| YouTube Channel

वयः (vayaH)

 
Apte
English
वयः [vayḥ], A weaver.
Apte 1890
English
वयः A weaver.
Monier Williams Cologne
English
वयः in comp. for 3. वयस्.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यौवनम्, तारुण्यम्, वयः
noun
बाल्यवृद्धावस्थयोः मध्यगता अवस्था।
"आषोडशाद् भवेद् बालः तरुणः ततः उच्यते। वृद्धः स्यात् सप्ततेर् ऊर्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परमम्॥"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वयः, [स्]
क्ली,
 (वयते वेति अजतीति वा । वयङ गतो वीगतौ अजगतौ वा + असुन् । अजते-र्वीभावः ।) पक्षी । (यथा, विष्णुपुराणे । १ ।५ । ४६ ।“ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वयांसि वयसो-ऽसृजत् ॥
”)वाल्यादिः । इत्यमरः । ३ । ३ । २२९ ॥
(यथा, महामारते । ३ । ६८ । २३ ।“तुल्यर्शीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंयुताम् ।नैषधोऽर्हति वैदभीं तञ्चेयमसितेक्षणा ॥
”अन्नम् । इति निघण्टुः । २ । ७ ॥
यथा, ऋग्-वेदे । २ । २० । १ ।“वयं ते वय इन्द्र विद्धि षुणः प्रभरामहे वाजयु-र्नरथम् ॥
”)यौवनम् । इति मेदिनी । से, ३५ ॥
* ॥
वयो-विशेषे कर्त्तव्यानि यथा, --“शैशवेऽभ्यस्तविद्यानां यौवने विषयैषिणाम् ।वार्द्धके मुनिवृत्तीनां योगेनान्ते तनुत्यजाम् ॥
”इति रघुवंशे १ सर्गः ॥
* ॥
अपि च ।“प्रथमेनार्ज्जिता विद्या द्वितीये नार्ज्जितं धनम् ।तृतीये नार्जितं पुण्यं चतुर्थे किं करिष्यति ॥
”इति चाणक्यशतकम् ॥
वयोविशेषाणां नियमा यथा, --“कौमारं पञ्चमाब्दान्तं पौगण्ड्यं दशमावधि ।कैशोरमापञ्चदशात् यौवनञ्च ततः परम् ॥
”इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतवचनम् ॥
* ॥
अपि च ।“आषोडशाद्भवेद्बालस्तरुणस्तत उच्यते ।वृद्धः स्यात् सप्ततेरूर्द्ध्वं वर्षीयान् नवतेः परम् ॥
”इति भरतधृता स्मृतिः ॥
* ॥
अन्यच्च ।“बाल्यं वृद्धिर्वयो रूपं चक्षुस्त्वक् श्रोत्ररेतसी ।दशकेन निवर्त्तन्ते मनः सर्व्वन्द्रियाणि च ॥
”इति महाभारतम् ॥
* ॥
(“कालप्रमाणविशेषापेक्षिणी हि शरीरावस्थावयोऽमिधीयते । तद्वयो यथा स्थूलभेदेनत्रिविधम् । बालं मध्यं जीर्णमिति । तत्र वाल-मपरिपक्वधातुगुणमजातव्यञ्जनं सुकुमाराक्लेश-सहमसम्पूर्णबलं श्लेष्मधातुप्रायं आषोडशवर्षम् ।-विवर्द्धमानधातुमुणं पुनः प्रायेणानवस्थितसत्त्व-मात्रिंशद्वर्षमुपदिष्टम् । मध्यं पुनः समर्थागत-बलवीर्य्यपौरुषपराक्रमग्रहणस्मरणवचनविज्ञान-सर्व्वधातुगुणं पित्तधातुप्रायमाषष्टिवर्षमुद्दिष्टम् ।अतःपरं परिहीयमानधात्विन्द्रियबलपौरुषपरा-क्रमग्रहणधारणस्मरणवचनविज्ञानं भ्रश्यमान-धातुगुणं वातधातुप्रायं क्रमेण प्रजीर्णमुच्यते आ-वर्षशतम् ।” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
“वयस्तु त्रिविधं बालं मध्यं वृद्धमिति । तत्रोन-षोडशवर्षा बालास्तेपि त्रिविधाः क्षीरपाःक्षीरान्नादा अन्नादा इति । तेषु संवत्सरपराःक्षीरपा द्बिसंवत्सरपराः क्षीरान्नादाः परतो-ऽन्नादा इति ॥
षोडशसप्तत्योरन्तरे मध्यं वय-स्तस्य विकल्पो वृद्धिर्यौवनं सम्पूर्णता हानि-रिति । तत्राविंशतेर्वृद्धिरात्रिंशतो यौवनमा-चत्वारिंशतः सर्व्वधात्विन्द्रियबलवीर्य्यसम्पूर्णता ।अत ऊर्द्ध्वमीषत्परिहाणिर्यावत् सप्ततिरिति ॥
सप्ततेरूर्द्ध्वं क्षीयमाणधात्विन्द्रियबलवीर्य्योत्साह-महन्यहनिवलीपलितखालित्यजुष्टं कासश्वास-प्रभृतिभिरुपद्रवैरभिभूयमानं सर्व्वक्रियास्वसमर्थंजीर्णागारमिवाभिवृष्टमवसीदन्तं वृद्धमाचक्षते ॥
तत्रोत्तरोत्तरासु वयोऽवस्थासूत्तरोत्तरा भेषज-मात्राविशेषा भवन्त्यृते च परिहाणे स्तत्राद्यापेक्षया प्रतिकुर्व्वीत । भवन्ति चात्र ।वाले विवर्द्धते श्लेष्मा मध्यमे पित्तमेव तु ।भूयिष्ठं वर्द्धते वायुर्वृद्धे तद्वीक्ष्य योजयेत् ॥
अग्निक्षारविरेकैस्तु बालवृद्धौ विवर्ज्जयेत् ।तत्साध्येषु विकारेषु मृद्बीं कुर्य्यात् क्रियांशनैः ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ३५ अध्यायः ॥