वरुणः (varuNaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

वरुणः [varuṇḥ],  [वृ-उनन् Uṇ.*
  3.53]

N.
  of an Āditya (usually associated with Mitra)
 Bṛi. Up.*
   1.4.11.

(In later mythology) The regent of the ocean and of the western quarter (represented with a noose in hand)
 यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृत्ये अवपश्यञ्जनानाम्
 वरुणो यादसामहम् Bg.*
  1.29
 त्वं विश्वेषां वरुणासि राजा ये च देवा ये च मर्ताः Ṛv.2.27.1
 प्रतीचीं वरुणः पाति Mb.
 
 अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः Śi.*
  9.7.

The ocean. 

Firmament.

The Sun. 

The Varuṇa tree.Comp.   -अङ्गरुहः an epithet of Agastya.  -आत्मजः N.
  of the sage Jamadagni
 ततः सुतास्ते वरुणात्मजोपमाः Mb.
 *  7. 155.45. -आत्मजा spirituous liquor (so called being produced from the sea). -आलयः,  -आवासः the ocean. -ईशम्,  -देवम्,  -दैवतम् the Nakṣatra Śatabhiṣaj.

पाशः a shark.

the noose of Varuṇa. 

लोकः the world of Varuṇa. 

water.

Apte 1890

English

 वरुणः [वृ-उनन् Uṇ. 3. 53] 1 N. of an Āditya (usually associated with Mitra). 
2 (In later mythology) The regent of the ocean and of the western quarter (represented with a noose in hand)
 यासां राजा वरुणो याति मध्ये सत्यानृते अवपश्यञ्जनानाम्
 वरुणो यादसामहं Bg. 10. 29
 त्वं विश्वेषां वरुणासि राजा ये च देवा ये च मर्ताः Rv. 2. 27. 10
 प्रतीचीं वरुणः पाति Mb.
 अतिसक्तिमेत्य वरुणस्य दिशा भृशमन्वरज्यदतुषारकरः Śi. 9. 7. 
3 The ocean. 
4 Firmament. 
5 The Sun. 
6 The Varuṇa tree. 
Comp. 
अंगरुहः an epithet of Agastya. 
आत्मजा spirituous liquor (so called being produced from the sea). 
आलयः,  
आवासः the ocean. 
देवं, 
दैवतं the Nakṣatra Śatabhishaj. 
पाशः {1} a shark. {2} the noose of Varuṇa. 
लोकः {1} the world of Varuṇa. {2} water. 

Hindi

जल को नियंत्रित करने यक्ष

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

वरुणः
पुं*
  - वृ + उनन्
आदित्य का नाम

वरुणः
पुं*
  - -
"(परवर्ती पौराणिकता के अनुसार) समुद्र की अधिष्ठात्री देवता,  पश्चिम दिशा का देवता (हाथ में पाश लिए हुए)"

वरुणः
पुं*
  - -
समुद्र

वरुणः
पुं*
  - -
अन्तरिक्ष

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  वरुणः,  प्रचेताः,  पाशी,  यादसांपतिः,  अप्पतिः,  यादःपतिः,  अपांपतिः,  जम्बुकः,  मेघनादः,  जलेश्वरः,  परञ्जयः,  दैत्यदेवः,  जीवनावासः,  नन्दपालः,  वारिलोमः,  कुण्डली,  रामः,  सुखाशः,  कविः,  केशः
noun
 
एका वैदिकी देवता या जलस्य अधिपतिः अस्ति इति मन्यते।
 "वेदेषु वरुणस्य पूजनस्य विधानम् अस्ति।"

Synonyms:
  वरुणः
noun
 
खगोलीयपिण्डः यः सौरमालायाम् अष्टमः ग्रहः।
 "1984 संवत्सरे वरुणस्य उपलब्धिः जाता।"

