त्र,  n.
  m.
  Cloth,  gar-
ment,  Pañc. 29,  10
 bed-linen,  62,  13.
 -- Comp.
 
अन्तर्-,  n.
  a lower garment, 
Kathās. 4,  52.
वि-,  adj.
  deprived of
clothes,  naked,  Lass. 14,  7.
स्नान-, 
n.
  a bathing cloth,  Hit. ii. d. 102.

Hindi

परिधान

Apte Hindi

Hindi

वस्त्रम्
नपुं*
   - वस् + ष्ट्रन्
"परिधान,  कपड़ा,  कपड़े,  पहनावा"

वस्त्रम्
नपुं*
   - -
"वेशभूषा,  पोशाक"

L R Vaidya

English

 vastra {% n. %} Garment,  apparel,  dress,  clothes,  M.iii.52.

Bopp

Latin

 वस्त्र n. (r. वस् induere s. त्र) vestis. IN. 5. 11.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

अन्तर्
अ
अन्तर्,  रन्ध्र,  वस्त्र,  विना,  मध्य,  व्यवधान,  अन्तरात्मन्,  बहिर्योग,  काश,  विशेष,  अवसर
रन्ध्रे वस्त्रे विना मध्ये व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
बहिर्योगे च काशे च विशेषेऽवसरेऽन्तरः ॥ ३४ ॥
verse 1.1.1.34
page 0003

नेत्र
क्ली
नेत्र,  वस्त्र,  चक्षुस्,  परिवर्तगुण
नेत्रं वस्त्रं विशेषः स्यान्नेत्रं चक्षुरुदाहृतम् ।
परिवर्तगुणो नेत्रं नेत्रः कस्तूरिकामृगः ॥ ४१ ॥
verse 1.1.1.41
page 0003

पिप्पल
पु
पिप्पल,  जल,  अश्वत्थ,  वस्त्र,  कर्तव्यवस्तु
पिप्पलाख्या जलाश्वत्थ-वस्त्र-कर्तव्य-वस्तुषु ।
verse 2.1.1.66
page 0012

चीर
क्ली
चीर,  वल्कल,  वस्त्र
चीरं च वल्कले वस्त्रे कृकः कण्ठे तथोदरे ।
verse 3.1.1.30
page 0015

Lanman

English

 vástra,  n. garment,  piece of clothing
cloth. [√2vas,  ‘clothe, ’ 1185a.]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
नूपुरं तु तुलाकोटिः पादतः कटकाङ्गदे ॥ ६६५ ॥
मञ्जीरं हंसकं शिञ्जिन्यंशुकं वस्त्रमम्बरम् ।
सिचयो वसनं चीराच्छादौ सिक्चेलवाससी ॥ ६६६ ॥
पटः प्रौतोऽञ्चलोऽस्यान्तो वर्तिर्वस्तिश्च तद्दशाः ।
-wordlist-
 
नूपुर (क्ली),  तुलाकोटि (पुंक्ली),  पादकटक (पुंक्ली),  पादाङ्गद (क्ली),  मञ्जीर (पुंक्ली),  हंसक (पुंक्ली),  शिञ्जिनी (स्त्री),  अंशुक (क्ली),  वस्त्र (पुंक्ली),  अम्बर (क्ली),  सिचय (पुं),  वसन (क्ली),  चीर (पुं),  आच्छाद (पुं),  सिञ्च् (स्त्री),  चेल (क्ली),  वासस् (क्ली),  पट (त्रि),  प्रोत (पुं),  अञ्चल (पुंक्ली),  वर्ति (पुंस्त्री),  वस्ति (पुंस्त्री),  दशाः (पुंस्त्रीब)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

चेल
चेल,  चीर,  वासस्,  कर्पट,  आच्छादन,  निवसन,  अम्बर,  अंशुक,  वस्त्र,  सिचय,  पट,  पोट
चेलं चीरं वासः कर्पटमाच्छादनं निवसनं च ।
अम्बरमंशुकमुक्तं वस्त्रं सिचयः पटः पोटः ॥ ५४८ ॥
verse 2.1.1.548
page 0062

अन्तर
अन्तर,  वस्त्र,  मध्य,  छिद्र,  व्यवधान,  अन्तरात्मन्,  अवकाश,  बहिर्योग,  विशेष,  अवसर
वस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
अवकाशे बहिर्योगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम् ॥ ८७१ ॥
verse 5.1.1.871
page 0100

नाममाला

Sanskrit

चेल,  निवसन,  वासस्,  चीर,  अम्बर,  अंशुक,  वस्त्र
चेलं निवसनं वासक्षीरमम्बरमंशुकम् ।
वस्त्राद्यन्तः दिगाद्यादिसंज्ञितो वृषभेश्वरः ।
verse 0.1.1.117
page 0059

