| YouTube Channel

वर्गः (vargaH)

 
Apte
English
वर्गः [vargḥ], [वृज्-घञ्]
A class, division, group
company, society, tribe, collection (of similar things)
न्यषेधि शेषो- $प्यनुयायिवर्गः
R.*
 2.4
11.7
so पौरवर्गः, नक्षत्रवर्गः
&c.
A party, side
वर्गाबुभौ देवमहीधराणाम्
Ku.*
 7.53.
A category.
A class of words grouped together
as मनुष्य- वर्गः, वनस्पतिवर्गः
&c.
A class of consonants in the alphabet
(as कवर्ग, चवर्ग etc.).
A section, chapter, division of a book.
Particularly, a subdivision of an Adhyāya in Ṛigveda.
The square power.
Strength.
Sphere, province.
The whole class of objects of worldly existence (धर्म, अर्थ and काम).
Comp.
 -अन्त्यम्, -उत्तमम् the last letter of each of the first five classes of consonants
i. e. a nasal. -अष्टकम् the eight groups of consonants i. e. the consonants collectively. -कर्मन्
N.
 of an operation relating to square numbers. -घनः the cube of a square. ˚घातः the fifth power. -पदम्, -प्रूलम् the square root. -प्रकृतिः
f.
 an affected square. -वर्गः the square of a square. -स्थ
a.
 devoted to a party
partial.
Apte 1890
English
वर्गः [वृज्-घञ्] 1 A class, division, group
company, society, tribe, collection (of similar things)
न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः R. 2. 4, 11. 7
so पौरवर्गः, नक्षत्रवर्गः &c.
2 A party, side
Ku. 7. 53.
3 A category.
4 A class of words grouped together
as मनुष्यवर्गः, वनस्पतिवर्गः &c.
5 A class of consonants in the alphabet.
6 A section, chapter, division of a book.
7 Particularly, a subdivision of an Adhyāya in Ṛgveda.
8 The square power.
9 Strength.
10 Sphere, province.
11 The whole class of objects of worldly existence (धर्म, अर्थ, and काम).
Comp.
अंत्यं,
उत्तमं the last letter of each of the first five classes of consonants
i. e. a nasal.
घनः the cube of a square. °घातः the fifth power.
पदं,
मूलं the square root.
प्रकृतिः f. an affected square.
वर्गः the square of a square.
Apte Hindi
Hindi
वर्गः
पुं*
 - वृज् + घञ्
"श्रेणी, प्रभाग, समूह, दल, समाज, जाति, संग्रह (एक समान वस्तुओं का)"
वर्गः
पुं*
 - -
"टोली, पक्ष"
वर्गः
पुं*
 - -
प्रवर्ग
वर्गः
पुं*
 - -
एक स्थान पर वर्गीकृत शब्दसमूह
वर्गः
पुं*
 - -
वर्णमाला में व्यंजनों का समूह
वर्गः
पुं*
 - -
"अनुभाग, अध्याय, या पुस्तक का परिच्छेद "
वर्गः
पुं*
 - -
"विशेषरूप से ऋग्वेद के अध्यायान्तर्गत अवभाग, सूक्त"
वर्गः
पुं*
 - -
घात-दो समान अंकों का गुणनफल
वर्गः
पुं*
 - -
सामर्थ्य
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 वर्गः
noun
