| YouTube Channel

वर्तन (vartana)

 
शब्दसागरः
English
वर्त्तन
mfn.
 (-नः-ना-नं) Fixed, stationary, stable.
nf. (-नं-नी)
1. Staying,
abiding, being, the property of a fixed presence.
2. A road, a
way.
3. A ball at one end of a spindle to assist its rotatory mo-
tion.
4. Grinding.
n.
 (-नं)
1. Livelihood, subsistence.
2. Occupa-
tion, profession.
3. Salary, hire, wages.
4. A ball of cotton from
which the threads are spun.
5. A ball, a globe.
6. Appointing.
7.
Turning.
8. Abode, residence.
9. Conduct.
10. Commerce, traffic.
m.
 (-नः) A dwarf.
E.
 वृत् to be, to be fixed, &c.,
aff.
 ल्युट् or युच् ।
Capeller Eng
English
वर्तन
a.
 causing to move or live (Viṣṇu).
n.
 turning,
rolling, moving on, wandering, roaming
staying, abiding in (loc. )
living on (instr. ), support of life, earnings, wages
intercourse or
commerce with (सह), proceeding with (—°).
Yates
English
वर्त्तन (नः-ना-नं)
a. Fixed.
n.
f.
 Stay-
ing
a road
ball at the end of
a spindle
grinding.
n.
 Liveli-
hood
a ball.
m.
 A dwarf.
Spoken Sanskrit
English
वर्तन vartana
n.
 commission
वर्तन vartana
n.
 turn
वर्तन vartana
adj.
 causing to live or be
वर्तन vartana
adj.
 abiding
वर्तन vartana
adj.
 staying
वर्तन vartana
adj.
 setting in motion
वर्तन vartana
adj.
 quickening
वर्तन vartana
m.
 dwarf
वर्तन vartana
n.
 living on
वर्तन vartana
n.
 twisting
वर्तन vartana
n.
 abiding in
वर्तन vartana
n.
 proceeding
वर्तन vartana
n.
 livelihood
वर्तन vartana
n.
 subsistence
वर्तन vartana
n.
 distaff or spindle
वर्तन vartana
n.
 place where a horse rolls
वर्तन vartana
n.
 application
वर्तन vartana
n.
 behaviour
वर्तन vartana
n.
 intercourse with
वर्तन vartana
n.
 decoction
वर्तन vartana
n.
 often told word
वर्तन vartana
n.
 employment relationship
वर्तन vartana
n.
 application of
वर्तन vartana
n.
 globe or ball
वर्तन vartana
n.
 conduct
वर्तन vartana
n.
 occupation
वर्तन vartana
n.
 wages
वर्तन vartana
n.
 act of turning or rolling or rolling on or moving forward or about
वर्तन vartana
n.
 earnings
वर्तन vartana
n.
 commerce
Wilson
English
वर्त्तन
mfn.
 (-नः-ना-नं) Fixed, stationary, stable.
nf.
(-नं-नी)
1 Staying, abiding, being, the property of a fixed presence.
2 A road, a way.
3 A ball at one end of a spindle to assist its rotatory motion.
4 Grinding.
n.
 (-नं)
1 Livelihood, subsistence.
2 Occupation, profession.
3 Salary, hire, wages.
4 A ball of cotton from which the threads are spun.
5 A ball, a globe.
6 Appointing.
7 Turning.
m.
 (-नः) A dwarf.
E.
 वृत to be, to be fixed, &c,
aff.
 ल्युट् or युच्.
Apte
English
वर्तन [vartana],
a.
 [वृत्-ल्यु ल्युट् वा]
Abiding, living, staying, being
&c.
Stationary. -नः A dwarf.
नी A road, way.
Living, life.
Pounding, grinding.
Sending off, despatching.
नम् Living, being.
Staying, abiding, residing.
Action, movement, mode or manner of living
स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयो- र्वर्तनानि
U.*
 1.26
(the word may here mean 'abode or residence', also).
Living on, subsisting (at the end of
comp.
 ).
Livelihood, maintenance, subsistence
तैरेवास्य कलेः कलेवरपुषोव दैनंदिनं वर्तनम्
Bv.*
 1.13.
Turning round, revolving.
Rolling on, moving about.
Appointing.
A means of subsistence, profession, occupation.
Conduct, behaviour, proceeding.
Wages, salary, hire.