Vedic Reference

English

 Vastra in the Rigveda^1 and later^2 denotes ‘dress, ’ ‘clothing.’
See Yāsas.
1) i. 26,  1
 134,  4
 iii. 39,  2
 v. 29, 
15,  etc.
2) Av. v. 1,  3
 ix. 5. 25
 xii. 3,  21, 
etc.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  वस्त्रम्
Root:  वस्त्र
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ robe
⇒ cloth
⇒ dress
⇒ cover
⇒ garment
⇒ raiment
⇒ clothes
⇒ clothing
⇒ article of clothing
⇒ leaf of the cinnamon tree
Shloka(s): 
2|6|115|2 ► वस्त्रमाच्छादनं वासश्चैलं वसनमंशुकम्॥ (मनुष्यवर्गः)
3|3|130|2 ► बाष्पमूष्माश्रु कशिपु त्वन्नमाच्छादनं द्वयम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|180|2 ► स्याज्जटांशुकयोर्नेत्रं क्षेत्रं पत्नीशरीरयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|182|1 ► अजिरं विषये कायेऽप्यम्बरं व्योम्नि वाससि। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|6|115|2 ⇢ वस्त्रम् (वस्त्र) (नपुं) ⇒ robe, cloth, dress, cover, garment, raiment, clothes, clothing, article of clothing, leaf of the cinnamon tree
➠ 2|6|115|2 ⇢ आच्छादनम् (आच्छादन) (नपुं) ⇒ cloak, cloth, cover, hiding, mantle, clothes, covering, clothing, concealing, cover for a bed, wooden frame of a roof
➠ 2|6|115|2 ⇢ वासम् (वास) (नपुं)
➠ 2|6|115|2 ⇢ चेलम् (चेल) (नपुं) ⇒ clothes, garment, bad representative of, mere outward appearance of
➠ 2|6|115|2 ⇢ वसनम् (वसन) (नपुं) ⇒ robe, cloth, dress, siege, attire, garment, apparel, abiding, clothes, sojourn, vestment, dwelling, investment, residence in, leaf of the cinnamon tree
➠ 2|6|115|2 ⇢ अंशुकम् (अंशुक) (नपुं) ⇒ tie, muslin, garment, upper garment, fine or white cloth
➠ 3|3|130|2 ⇢ कशिपुः (कशिपु) (पुं) ⇒ food, cushion, clothing, food and clothing [du.]
➠ 3|3|130|2 ⇢ कशिपु (कशिपु) (नपुं) ⇒ food, cushion, clothing, food and clothing [du.]
➠ 3|3|180|2 ⇢ नेत्रम् (नेत्र) (नपुं) ⇒ eye, veil, river, guiding, leading, carriage, pipe-tube, numeral 2, conducting, kind of cloth, root of a tree, injection pipe, rope for churning stick, cord for churning stick, string by which a churning-stick is whirled round
➠ 3|3|182|1 ⇢ अम्बरम् (अम्बर) (नपुं) ⇒ lip, sky, ether, cipher, cotton, compass, garment, saffron, apparel, clothes, perfume, atmosphere, neighbourhood, circumference
Related word(s): 
उपाधि ➡ वस्त्रम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्थूलपटः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ रजकः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ वस्त्रयोनिः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वस्त्रं,  क्ली,
   (वस्यते आच्छाद्यतेऽनेनेति । वसआच्छादने + “सर्व्वधातुभ्यः ष्ट्रन् ।” उणा० ४ ।१५८ । इति ष्ट्रन् ।) परिधानाद्युपयुक्तकार्पासादि-निर्म्मितवस्तु । कापड इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।आच्छादनम् २ वासः ३ चेलम् ४ वसनम् ५अंशुकम् ६ । इत्यमरः ॥
 सिचयः ७ प्रोतः ८लक्तकः ९ कर्पटः १० शाठकः ११ कशिपुः १२ ।इति जटाधरः ॥
 वासनम् १३ द्बिचयम् १४प्रोतम् १५ छादम् १६ वासम् १७ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 * ॥
 अस्य परिधानविधिर्यथा, भृगुः ।“विकक्षोऽनुत्तरीयश्च नग्नश्चावस्त्र एव च ।श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म्म न नग्नश्चिन्तयेदपि ॥
”विकक्षः परीधानासंवृतकच्छः । तथा च ।“परीधानाद्वहिःकक्षा निबद्धा ह्यासुरी भवेत् ॥
”स्मृतिः ।“वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षत्रयमुदाहृतम् ।एभिः कक्षैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः ॥