समानानां वस्तूनां समूहः यः कार्यादिषु उपयुक्तं भवति।
"मया शब्दकोशस्य वर्गः क्रीतः।"
Synonyms:
 वर्गः, कक्षा, छात्रसमूहः
noun
सहाध्यायिनां छात्राणां गणः।
"छात्रस्य एकस्य प्रमादात् समग्रः वर्गः शासनम् अन्वभवत्।"
Synonyms:
 पञ्च, पाण्डवः, शिवास्यम्, इन्द्रियम्, स्वर्गः, व्रताग्निः, महापापम्, महाभूतम्, महाकाव्यम्, महामखः, पुराणलक्षणम्, अङ्गम्, प्राणाः, वर्गः, इन्द्रियार्थः, बाणः
noun
एकाधिकं चत्वारि।
"पञ्चाधिकं पञ्च आहत्य दश भवन्ति।"
Synonyms:
 वर्गः
noun
तद् गुणनफलं यद् कामपि सङ्ख्यां तया एव सङ्ख्यया गुणयित्वा प्राप्यते।
"सप्तानां वर्गः नवचत्वारिंशत्।"
Synonyms:
 वर्गः
noun
सा आकृतिः यस्यां दैर्घ्यं पृथुता तथा च चत्वारः कोणाः समानाः सन्ति।
"एषः पञ्चसेन्टीमीटरपरिमाणस्य वर्गः अस्ति।"
Synonyms:
 वर्गः
noun
शब्दशास्त्रे एकस्मात् स्थानात् उच्चार्यमाणानां स्पर्शवर्णानां समूहः।
"हिन्दीव्यञ्जनानि कवर्गचवर्गटवर्गादिषु वर्गेषु विभाजितानि सन्ति।"
Synonyms:
 कक्षा, वर्गः
noun
अध्ययनस्य क्रमे कृतः विभागः।
"भवान् कस्यां कक्षायां पठति।"
Synonyms:
 श्रेणी, वर्गः, कोटिः, समूहः
noun
योग्यताकर्तव्यादीनाम् आधारेण कृतः विभागः।
"नेतृषु गान्धीमहोदयस्य श्रेणी उन्नता आसीत्।"
Synonyms:
 समूहः, परिषद्, सङ्घः, निकायः, गणः, अनीकः, वर्गः, षण्डः, सार्थः, मण्डलम्, वृन्दम्
noun
कस्यापि विशेषस्य कार्यादेः पूर्त्यर्थे सम्मिलिताः जनाः।
"अस्माकं नगरे चित्रकूटस्थ रामलीलायाः समूहः आगतः।"
Synonyms:
 अध्यायः, पाठः, परिच्छेदः, सर्गः, वर्गः, उद्घातः, अङ्कः, संग्रहः, उच्छ्वासः, परिवर्तः, पटलः, पर्वः, आह्निकम्, प्रकरणम्
noun
ग्रन्थसन्धिः।
"उपाध्यायेन प्रवचने गीतायाः पञ्चमस्य अध्यायस्य विवरणं कृतम्।"
Synonyms:
 अध्यायः, परिच्छेदः, अध्ययः, सर्गः, पर्वः, विच्छेदः, स्कन्धः, प्रकरणम्, प्रस्तावः, अङ्कः, वर्गः, शाखा, उल्लासः, उच्छ्वासः, आश्वासः, उद्यतः
noun
एकविषयप्रतिपादनदृष्ट्या ग्रन्थस्थितप्रकरणस्य अवयवः।
"अस्मिन् अध्याये प्रभुरामचन्द्रस्य जन्मनः अद्भुतं वर्णनम् अस्ति।"
Synonyms:
 वर्गः
noun
एकः देशः ।
"वर्गस्य उल्लेखः बौद्धसाहित्ये वर्तते"
Tamil
Tamil
வர்க3: : வகுப்பு, வகை, வர்க்கம், அத்யாயம், புத்தகத்தின் பாகம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: वर्गः
Root: वर्गः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ low
⇒ vile
⇒ reed
⇒ heap
⇒ cane
⇒ stem
⇒ arrow
⇒ stalk
⇒ water
⇒ trunk
⇒ rudder
⇒ bundle
⇒ praise
⇒ branch
⇒ switch
⇒ privacy
⇒ cluster
⇒ flattery
⇒ occasion
⇒ quantity
⇒ multitude
⇒ long bone
⇒ abundance
⇒ opportunity
⇒ private place
⇒ kind of square measure
⇒ bone of the arms or legs
⇒ separate department or subject
⇒ baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.]