Commerce, traffic.
A globe, ball.
Application of
colouring
निहितमलक्तवर्तनाभिताम्रम्
Ki.*
 1.42.
An
oft
 entold word.
Decoction.
Comp.
 -विनियोगः salary, wages.
Apte 1890
English
वर्तन a. [वृत्-ल्यु ल्युट वा] 1 Abiding, living, staying, being &c.
2 Stationary.
नः A dwarf.
नी 1 A road, way.
2 Living, life.
3 Pounding, grinding.
4 Sending off, despatching.
5 A spindle.
नं 1 Living, being.
2 Staying, abiding, residing.
3 Action, movement, mode or manner of living
स्मरसि च तदुपांतेष्वावयोर्वर्तनानि U. 1. 26
(the word may here mean ‘abode or residence’, also).
4 Living on, subsisting (at the end of comp.)
5 Livelihood, maintenance, subsistence.
6 Turning round, revolving.
7 Rolling on, moving about.
8 Appointing.
9 A means of subsistence, profession, occupation.
10 Conduct, behaviour, proceeding.
11 Wages, salary, hire.
12 Commerce, traffic.
13 A spindle.
14 A globe, ball.
Monier Williams Cologne
English
वर्तन
mfn.
 (also
fr.
Caus.
 ) abiding, staying
&c.
 (= वर्तिष्णु),
L.
setting in motion, quickening, causing to live or be (also applied to Viṣṇu),
Hariv.
BhP.
वर्तन
m.
 a dwarf,
L.
वर्तन
n.
 the act of turning or rolling or rolling on or moving forward or about (trans. and intrans.),
Nir.
KātyŚr.
BhP.
Car.
&c.
 (also f(आ). ,
Harav.
 )
वर्तन
n.
 twisting (a rope),
L.
staying, abiding in (loc. ),
Uttarar.
living on (instr.), livelihood, subsistence, occupation, earnings, wages,
Kāv.
Rājat.
Kathās.
Hit.
commerce, intercourse with (सह),
Kām.
proceeding, conduct, behaviour,
Sāh.
(ifc. ) application of
Kir.
a distaff or spindle,
L.
a globe or ball,
L.
an often told word,
L.
a place where a horse rolls,
L.
decoction,
L.
Monier Williams 1872
English
वर्तन, अस्, आ, अम्, = वर्तिष्णु, abiding, stay-
ing
stationary, stable
causing to move or live,
giving life, causing to be
(अस्), m. a dwarf
(ई), f.
staying, abiding, living, life
a way, road, path
rubbing, grinding, pounding (= पेषण)
sending
off, dispatching (= प्रेषण, according to some)
a spindle or distaff, the ball at one end of a spindle
(अम्), n. the act of turning or moving, revolving
rolling on, moving forward, moving about
staying,
abiding, living, abode, residence
causing to move
causing to be or exist
appointing
living on, sup-
porting life by (with inst. or at the end of a comp.),
livelihood, subsistence
earnings, hire, wages, salary
occupation, profession
intercourse, commerce, traffic
proceeding, conduct, behaviour
colouring, covering
with colour (such as lac &c.)
a spindle or distaff or
(according to some) a ball of cotton from which the
threads are spun
a ball, globe.
—वर्तन-दान,
अम्, n. the gift of means of subsistence or wages.
—वर्तन-विनियोग, अस्, m. appointment or assign-
ment of means of subsistence, i. e. of salary, wages,
&c.
—वर्तनाभाव (°न-अभ्°), अस्, m. want of
means of subsistence, destitution.
Macdonell
English
वर्तन vart-ana,
a.
 [√ vṛt] setting in motion, 🞄quickening (rare)
n.
 staying or sojourn in 🞄(lc.)
living on (in. ), subsistence, livelihood, 🞄occupation (ord. mg.)
wages
association 🞄with (saha)
proceeding, conduct
application 🞄of (—°).
Benfey
English
वर्तन वर्तन, i. e. वृत् + अन,
I.
adj.
Staying.
II.
m.
 A dwarf.
III.
f.
 नी,
and
n.
1. Staying, abiding,
Utt. Rāmac. 17, 2.
2. A road.
3. Grinding.
4. A ball.
IV.
n.
1. Turning.
2. A
ball of cotton from which the threads
are spun.
3. Occupation, Pañc. i. d.
12.