”बौधायनः ।“नाभौ धृतञ्च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी ।अन्तरीयं प्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः ॥
”प्रचेताः । दशा नाभौ प्रयोजयेत् । स्मृतिः ।न स्यात् कर्म्मणि कञ्चुकीति । उत्तरीयधारणंचोपवीतवत् ।“यथा यज्ञोपवीतञ्च धार्य्यते च द्विजोत्तमैः ।तथा सन्धार्य्यते यत्नादुत्तराच्छादनं शुभम् ॥
”इति स्मृतेः ॥
अत्र यथा द्विजोत्तमैः सव्यापसव्यत्वादिना उप-वीतं धार्य्यते तथा उत्तराच्छादनमपि द्विजो-त्तमैरिति प्रदर्शनमात्रम् । प्रागुक्तभृगुवचनेनसर्व्वेषां द्विवस्त्रताप्रतीतेः । पारस्करः । एकञ्चे-द्वासो भवति तस्य उत्तरार्द्धेन प्रच्छादयतीति ।इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
 * ॥
 अस्य धारणगुणाः ।यथा,  --“काम्यं यशस्यमायुष्यमलक्ष्मीघ्नं प्रहर्षणम् ।श्रीमत्पारिषदं शस्तं निर्म्मलाम्बरधारणम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
अपि च ।“स्नातस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेण तनुमार्जनम् ।कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाशनम् ॥
कौषेयं चित्रवस्त्रञ्च रक्तवस्त्रं तथैव च ।वातश्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विधारयेत् ॥
”कौषेयं पट्टाम्बरं तसरवस्त्रञ्च ।“मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं कषायं वस्त्रमुच्यते ।तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते ॥
”कषायं कोकची इति लोके । कषायरागरक्तंवा ।“शुक्लन्तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् ।न चोष्णं न च वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत् ॥
यशस्यं काम्यमायुष्यं श्रीमदानन्दवर्द्धनम् ।त्वच्यं वशीकरं रुच्यं नवं निर्म्मलमम्बरम् ॥
”काम्यं कामोद्दीपकम् ।“कदापि न जनैः सद्भिर्धार्य्यं मलिनमम्बरम् ।तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम् ॥
”अलक्ष्मीरशोभा दादिद्रं वा । इति भाव-प्रकाशः ॥
 * ॥
 (अथ स्वप्ने वस्त्रादिदर्शनात्शुभफलं यथा,  --“कन्यां कुमारकान् गौरान् शुक्लवस्त्रान् सुते-क्षसः ।यः पश्येल्लभते यो वा छत्रादर्शविषामिषम् ॥
शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्यालेपनं फलम् ॥
यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं बहु च सोऽश्नुते ॥
”इति वाभटे शारीरस्थाने षष्ठेऽध्याये ॥
)अथ नववस्त्रपरीधानदिनम् ।“ब्रह्मानुराधवसुतिष्यविशाखहस्त-चित्रोत्तराग्निपवनादितिरेवतीषु ।जन्मर्क्षजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादौधार्य्यं नवं वसनमीश्वरदेवतुष्टौ ॥
”इति ज्योतिस्तत्वम् ॥
 * ॥
अपि च ।“सूर्य्ये चाल्पधनं ब्रणः शशिदिने क्लेशः सदाभूमिजेवस्त्राणां बहुता बुधे सुरगुरौ विद्यागमःसम्पदः ।नानाभोगयुतः प्रमोदशयनं दिव्याङ्गना भार्गवेशौरे स्युः खलु रोगशोककलहा वस्त्रे धृतेनूतने ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
 * ॥
अस्य क्षारसंयोगनिषिद्धदिनानि यथा,  --“मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्राणां क्षारसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
तद्दानफलं यथा,  --“वासोदश्चन्द्रसालोक्त्यमश्विसालोक्यमश्वदः ॥
”इति शुद्धितत्त्वम् ॥
अपि च ।“द्विजानां ये तु सततं शुभवस्त्रप्रदा नराः ।वस्त्रगन्धयुतः पन्थास्तेषां सुजलशीतलः ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे यमशर्म्मिलोपाख्याननामा-ध्यायः ॥
 * ॥
 तेन विष्णुपूजाविधिर्यथा,  --“दुकूलपट्टकौषेयवाल्ककार्पासकादिभिः ।वासोभिः पूजयेद्विष्णुं सुशुभैरात्मनः प्रियैः ॥
”इति तत्रैव क्रियायोगनामाध्यायश्च ॥
तद्ग्रहणविधिर्यथा । विष्णुधर्म्मोत्तरम् ।“वस्त्रं दशान्तमादद्यात् परिधाय तथा पुनः ।आरुह्योपानहौ यानमारुह्यैव च पादुके ॥
”तस्याधिपतिर्यथा । तत्रैव ।“बार्हस्पत्यं स्मृतं वासः सौम्यानि रजतानि च ।पक्षिणश्च तथा सर्व्वे वायव्याः परिकीर्त्तिताः ॥