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: वरुणः
Root: वरुण
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ जलेशः
Meaning(s):
⇒ God of water
 Varuṇa
Shloka(s):
1|2|45|1 ► वरुणः शीतलो वामो दुन्दुभिः संवृतोऽप्पतिः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|45|2 ► अम्बुवासोऽम्बुकान्तारः पाशी मकरवाहनः॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|46|1 ► प्रचेता यादसान्नाथः प्रत्यगाशापतिस्तथा। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
1|2|46|2 ► जलभूषण उद्दामो गौरी तु वरुणप्रिया॥ (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|45|1 ⇢ वरुणः (वरुण) (पुं) ⇒ God of water
 Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|1 ⇢ शीतलः (शीतल) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|1 ⇢ वामः (वाम) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|1 ⇢ दुन्दुभिः (दुन्दुभि) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|1 ⇢ संवृतः (संवृत) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|1 ⇢ अप्पतिः (अप्पति) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|2 ⇢ अम्बुवासः (अम्बुवास) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|2 ⇢ अम्बुकान्तारः (अम्बुकान्तार) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|2 ⇢ पाशी (पाशिन्) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|45|2 ⇢ मकरवाहनः (मकरवाहन) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|46|1 ⇢ प्रचेतः (प्रचेतस्) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|46|1 ⇢ यादसान्नाथः (यादसान्नाथ) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|46|1 ⇢ प्रत्यगाशापतिः (प्रत्यगाशापति) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|46|2 ⇢ जलभूषणः (जलभूषण) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
➠ 1|2|46|2 ⇢ उद्दामः (उद्दाम) (पुं) ⇒ Epithet of Varuṇa ⇒ जलेशः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जातिः ➡ देवता
पति_पत्नीसंबन्धः ➡ वरुणप्रिया
    