4. Livelihood, Hit. 114, 2.
5.
Appointing, being appointed, Hit. 98, 8.
6. Wages, Hit. i. d. 45, M.M.
7. A
soldier's pay, Hit. 98, 10
99, 18.
8.
Colouring, Kir. 10, 42.
Hindi
Hindi
व्यवहार
Apte Hindi
Hindi
वर्तन
वि* - वृत् + ल्युट्
"टिकाऊ, रहने वाला, ठहरने वाला, विद्यमान"
वर्तन
वि* - -
स्थिर
वर्तनः
पुं*
 - -
"ठिंगना, बौना"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"जीना, विद्यमान रहना"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"ठहरना, डटे रहना, निवास करना"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"कर्म, गति, जीने का ढंग या तरीक़ा"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"जीवित रहना, जीवनयापन करना"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"आजीविका, जीवन निर्वाह, वृत्ति"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"जीवन निर्वाह का साधन, वृत्ति, व्यवसाय"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"चालचलन, व्यवहार, आचरण"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"मज़दूरी, वेतन, भाड़ा"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"व्यापार, लेन-देन"
वर्तनम्
नपुं*
 - -
तकवा
वर्तनम्
नपुं*
 - -
"गोलक, गेदं"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
"होना, रहना"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
"ठहरना, बसना"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
"कर्म, गति"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
जीविका
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
जीवित रहने का साधन
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
"आचरण, व्यवहार"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
"मजदूरी, वेतन"
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
तकवा
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
जिससे रंगा जाय
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
बार-बार दोहराया गया शब्द
वर्तनम्
नपुं*
 - वृत्+ल्युट्
काढ़ा बनाना
L R Vaidya
English
vartana {% (I) a. (f. ना) %} Being, living.
vartana {% (II) m. %} A dwarf.
vartana {% (III) n. %} 1. Abode, residence, living, residing, स्मरसि च तदुपांतेष्वावयोर्वर्तनानि Ut.i.
2. livelihood, subsistence
3. occupation
4. hire, wages
5. conduct, behaviour
6. commerce, traffic
7. a spindle
8. a globe.
Bopp
Latin
वर्तन n. (Caus. r. वृत् s. अन)
1) victus, alimentum. HIT.
116. 3.
2) merces. HIT. 98. 10.
Lanman
English
vartana, n. prop. an existing, and so
(like Eng. living), means of subsistence.
[√vṛt, mgs 3, 5: cf. vṛtti.]
Kridanta Forms
Sanskrit
वृत् (वृ꣡तुँ॒ वर्तने - भ्वादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्तनम्
अनीयर् = वर्तनीयः - वर्तनीया
ण्वुल् = वर्तकः - वर्तिका
तुमुँन् = वर्तितुम्
तव्य = वर्तितव्यः - वर्तितव्या
तृच् = वर्तिता - वर्तित्री
क्त्वा = वर्तित्वा / वृत्त्वा
ल्यप् = प्रवृत्य
क्तवतुँ = वृत्तवान् - वृत्तवती
क्त = वृत्तः - वृत्ता
शानच् = वर्तमानः - वर्तमाना
वृत् (वृ꣡तुँ॒ वरणे वर्तने - दिवादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्तनम्
अनीयर् = वर्तनीयः - वर्तनीया
ण्वुल् = वर्तकः - वर्तिका
तुमुँन् = वर्तितुम्
तव्य = वर्तितव्यः - वर्तितव्या
तृच् = वर्तिता - वर्तित्री
क्त्वा = वर्तित्वा / वृत्त्वा