”तत्प्रतिग्रहप्रायश्चित्तं यथा । हारीतः । मणि-वासोगवादीनां प्रतिग्रहे सावित्र्यष्टशतं जपेत् ।अष्टसहस्रं अष्टोत्तरसहस्रम् । इति शुद्धि-तत्त्वम् ॥
 * ॥
 अपि च ।श्रीभगवानुबाच ।“कार्पासं काम्बलं वाल्कं कौषजं वस्त्रमिष्यते ।तत् पूर्व्वं पूजयित्वैव मन्त्रैर्देवाय चोत्सृजेत् ॥
निर्दशं मलिनं जीर्णं छिन्नं गात्रावलिङ्गितम् ।परकीयं वाखुदष्टं सूचीव्रिद्धं तथोषितम् ।उप्तकेशं विधौतञ्च श्लेष्ममूत्रादिदूषितम् ॥
प्रदाने देवताभ्यश्च दैवे पैत्र्ये च कर्म्मणि ।वर्ज्जयेत् शापयोगेन यज्ञादावुपयोजने ॥
”शापयोगेन इत्यत्र स्वोपयोगेन इति क्वचित्पुस्तके पाठः ।“उत्तरीयोत्तरासङ्गौ निचोलो मोदचेलकः ।प्ररिधानञ्च पञ्चैतान्यस्यूतानि प्रयोजयेत् ॥
शाणवस्त्रं नीशारञ्च तथेवातपवारणम् ॥
”क्वचित् पुस्तके शाणवस्त्रमित्यत्र मणिवस्त्रमितिपाठः ।“चण्डातकं तथा दूष्यं पञ्च स्यूतान्यदुष्टये ।पताकाध्वजदण्डादौ स्यूतं वस्त्रं प्रयोजयेत् ॥
अन्यत्रावरणादौ च तद्विना शस्ततोऽपि च ।रक्तं कौषेयवस्त्रञ्च महादेव्यै प्रशस्यते ॥
गीतं तथैव कौषेयं वासुदेवाय चोत्सृजेत् ।रक्तन्तु कम्बलं दद्यात् शिवाय परमात्मने ॥
विचित्रं सर्व्वदेवेभ्यो देवीभ्योऽशुं निवेदयेत् ।कार्पासं सर्व्वतोभद्रं दद्यात् सर्व्वेभ्य एव तु ॥
नैकान्तरक्तं दद्यात्तु वासुदेवाय चेलकम् ।तथा नैकान्तरक्तन्तु शिवाय विनिवेदयेत् ॥
नीलीरक्तन्तु यद्वस्त्रं तत् सर्व्वत्र विवर्ज्जितम् ।दैवे पैत्रे स्वोपयोगे वर्ज्जयेत्तद्विचक्षणः ॥
नीलीरक्तं प्रमादात्तु यो दद्याद्विष्णवे बुधः ।निष्फला तस्य तत्पूजा तदा भवति भैरव ॥
विचित्रे वाससि पुनर्लग्नं नीलीविरञ्जितम् ।वस्त्र्ं दद्यान्महादेव्यै नान्यस्मै तु कदाचन ॥
द्विपदां ब्राह्मणो यद्वत् देवानां वासवो यथा ।तथा भूषणवर्गेषु वस्त्रमुत्तममुच्यते ॥
वस्त्रेण त्रायते लज्जां वस्त्रेण त्रायते त्वघम् ।वस्त्रात् स्यात् सर्व्वतः सिद्धिश्चतुर्व्वर्गप्रदञ्च तत् ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
राज्ञा सदा वस्त्राच्छादितशरीरं कर्त्तव्यम् ।यथा,  --“सर्व्वदा मङ्गलं रत्नं धारयेत् सह दूर्व्वया ।अवस्त्राच्छादितं गात्रं न विप्रेभ्यः प्रदर्शयेत् ॥
”इति तत्रैव ८९ अध्यायः ॥
नीलवस्त्रं परिधाय विष्णुपूजननिषेधो यथा,  --वराह उवाच ।“भूषितो नीलवस्त्रेण यो हि मामुपसर्पति ।वर्षाणाञ्च शतं पञ्च कृमिर्भूत्वा स तिष्ठति ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि अपराधविशोधनम् ।प्रायश्चित्तं विशालाक्षि येन मुच्येत किल्विषात् ॥
व्रतं चान्द्रायणं कृत्वा विधिदृष्टेन कर्म्मणा ।मुच्यते किल्विषात् भूमे एवमेतन्न संशयः ॥
”इति वाराहे नीलवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
 * ॥
 विष्णुपूजने रक्तवस्त्रपरी-धाननिषेघो यथा,  --वराह उवाच ।“रक्तवस्त्रेण संयुक्तो यो हि मामुपसर्पति ।तस्यापि शृणु सुश्रोणि कर्म्म संसारमोक्षणम् ॥
रजस्वलासु नारीषु रजो यत्तत् प्रवर्त्तते ।तेनासौ रजसा स्पृष्टो कर्म्मदोषेण जानतः ॥
वर्षाणि दशपञ्चैव वसते तत्र निश्चयः ।रजो भूत्वा महाभागे रक्तवस्त्रपरायणः ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य कायविशोधनम् ।येन शुध्यन्ति वै भूमे पुरुषाः शास्त्रवर्ज्जिताः ॥
एकाहारं ततः कृत्वा दिनानि दश सप्त च ।वायुभक्षो दिनत्रीणि दिनमेकं जलाशनः ॥
एवं स मुच्यते भूमे मम विप्रियकारकः ।प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा ममासौ रोचते सह ॥
एतत्ते कथितं भूमे रक्तवस्त्रविभूषितम् ।प्रायश्चित्तं महाभागे सर्व्व संसारमोक्षणम् ॥
”इति तत्रैव रक्तवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्तम् ॥
परिधृतकृष्णवस्त्रस्य विष्णूपासननिषेधो यथा,  --“यः पुनः कृष्णवस्त्रेण मम कर्म्मपरायणः ।देवि कर्म्माणि कुर्व्वीत तस्य वै पतनं शृणु ॥
घुणा वै पञ्चवर्षाणि काष्ठभक्षश्च जायते ।मशकस्त्रीणि वर्षाणि कच्छस्त्रीणि च पञ्च च ॥