Tamil

வருண: : வருண தேவன்,  மேற்கு திக்பாலகன்,  சமுத்திரம்.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  वरुणः
Root:  वरुण
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ God of water
⇒ god of the sea
Shloka(s): 
1|1|61|1 ► प्रचेता वरुणः पाशी यादसांपतिरप्पतिः। (स्वर्गवर्गः)
3|3|3|1 ► जम्बुकौ क्रोष्टुवरुणौ पृथुकौ चिपिटार्भकौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|1|61|1 ⇢ प्रचेतः (प्रचेतस्) (पुं) ⇒ wise, happy, clever, mindful, observant, delighted, attentive
➠ 1|1|61|1 ⇢ वरुणः (वरुण) (पुं)
➠ 1|1|61|1 ⇢ पाशी (पाशिन्) (पुं) ⇒ trapper, bird-catcher, laying snares, having a net or noose
➠ 1|1|61|1 ⇢ यादसाम्पतिः (यादसाम्पति) (पुं)
➠ 1|1|61|1 ⇢ अप्पतिः (अप्पति) (पुं)
➠ 3|3|3|1 ⇢ जम्बुकः (जम्बुक) (पुं) ⇒ jackal, low man, rose apple [Eugenia Jambos - Bot.], kind of Bignonia [possibly Bignonia Indica - Bot.]
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ देवः
जातिः ➡ देवता
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 वरुणः,  पुं,
   (वृणोति सर्व्वं व्रियते अन्यैरिति वा ।वृ + “कृवृदारिभ्य उनन् ।” उणा० ३ । ५३ ।इति उनन् ।) देवताविशेषः । स च कश्य-पस्य अदितिनाम्नि पत्न्यां जातः । तस्य चर्षण्यांपत्न्यां भृगुवाल्मीकी पुत्त्रौ जातौ । इतिश्रीभागवतमतम् ॥
 स च जलाधिपतिः पश्चिम-दिक्पालश्च । तत्पर्य्यायः । प्रचेताः २ पाशी ३यादसांपतिः ४ अप्पतिः ५ । इत्यमरः ॥
 यादः-पतिः ६ अपांपतिः ७ । इति तट्टीकायांभरतः ॥
 जम्वुकः ८ मेघनादः ९ जलेश्वरः १०परञ्जयः ११ दैत्यदेवः १२ जीवनावासः १३नन्दपालः १४ । इति शब्दरत्नावली ॥
 वारि-लोमः १५ कुण्डली १६ रामः १७ सुखाशः १८ ।इति जटाधरः ॥
 * ॥
 जलाशयोत्सर्गादौ अस्यपूजाविधिर्यथा । हयशीर्षपञ्चरात्रे ।“अथ वाप्यामतः कुर्य्यात् सूक्ष्मरत्नादिनिर्म्मि-तम् ।द्विभुजं हंसपृष्टस्थं दक्षिणेनाभयप्रदम् ॥
वामेन नागपाशन्तु धारयन्तं सुभोगिनम् ।सलिलं वाममाभोगं कारयेद्यादसांपतिम् ॥
वामे तु कारयेद्वृद्धिं दक्षिणे पुष्करं शुभम् ।नागैर्नदीभिर्यादोभिः समुद्रैः परिवारितम् ॥
कृत्वैवं वरुणं देवं प्रतिष्ठाविधिनार्च्चयेत् ॥
”पुष्करं तत्पुत्त्रम् । ततो ध्यानम् ।“प्रसन्नवदनं सौम्यं हिमकुन्देन्दुसन्निभम् ।सर्व्वाभरणसंयुक्तं सर्व्वलक्षणलक्षितम् ॥
किरणैः शीतलैः सौम्यैः प्रीणयन्तमवस्थितम् ।लावण्यामृतधाराभिस्तर्पयन्तमिव प्रजाः ॥
राजहंससमारूढं पाशव्यग्रकरं शुभम् ।पुष्कराद्यैर्गणैः सर्व्वैः समन्तात् परिवारितम् ॥
गौर्य्या कान्त्या चानुगतं नदीभिः परिवारितम् ।नागैर्यादोगणैर्युक्तं ब्रह्माणमिव चापरम् ॥
सृष्टिसंहारकर्त्तारं नारायणमिवापरम् ॥
”इति ध्यात्वा पूजयेत् । वरुणमन्त्रोद्धारस्तु तत्रैव ।“अष्टाविंशान्तबीजेन चतुर्द्दशस्वरेण च ।अर्द्धेन्दुविन्दुयुक्तेन प्रणवोद्दीपितेन च ॥
”तेन ओँ वौँ इति मन्त्रः ।“प्रतिमायां स्थितिं कृत्वा प्रणवेन निबोधयेत् ।पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यैः सान्निध्यं पाशमुद्रया ॥