⇒ part of the trunk of a tree whence the branches proceed
Shloka(s):
3|3|43|2 ► काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डः (काण्ड) (पुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डम् (काण्ड) (नपुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
Related word(s):
उपाधि ➡ समूहः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वर्गः,
पुं,
 (वृज्यते इति । वृजी वर्ज्जने + घञ् ।)स्वजातीयसमूहः । (यथा, रघुः । २ । ४ ।“व्रताय तेनानुचरेण धेनो-र्न्यषेधि शेषोऽप्यनुयायिवर्गः ॥
”)समानधर्म्मिभिः प्राणिभिरप्राणिभिरुपलक्षितंवृन्दम् । यथा कवर्गः । अत्र कत्वखत्वादिनाविजातीयत्वेऽपि स्थानसाम्यमस्ति । इत्यमर-भरतौ ॥
ग्रन्थपरिच्छेदः । यथा, --“सर्गो वर्गपरिच्छेदोद्घाताध्यायाङ्कसंग्रहाः ।उच्छ्वासः परिवर्त्तश्च पटलः काण्डमस्त्रियाम् ।स्थानं प्रकरणं पर्व्वाह्रिकञ्च ग्रन्थसन्धयः ॥
”इति त्रिकाण्डशेषः ॥
समानाङ्कद्वयस्य पूरणम् । तत्पर्य्यायः । कृतिः २ ।वर्गे करणसूत्रं वृत्तद्वयम् ।“समद्विघातः कृतिरुच्यतेऽथस्थाप्योऽन्त्यवर्गो द्विगुणान्त्यनिघ्नः ।स्वस्वोपरिष्टाच्च तथापरेऽङ्का-स्त्यक्त्वान्त्यमुत्सार्य्य पुनश्च राशिम् ॥
खण्डद्वयस्याभिहतिर्द्विनिघ्नीतत्खण्डवर्गैक्ययुता कृतिर्व्वा ।इष्टोनयुग्राशिवधःकृति स्या-दिष्टस्य वर्गेण समन्वितो वा ॥
” * ॥
अत्रोद्देशकः ।“सखे नवानाञ्च चतुर्द्दशानांब्रूहि त्रिहीनस्य शतत्रयस्य ।पञ्चोत्तरस्याप्ययुतस्य वर्गंजानासि चेद्वर्गविधानमार्गम् ॥
”न्यामः ९ । १४ । २९७ । १०००५ । एषांयथोक्तकरणेन जाता वर्गाः ८१ । १९६ ।८८२०९ । १००१०००२५ ॥
अथवा नवानांखण्डे ४ । ५ । अनयोराहतिः २० । द्बिनिघ्नी ४० ।तत्खण्डवर्गैक्येन ४१ । युता जाता सैवकृति ८१ ॥
अथवा चतुर्द्दशानां खण्डे ६ । ८ ।अनयोराहतिः ४८ । द्बिनिघ्नी ९६ । तत्खण्ड-वर्गौ ३६ । ६४ । अनयोरैक्येन १०० । युताजाता सैव कृतिः १९६ ॥
अथवा खण्डे ४ । १० ।तथापि सैव कृतिः १९६ ॥
अथवा राशिः २९७ ॥
अयं त्रिभिरूनः पृथग्युतश्च २९४ । ३०० ।अनयोर्घातः ८८२०० । त्रिवर्ग ९ युतो जातोवर्गः स एव ८८२०९ ॥
एवं सर्व्वत्रापि इतिलीलावत्यां वर्गः ॥
(स्त्री, अप्सरोविशेषः ।यथा, महाभारते । १ । २१७ । १५ ।“अप्सरास्मि महाबाहो देवारण्यविहारिणी ।इष्टा धनपतेर्नित्यं वर्गा नाम महावल ॥
”मुनिशापात्ग्राहरूपिणीयं अर्ज्जुनात् शाप-मुक्तासीत् । एतद्वृत्तान्तन्तु तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥
)