न स गच्छति संसारं मम कर्म्मपरायणः ।पारावतश्च जायेत नववर्षाणि पञ्च च ॥
जातो ममापराधेन सितः पारावतो भुवि ।तिष्ठते मम पार्श्वेषु यत्रैवाहं प्रतिष्ठितः ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि तस्य संसारमोक्षणम् ।येनासौ लभते सिद्धिं कृष्णवस्त्रापराधतः ॥
सप्ताहं यावकं भुक्त्वा त्रिरात्रं शक्तुपिण्डिकाम् ।त्रीणि पिण्डान् त्रिरात्रन्तु एवं मुच्येत किल्वि-षात् ॥
य एतेन विधानेन देवि कर्म्माणि कारयेत् ।शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारकः ।न स गच्छति संसारं मम लोकाय गच्छति ॥
”इति तत्रैव कृष्णवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्तम् ॥
परिधृताधौतवस्त्रस्य विष्णुकर्म्मकरणनिषेधोयथा,  --वराह उवाच ।“वाससा न च धौतेन यो मे कर्म्माणि कारयेत् ।शुचिर्भागवतो भूत्वा मम मार्गानुसारकः ॥
तस्य दोषं प्रवक्ष्यामि अपराधं वसुन्धरे ।पतन्ति येन संसारं वाससोच्छिष्टकारिणः ॥
देवि भूत्वा गजोन्मत्तस्तिष्ठत्येकं नरो भुवि ।उष्ट्रश्चैकं भवेज्जन्म जन्म चैकं खरस्तथा ॥
गोमायुरेकजन्मा वै जन्म चैकं हयस्तथा ।सारङ्गश्चैकजन्मा वै मृगो भवति चैकतः ॥
सप्तजन्मान्तरं पश्चात्ततो भवति मानुषः ।मद्भक्तश्च गुणज्ञश्च मम कर्म्मपरायणः ।निरापराधो दक्षश्च अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥
धरण्युवाच ।शुतमेतत् प्रयत्नेन यत्त्वया समुदाहृतम् ।संसारं वाससोच्छिष्टं येन गच्छन्ति मानवाः ॥
प्रायश्चित्तञ्च मे ब्रूहि सर्व्वकर्म्मसुखावहम् ।किल्विषात् येन मुञ्चन्ति तव कर्म्मपरायणः ॥
वाराह उवाच ।शृणु तत्त्वेन मे देवि कथ्यमानं मयानघे ।प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि मम भक्तिपरायणः ॥
यावकेन दिनं त्रीणि पिण्याकेन पुनस्त्रयः ।कणभक्षो दिनत्रीणि पायसेन दिनत्रयम् ॥
एवं कृत्वा महाभागे वाससोच्छिष्टकारिणः ।अपराधं न विद्येत संसारञ्च न गच्छति ॥
”इति तत्रैव अधौतवासःपरिधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
 * ॥
 अथ परिहितपरकीयवस्त्रस्यविष्णुपूजादिकरणे प्रायश्चित्तम् ।वाराह उवाच ।“यः पारक्येण वस्त्रेण नावधूतेन माधवि ।प्रायश्चित्ती पुमान्मूर्खो मम कर्म्मपरायणः ॥
करोति मम कर्म्माणि स्पृष्ट्वा ते मां तमःस्थितः ।मृगो वै जायते देवि वर्षाणि त्रीणि सप्त च ॥
हीनपादेन जायेत चैकजन्म वसुन्धरे ।मूर्खश्च क्रोधनश्चैव मद्भक्तश्चैव जायते ॥
तस्य वक्ष्यामि सुश्रोणि प्रायश्चित्तं महौजसम् ।येन गच्छति संसारं मम भक्तो व्यवस्थितः ॥
अष्टभक्तं ततः कृत्वा मम कर्म्मपरायणः ।माघस्यैव तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्बादशी ॥
तिष्ठेज्जलाशये तत्र क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः ।अनन्यमानसो भूत्वा मम चिन्तापरायणः ॥
प्रभातायान्तु शर्व्वर्य्यां उदिते च दिवाकरे ।पञ्चगव्यं ततः पीत्वा शीघ्रं मुच्येत किल्विषात् ॥
य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ।सर्व्वपापविनिर्मुक्तो मम लोकाय गच्छति ॥
”इति वाराहे परकीयवस्त्रपरीधानप्रायश्चित्त-नामाध्यायः ॥
 * ॥
 काञ्चननिर्म्मितवस्त्रप्रमाणंयथा,  --“यावत् काञ्चनवस्त्राणां वाहिका गोपकन्यकाः ।काश्चित्तत्राययुः शीघ्रं यत्र चन्द्रावली मुदा ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे २८ अध्यायः ॥
“आसनं वसनं शय्या जायापत्यं कमण्डलुः ।आत्मनः शुचिरेतानि न परेषां कदाचन ॥
”ईषद्धौतादिवस्त्रस्य पश्चिमाग्रादिप्रसारित-वस्त्रस्य च अधौतत्वं यथा,  --“ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रजकेन तु ।अधौतं तद्विजानीयाद्दशा दक्षिणपश्चिमे ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
 * ॥
सत्यतपाः ।“प्रागग्रमुदगग्रं वा धौतं वस्त्रं प्रसारयेत् ।पश्चिमाग्रं दक्षिणाग्रं पुनः प्रक्षालनात् शुचि ॥
”अत्राग्रं दशा वृक्षवत् ॥
 * ॥
 प्रचेताः ।“स्वयं धौतेन कर्त्तव्या क्रिया धर्म्म्या विपश्चिता ।न च राजकधौतेन नाधौतेन भवेत् क्वचित् ॥