”स्थितिं प्रतिष्ठाम् । निबोधयेत् अन्तर्गताङ्गुष्ठ-मुष्टिभ्यां निबोधमुद्रां दर्शयेत् । नमस्कारमन्त्रस्तु“वरुणो धवलो जिष्णुः पुरुषो निम्नगाधिपः ।पाशहस्तो महाबाहुस्तस्मै नित्यं नमो नमः ॥
”इति जलाशयोत्सर्गतत्त्वम् ॥
 * ॥
वृष्ट्यर्थं अस्य जपनीयमन्त्रा यथा,  --“पुष्करावर्त्तकैर्मेघैः प्लावयन्तं वसुन्धराम् ।विद्युद्गर्ज्जितसन्नद्धं तोयात्मानं नमाम्यहम् ॥
यस्य केशेषु जीमूतो नद्यः सर्व्वाङ्गसन्धिषु ।कुक्षौ समुद्राश्चत्वारस्तस्मै तोयात्मने नमः ॥
”इति ध्यात्वा मानसैरुपचारैर्व्वरुणं आराध्यमूलमन्त्रं जपेत् । प्रजापतिरृषिस्तृष्टुप् छन्दोवरुणो देवता एतावद्राष्ट्रमभिव्याप्य सुवृष्ट्यर्थंजपे विनियोगः । मन्त्रस्तु गुरुमुखात् ज्ञेयः ।स यथा । ओँ वृष्टिरिहानाव्यन्तरयो मरुता-स्पृशतीं गच्छ वशापग्निर्दृत्वा दिवं गच्छत तेनोवृष्टिमावह । इति मन्त्रस्य सहस्रजपानन्तरंसुवृष्टिमती वसुमती भवति । अत्र सन्देहो नकार्य्यः ॥
 * ॥
 मन्त्रान्तरम् । कूर्च्चं लक्ष्मीं तथामायां तेन हुँ श्रीँ ह्रीं इति त्र्यक्षरमन्त्रं नाभि-मात्रजलमध्ये प्रविश्य यदि जपति तदा अना-वृष्टिं हरति महावृष्टिर्भवति । अष्टसहस्रजपःसंख्या चतुर्गुणा तेन द्वात्रिंशत्सहस्रजपः ।दिनत्रयानन्तरं चतुर्थदिने जपसमाप्तिः ।“नाभिमात्रजले स्थित्वा जपेन्मन्त्रं प्रसन्नधीः ।वसुसहस्रं जपेन्मन्त्रं त्रिदिनं व्याप्य यत्नतः ॥
”अथवा ।“षट्सहस्रं जपेन्निर्त्य तदा वृष्टिर्भवेत् ध्रुवम् ।”इति षट्कर्म्मदीपिका ॥
 * ॥
पुस्तकान्तरे वं इति एकाक्षरमन्त्रोऽपि जप्य-त्वेन लिखितः ॥
 * ॥
 महापातकिनो दण्डधनंगृहीत्वा राजा वरुणाय प्रतिपादयेत् । यथा,  --“नाददीत नृपः साधुर्महापातकिनो धनम् ।आददानस्तु तल्लोभात्तेन दोषेण लिप्यते ॥
अप्सु प्रवेश्य तं दण्डं वरुणायोपपादयेत् ।श्रुतवृत्तोपपन्ने वा ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ॥
इशो दण्डस्य वरुणो राज्ञां दण्डधरो हि सः ।ईशः सर्व्वस्य जगतो ब्राह्मणो वेदपारगः ॥
”इति मानवे ९ अध्यायः ॥
 * ॥
स्वनामख्यातवृक्षः । तत्पर्य्यायः । वरुणः २सेतुः ३ तिक्तशाकः ४ कुमारकः ५ । इत्यमरः ।२ । ४ । २५ ॥
 श्मरीअघ्नः ६ सेतुकः ७ वराणः ८शिखिमण्डनः ९ । इति शब्दरत्नावली ॥
 श्वेत-वृक्षः १० श्वेतद्रुमः ११ साधुवृक्षः १२ तमालः१३ मारुतापहः १४ । अस्य गुणाः । कटु-त्वम् । उष्णत्वम् । रक्तदोषशीतवातहरत्वम् ।स्निग्धत्वम् । दीपनत्वम् । विद्रधिरोगजित्त्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
 अपि च ।“वरुणः पित्तलो भेदी श्लेष्मकृच्छ्राश्ममारुतान् ।निहन्ति गुल्मवातास्रक्रिमींश्चोष्णोऽग्निदीपनः ।कषायो मधुरस्तिक्तः कटुको रूक्षको लघुः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
अन्यच्च ।“वरुणोऽनिलशूलघ्नो भेदी चोष्णोऽश्मरीहरः ।पुष्पं वरुणजं ग्राहि पित्तघ्नं आमवातजित् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
जलम् । इति मेदिनी । णे,  ६५ ॥
 सूर्य्यः । इतिविश्वः ॥
 (यथा,  महाभारते । १ । ६५ । १५ ।“धाता मित्रोऽर्य्यमा शक्रो वरुणस्त्वंश एव च ।भगो विवस्वान् पूषा च सविता दशमस्तथा ॥
”मुनिगर्भजातकश्यपपुत्त्रविशेषः । इति महाभार-तम् । १ । ६५ । ४२ ॥
)

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.