| YouTube Channel

ववः (vavaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
ब(व)कः,
पुं,
 (ब(व)ङ्कते कुटिलीभवतीति । वकि +अच् । पृषोदरादित्वात् नलोपः ।) स्वनाम-ख्यातपक्षिविशेषः । तत्पर्य्यायः । कह्वः २ ।इत्यमरः । २ । ५ । २२ ॥
द्वारवलिभुक् ३कक्षेरुः ४ शुक्लवायसः ५ दीर्घजङ्घः ६ बकोटः ७गृहवलिप्रियः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥
निशैतः९ शिखी १० चन्द्रविहङ्गमः ११ । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
तीर्थसेवी १२ तापसः १३ मीन-घाती १४ मृषाध्यायी १५ निश्चलाङ्गः १६दाम्भिकः १७ । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्यमांसस्य गुणाः ।“शरारिबककाकाश्च दात्यूहाः पवनापहाः ॥
”इति रत्नावली ॥
अपि च ।“हंससारसकाचाक्षवकक्रौञ्चशरारिकाः ।नन्दीमुखीसकादम्बावलाकाद्याः प्लवाः स्मृताः ॥
प्लवन्ते सलिले यस्मात् एते तस्मात् प्लवाः स्मृताः ॥
कुलेचराः प्लवाश्चापि कोशस्थाः पादिनस्तथा ।मत्स्या एते समाख्याताः पञ्चधानूपजातयः ॥
आनूपा मधुराः स्निग्धा गुरवो वह्निसादनाः ।श्लेष्मलाः पिच्छलाश्चापि मांसपुष्टिप्रदा भृशम् ॥
तथाभिष्यन्दिनस्ते हि प्रायोऽपथ्यतमाःस्मृताः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
स्वनामख्यातपुष्पवृक्षः । तत्पर्य्यायः । शिव-वल्ली २ पाशुपतः ३ एकाष्ठीलः ४ वसुः ५ ।इत्यमरः ॥
एकाष्ठीला ६ बुकः ७ वसुकः ८वसूकः ९ । इति तट्टीका ॥
बकपुष्पः १०शिवमल्ली ११ । इति शब्दरत्नावली ॥
काक-शीर्षः १२ स्थूलपुष्पः १३ शिवप्रियः १४ काक-नामा १५ वसहट्टः १६ स्वपूरकः १७ रक्त-पुष्पः १८ मुनितरुः १९ अगस्तिः २० वङ्ग-सेनकः २१ । इति रत्नमाला ॥
अगस्त्यः २२शीघ्रपुष्पः २३ मुनिद्रुमः २४ व्रणारिः २५दीर्घफलकः २६ वक्रपुष्पः २७ सुरप्रियः २८ ।“सितपीतनीललोहितकुसुमभेदाच्चतुर्विधो-ऽगस्तिः ।मधुरशिशिरदोषश्रमकासविनाशनश्च भूतघ्नः ॥
”तथा च ।“अगस्ति शिशिरं गौल्यं त्रिदोषघ्नं श्रमापहम् ।बलासकासवैवर्ण्यभूतघ्नञ्च बलावहम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च ।“अगस्तिकुसुमं शीतं चातुर्थकनिवारकम् ।नक्तान्ध्यनाशनं तिक्तं कषायं कटुपाकि च ।पीनसश्लेष्मपित्तघ्नं वातघ्न मुनिभिर्मतम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“वासकस्य च पुष्पा वङ्गसेनस्य चैव हि ।कटुपाकानि तिक्तानि कासक्षयकराणि च ॥
”इति राजवल्लभः ॥
“बकः पाशुपतश्चैव शिवापीडश्च सुव्रतः ।वसुकश्च शिवाङ्कश्च शिवेष्टः क्रमपूरकः ॥
शिवमल्लिः शिवाह्लादः शाम्भवो रविसंमितः ।बकोऽतिशिशिरस्तिक्तो मधुरो मधुगन्धकः ॥
पित्तदाहकफश्वासश्रमहारी च दीपनः ॥
”इति च राजनिर्घण्टः ॥
“शिवमल्ली पाशुपत एकाष्ठीला वुको वसुः ।वुकोऽनुष्णः कटुस्तिक्तः कफपित्तविषापहः ।योनिशूलतृषादाहकुष्ठशोथास्रनाशनः ॥
”इत्यपि भावप्रकाशः ॥
तालव्यशकारः । यथा, --“ -- शो वान्तो वपरो बकः ।”इति बीजवर्णाभिधानम् ॥
* ॥
कुवेरः । रक्षोविशेषः । इति मेदिनी । के, ३० ॥
सच भीमेन हतः । (यथा महाभारते । १ । ९५ । ७३ ।“तस्यामप्येकचक्रायां बकं नाम राक्षसं हत्वापाञ्चालनगरमभिगताः ॥
”) अत्र कोषे पवर्गीयबकारादौ पठितोऽयं शब्दः किन्तु अमर-टीकायां भरतेन अन्तःस्थवकारादिवचवक-धातुभ्यां क्रमेण घप्रत्ययेन अन्प्रत्ययेन चसाधितः ॥
* ॥
यन्त्रविशेषः । यथा, --“जलकच्छपपातालदोलाभूधरवालुकाः ।बकाद्या यन्त्रभेदाः स्युर्व्वज्रान्धाद्याश्च मूषिकाः ॥
”इति शब्दचन्द्रिका ॥
अस्य विवरणं यथा, वैद्यके ।“दीर्घकण्ठकाचकूप्या गिलयेत् स्वल्पभाण्डकम् ।तिर्य्यक् कृत्वा पचेत् चुल्यां बकयन्त्रमितिस्मृतम् ॥
”असुरविशेषः । स च श्रीकृष्णेन हतः । यथा, --“स्वं स्वं वत्सकुलं सर्व्वे पाययिष्यन्त एकदा ।गत्वा जलाशयाभ्यासं पाययित्वा पपुर्जलम् ॥
ते तत्र ददृशुर्बाला महासत्त्वमवस्थितम् ।तत्र सुवज्रनिर्भिन्नं गिरेः कूटमिव च्युतम् ॥
स वै बको नाम महानसुरो बकरूपधृक् ।आगत्य तरसा कृष्णं तीक्ष्णतुण्डोऽग्रसद्बली ॥
कृष्णं महाबकग्रस्तं दृष्ट्वा रामादयोऽर्भकाः ।बभूवुरिन्द्रियाणीव विना प्राणं विचेतसः ॥
तँतालुमूलं प्रदहन्तमग्निवद्गोपालसूनुं पितरं जगद्गुरोः ।चच्छर्द्द सद्योऽतिरुषाक्षतं बक-स्तुण्डेन हन्तुं पुनरभ्यपद्यत ॥
तमापतन्तं स निगृह्य तुण्डयो-र्दीर्भ्यां बकं कंससखं सतां गतिः ।पश्यत्सु बालेषु ददार लीलयामुदावहो वीरणवद्दिवौकसाम् ॥
”इति श्रीभागवते १० स्कन्धे ११ अध्यायः ॥