पुत्त्रमित्रकलत्रेण स्वजातिबान्धवेन च ।दासवर्गेण यद्धौतं तत् पवित्रमिति स्थितिः ॥
”स्नानोत्तरं उष्णीषवस्त्रस्य धार्य्यत्वं यथा ।उष्णीषधारणं शिरोजलापनयनाय । तेन तद-नन्तरं न धार्य्यम् । तथा महाभारतम् ।“आप्लुतः साधिवासेन जलेन च सुगन्धिना ।राजहंसनिभं प्राप्य उष्णीषं शिथिलार्पितम् ।जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टयामास मूर्द्धनि ॥
”शिथिलार्पितं अगाढबद्धम् ॥
 * ॥
 निषिद्ध-वस्त्राणि यथा । भारते ।“न स्यूतेन न दग्धेन पारक्येण विशेषतः ।मूषिकोत्कीर्णजीर्णेन कर्म्म कुर्य्याद्विचक्षणः ॥
”नारसिंहे ।“न रक्तमुल्वणं वासो न नीलञ्च प्रशस्यते ।मलाक्तञ्च दशाहीनं वर्ज्जयेदम्बरं बुधः ॥
”उल्वणं उत्कटरक्तविशेषम् । आचाररत्नेउशनाः ।“दशाहीनेन वस्त्रेण कुर्य्यात् कर्म्माण्यभावतः ।”विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“वस्त्रं नान्यधृतं धार्य्यं न रक्तं मलिनं तथा ।जीर्णं वापदशञ्चैव श्वेतं धार्य्यं प्रयत्नतः ॥
उपानहं नान्यधृतं ब्रह्मसूत्रञ्च धारयेत् ।न जीर्णमलवद्वासो भवेच्च विभवे सति ॥
”योगियाज्ञवल्क्यः ।“स्नात्वैवं वाससी धौते अक्लिन्ने परिधाय च ।प्रक्षाल्योरूमृदद्भिश्च हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः ॥
अभावे धौतवस्त्राणां शाणक्षौमाविकानि च ।कुतपो योगपट्टं वा द्बिर्व्वासा येन वा भवेत् ॥
अधौतेन च वस्त्रेण नित्यनैमित्तिकीं क्रियाम् ।कुर्व्वन् फलं न चाप्नोति दत्तं भवति निष्फलम् ॥
”कुतपो नेपालकम्बलः ॥
 * ॥
 तर्पणात् पूर्व्वंस्नानवस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा,  --“निष्पीडयति यः पूर्व्वं स्नानवस्त्रन्तु तर्पणात् ।निराशास्तस्य गच्छन्ति देवाः पितृगणैः सह ॥
”यावालिः ।“स्नानं कृत्वार्द्रवासास्तु विण्मूत्रं कुरुते यदि ।प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेन शुद्ध्यति ॥
 * ॥
नार्द्रमेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन ॥
”हारीतः । आर्द्रञ्च सप्तवातहतमपि शुद्ध-मिति ॥
 * ॥
 मदनपारिजाते पारस्करः ।एकञ्चेद्वासो भवति तस्योत्तरार्द्धेन प्रच्छादय-तीति । इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
 * ॥
 संक्रान्त्यादौवस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा । षट्त्रिंशन्मत-निगमौ ।“संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्रं न पीडतेत्तत्र न च क्षारेण योजयेत् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 वस्त्र न०
  वस--ष्ट्रन् । परिधानाद्युपयुक्ते कार्पासादौ वसने ।वस्त्रधारणगुणाः यथा “स्नातस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेणतनुमार्जनम् । कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूयादोषनाश-नम् । कौषेयं चित्रवस्त्रञ्च रक्तवस्त्रं तथैव च । वात-श्लेष्महरं तत्तु शीतकाले विघारयेत् ।” कौषेयं पट्टा-म्बरं तसरवस्त्रञ्च । “मेध्यं सुशीतं पित्तघ्नं काषायंवस्त्रमुच्यते । तद्धारयेदुष्णकाले तच्चापि लघु शस्यते ।”काषायं (कोकटी) इति लोके । कषायरागरक्तं वा ।“शुक्लन्तु शुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम्ः । नचोष्णंनच वा शीतं तत्तु वर्षासु धारयेत् । यशस्यं काम्य-मायुष्यं श्रीमदानन्दबर्द्धनम् । त्वच्यं वशीकरं रुच्यंनवं निर्मलमम्बरम् ।” काम्यं कामोद्दीपकम् । “कदापिन जनैः सद्भिर्धार्य्यं मलिनमम्बरम् । तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्यलक्ष्मीकरं परम् ।” अलक्ष्मीरशोभादारिद्र्यं वा ।” भावप्र०अस्य परिधानविधिर्यथा भृगुः “विकच्छोऽनुत्तरीयश्चनग्नश्चावस्त्र एव च । श्रौतं स्मार्त्तं तथा कर्म न नग्न-श्चिन्तयेदपि । विकच्छः परीघानाद् गलितकच्छः । तथा च“परीधानात्वहिः कच्छा निबद्धा ह्यासुरी भवेत्” स्मृतिः“वामे पृष्ठे तथा नाभौ कच्छत्रयमुदाहृतम् । एभिःकच्छैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः” । वौधायनः“नाभौ धृतञ्च यद्वस्त्रमाच्छादयति जानुनी । अन्तरीयंप्रशस्तं तदच्छिन्नमुभयोस्तयोः ।” प्रचेताः “दशा नाभौप्रयोजयेत्” स्मृतिः “न स्यात् कर्मणि कञ्चुकीति” ।