ल्यप् = प्रवृत्य
क्तवतुँ = वृत्तवान् - वृत्तवती
क्त = वृत्तः - वृत्ता
शानच् = वृत्यमानः - वृत्यमाना
वृत् (वृ꣡तुँ꣡ भाषार्थः - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = वर्तनम्
अनीयर् = वर्तनीयः - वर्तनीया
ण्वुल् = वर्तकः - वर्तिका
तुमुँन् = वर्तयितुम् / वर्तितुम्
तव्य = वर्तयितव्यः / वर्तितव्यः - वर्तयितव्या / वर्तितव्या
तृच् = वर्तयिता / वर्तिता - वर्तयित्री / वर्तित्री
क्त्वा = वर्तयित्वा / वर्तित्वा / वृत्त्वा
ल्यप् = प्रवर्त्य / प्रवृत्य
क्तवतुँ = वर्तितवान् / वृत्तवान् - वर्तितवती / वृत्तवती
क्त = वर्तितः / वृत्तः - वर्तिता / वृत्ता
शतृँ = वर्तयन् / वर्तन् - वर्तयन्ती / वर्तन्ती
शानच् = वर्तयमानः / वर्तमानः - वर्तयमाना / वर्तमाना
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
वर्तन 4. 1) अलक्तक° so v.a. das Bestreichen -x-, Färben mit Lack, Kir. 10, 42. — °das Umdrehen (eines pflügenden Tieres) am Ende des Ackers, Kauṭ. 130, 1 v.u. Vgl. J. J. Meyer, S. 207, Anm. 2, der परिवर्तन hat.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skor ba
१) पद्स्क्षिण २) वर्तन ३)
bskor ba
१) अट्या २) अनुप्रवर्तन ३) आवर्तन ४) आवृत ५) उपगूढ ६) चक्र ७) दत्तिक ८) नयनानयन ९) परिक्षिप्त १०) परीवृत ११) प्रतिकुब्जित १२) प्रदक्षिणा १३) प्रवर्तन १४) प्रवृत्ति १५) भ्रमण १६) वर्ण १७) वर्तन १८) वेष्ट १९) सम्मति
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
भविष्णुर्भविता भूष्णुः समौ वर्तिष्णुवर्तनौ ॥ ३८९ ॥
-wordlist-
भविष्णु (पुं), भवितृ (पुं), भूष्णु (पुं), वर्तिष्णु (पुं), वर्तन (पुं)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वर्त्तनं,
क्ली,
 (वर्त्ततेऽनेनेति । वृत् + करणे ल्युट् ।)वृत्तिः । इत्यमरः । २ । ९ । १ ॥
(यथा, भाग-वते । ७ । ११ । २६ ।“सम्मार्ज्जनोपलेपाभ्यां गृहमण्डनवर्त्तनैः ।स्वयञ्च मण्डिता नित्यं परिमृष्टपरिच्छदा ॥
”)साधारणवर्त्तुलम् । इति शब्दरत्नावली ॥
वर्त्तनं,
क्ली,
स्त्री,
 (वर्त्ततेऽनेनेति । वृत् + ल्युट् ।)तूलनाला । तर्कुपीठः । जीवनम् । इतिमेदिनी । ने, १२६ ॥
(यथा, मार्कण्डेये । ५० । ७१ ।“देवतापितृमर्त्त्यानामतिथीनाञ्च वर्त्तनम् ।यस्यावशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥
”)
वर्त्तनः,
पुं,
 (वर्त्तते इति । वृत् + “अनुदात्तेतश्चहलादेः ।” ३ । २ । १४९ । इति युच् ।)वामनः । इति मेदिनी । ने, १२५ ॥
वर्त्तिष्णौ, त्रि । इत्यमरः । ३ । १ । २९ ॥
(यथा, भाग-वते । ३ । ११ । २६ ।“एष दैनन्दिनः सर्गो ब्राह्मस्त्रैलोक्यवर्त्तनः ।तिर्य्यङ्नृपितृदेवानां सम्भवो यत्र कर्म्मभिः ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
वर्त्तन
न०
 वृत--ल्युट् । १ वृत्तौ २ स्थितौ अमरः । णिच्-भावे ल्युट् । २ स्थापने णिच् करणे ल्युट् । ३ जीवनो-पाये स्त्री ङीप् । ४ तक्रुवीठे
न०
 मेदि० । ल्यु । ६ वृत्ति-मति वर्त्तिष्णौ च
त्रि०
 अमरः । ७ बामने
त्रि०
 मेदि० ।८ साधारणवर्तुले
न०
 शब्दर० ।
Capeller
German
वर्तन
m.
 Umdrehung, das Umherschweifen,
Aufenthalt in (Loc.), Beschäftigung,
Lebensunterhalt, Erwerb, Lohn, Verkehr,
Verfahren, Anwendung von (—°).
Stchoupak
French
वर्तन-
ag. ifc. qui met en mouvement
nt. mouvement, fait d'aller et
venir, de faire le tour
passe-temps, séjour
fait de vivre de, de gagner sa
vie par (instr.), moyen de subsistance
fait de manier ou d'appliquer qqch., de
se servir de (ifc.).