उत्तरीयधारणं चोपवीतवत् “यथा यज्ञोपवीतञ्चधार्य्यते च द्विजोत्तमैः । तथा सन्धार्य्यते यत्नादुत्तरा-च्छादनं शुभम्” स्मृतेः । अत्र यथा द्विजोत्तमैःसव्यापसव्यत्वादिना उपवीतं धार्य्यते तथा उत्तराच्छा-दनमपि द्विजोत्तमैरिति प्रदर्शनमात्रम् प्रागुक्तभृगु-वचनेन सर्वेषां द्विवस्त्रताप्रतीतेः” पारस्करः “एकञ्चे-द्वासो भवति तस्य उत्तरार्द्धेण प्रच्छादयतीति” आ०त० रघु० । “वस्त्रपरीधाननक्षत्रादि “ब्रह्मानुराधवसुतिष्यवि-शाखहस्तचित्रोत्तराग्निपवनादितिरेवतीषु । जन्मर्क्षजीवबुधशुक्रदिनोत्सवादौ धार्य्यं नवं वसनमीश्वरदेवतुष्ट्यै ।” ज्यो त० । “सूर्य्ये चाल्पधनं, व्रणः शशिदिने,  क्लेशः सदा भूमिजे,  वस्त्राणां बहुतावुधे,  सुरगुरौ विद्यागमः सम्पदः । नानाभोगयुतप्रमोदशयनं विद्याङ्गना भार्गवे,  शौरौस्युः खलु रोगशोककलहावस्त्रे धृते नूतने” कर्मलोचनम् । अस्य क्षारसंयोगनिषिद्धदिनानि यथा । “मन्दमङ्गलषष्ठीषु द्वादश्यां श्राद्ध-वासरे । वस्त्राणां क्षारसंयोगात्दहत्यासप्तमं कुलम् ।”आ० त० ।परकीयवस्त्रधारणनिषेधो यथा “आसनं वसनं शय्या जाया-पत्यं कमण्डलुः । आत्मनः शुचिरेतानि न परेषां कदा-चन” । ईषद्धौतादिवस्त्रस्य पश्चिमाग्रादिप्रसारितवस्त्रस्य चअधौतत्वं यथा,  “ईषद्धौतं स्त्रिया धौतं यद्धौतं रज-कस्य तु । अधौतं तद्विजानीद्दशादक्षिणपश्चिमे ।”कर्मलोचनम् । सत्यतपाः “प्रागग्रमुदग्रं वा घौतंवस्त्रं प्रसारयेत् । पश्चिमाग्रं दक्षिणाग्रं पुनः प्रक्षा-लनात् शुचि” अत्राग्रं दशा वृक्षवत् । प्रचेताः “स्वयंधोतेन कर्त्तव्या क्रिया धर्म्या विपश्चिता । न च रजक-घौतेन नाधौतेन भवेत् क्वचित् । पुत्रमित्रकलत्रेणस्वजातिबान्धवेन च । दासवर्गेण यद्धौतं तत् पवित्र-मिति स्थितिः” । स्नानोत्तरं उष्णीषवस्त्रस्य धार्य्यत्वंयथा उष्णीषधारणं शिरोजलापनयनाय । तेनम्नानानन्तरं धार्य्यम् । तथा च महाभारतम् “आप्लुत-स्याधिवासेन जलेन च सुगन्धिना । राजहंसनिभं प्राप्यउष्णीषं शिथिलार्पितम् । जलक्षयनिमित्तं वै वेष्टया-मास मूर्द्धनि” । शिथिलार्पितम् अगाढबद्वम् । निषिद्ध-वस्त्राणि यथा भारते “न स्यूतेन न दग्धेन पार-क्येण विशेषतः । मूषिकोत्कीर्णजीर्णेन कर्म कुर्य्याद्विच-क्षणः ।” नारसिंहे “न रक्तमुल्वर्ण वासी न नीलञ्चप्रशस्यते । मलाक्तञ्च दशाहीनं वर्जयेदम्बरं बुधः ।उल्वणम् उत्कटरक्तविशेषम् । आचाररत्ने उशना“दशाहीनेन वस्त्रेण कुर्य्यात् कर्माण्यभावतः” । विष्णु-धर्मोत्तरे “वस्त्रं नान्यधृतं धार्य्यं न रक्तं मलिनंतथा । जीर्णं वाऽपदशञ्चैव श्वेतं धार्य्यं प्रयत्नतः ।उपानहं नान्यधृतां ब्रह्मसूत्रञ्च धारयेत् । न जीर्णमलव-द्वासा भवेच्च विभवे सति ।” योगियाज्ञवल्क्यः“म्नात्वैवं वाससी धौते अक्लिन्ने परिधाय च । प्रला-ल्योरू मृदद्भिश्च हस्तौ प्रक्षालयेत्ततः । अभावे धौत-वस्त्राणां शाणक्षौमाविकानि च । कुतपो योगपट्टं वाद्विर्वासा येन वा भवेत् । अधौतेन च वस्त्रेण नित्यनैमि-त्तिकीं क्रियाम् । कुर्वन् फलं न चाप्नोति दत्तं भवतिनिष्कलम्” । कुतपो नेपालकम्बलः । तत्रापवादः“राङ्गवे पट्टसूत्रे च सूचीविद्धं न दुष्यति” विधानपा०“नीलीरक्तं न दुष्यति” इति मिता० पाठः । तर्पणात् पूर्वंम्रानवस्त्र निष्पीडने निषेधो यथा “निष्पीडयति यःपूर्वं स्नानवस्त्रन्तु तर्पणात् । निराशास्तस्य गच्छन्तिदेवाः पितृगणैः सह” । जावालिः “म्नानं कृत्वार्द्रवासास्तुविण्मूत्रं कुरुते यदि । प्राणायामत्रयं कृत्वा पुनः स्नानेनशुध्यति । नार्द्रमेकञ्च वसनं परिदध्यात् कथञ्चन” ।हारोतः “आर्द्रञ्च सप्तवाताहतमपि शुद्धमिति” ।संक्रान्त्यादौ वस्त्रनिष्पीडननिषेधो यथा षट्त्रिंशन्मत-निगमौ “संक्रान्त्यां पञ्चदश्याञ्च द्वादश्यां श्राद्धवासरे ।वस्त्रं न पीडयेत्तत्र नच क्षारेण योजयेत्” ति० त०

Grassman

German

 vástra,  n.,  Gewand,  Kleid [von 2. vas]. Vgl. ádhi-vastra und die Adjektiven pīvasá,  péśana,  bhadrá,  rabhasá,  suvasaná.
-eṇa {140, 1}.
-āṇi {26, 1}
 {152, 1}
 {273, 2}
 {720, 6}
 {827, 6}.
-ā {134, 4}
 {383, 15}
 {401, 6}
 {488, 23}
 {621, 17} (gavyā́)
 {808, 1}
 {809, 2}. _{809, 50}
 {932, 1}.
-ais {205, 3}.

Burnouf

French

 वस्त्र वस्त्र n.
  (sfx. त्र) vêtement
 étoffe
enveloppe,  en gén. 
		 Lat. vestis
 gr.
ἐσθής
 goth. vasti
 etc.
वस्त्रकूट्टिम n.
  parasol.
वस्त्रगृह n.
  tente.
वस्त्रग्रन्थि m.
  ceinture où sont retenus les vêtements
inférieurs.
वस्त्रपुत्रिका f.
  poupée d'étoffe.
वस्त्रयोनि f.
  la matière dont une étoffe est faite.
वस्त्रभेदक m.
  (भिद्) tailleur d'habits.
वस्त्रभेदिन् m,  mms.

Stchoupak

French

 वस्त्र-
 nt. vêtement,  étoffe 
 -क- id. 
 -वन्त्- a. qui a des
vêtements,  bien habillé,  -इन्- id. (ord. ifc.).
°क्नोपम्- abs. en sorte que les vêtements soient trempés.
°द- ag. qui donne des vêtements.
°धाविन्- ag. laveur de vêtements.
°प- m.
  pl.
  n.
  d'un peuple.
°पूत- a. v. filtré à travers une étoffe.
°पेटा- f.
  panier à vêtements.
°युगल- nt. °युग्म- m.
  une paire de vêtements,  les 2 pièces
qui composent un vêtement.
°वेष्टित- a. v. vêtu,  bien habillé.
वस्त्राञ्चल- m.
  bord ou pan d'un vêtement,  d'une étoffe 
वस्त्रान्त- id.
वस्त्रान्तर- nt. vêtement de dessus.
वस्त्रापहारक- ag. voleur de vêtements.
वस्त्रार्ध-प्रावृत- a. v. vêtu de la moitié d'un vêtement.
वस्त्रावलर्त- nt. partie d'un vêtement.
वस्त्रोत्कर्षण- nt. fait de retirer un vêtement.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.