| YouTube Channel

वनं (vanaM)

 
Apte 1890
English
वनं [वन्-अच्] 1 A forest, wood thicket of trees
एको वासः पत्तने वा, वने वा Bh. 3. 120
वनेऽपि दोषाः प्रभवंति रागिणाम्.
2 A cluster, group, a quantity of lotuses or other plants growing in a thick bed
चित्रद्विपाः पद्मवनावतीर्णाः R. 16. 16, 6. 86.
3 A place of abode, residence, house.
4 A fountain, spring (of water).
5 Water in general
Śi. 6. 73.
6 A wooden vessel.
7 Wood, timber.
8 Dwelling in a forest, living abroad.
9 Ved. A cloud.
10 Light
a ray of light.
11 Worshipping. (As the first member of comp. वन may be translated by ‘wild’, ‘forest’
वनवराहः, वनकदली, वनपुष्पं &c.).
Comp.
अग्निः a forest-conflagration.
अजः the wild goat.
अंतः {1} the skirts or borders of a forest
R. 2. 58. {2} the forest region itself, wood
U. 225.
अंतरं {1} another wood. {2} the interior of a forest
V. 4. 26.
अब्जिनी a lotus-plant growing in water.
अरिष्टा wild turmeric.
अर्चकः a florist, maker of garlands.
अलक्तं red earth or ruddle.
अलिका a sun-flower.
आखुः a hare.
आखुकः a kind of bean.
आपगा ‘wood-river’, a forest-stream.
आर्द्रकं the root of wild ginger. (
का) wild ginger.
आश्रमः abode in the woods, the third stage in the religious life of a Brāhmaṇa.
आश्रमिन् m. an anchorite, a hermit.
आश्रयः {1} an inhabitant of the wood. {2} a sort of crow or raven.
उत्साहः a rhinoceros.
उद्भवा the wild cotton plant.
उपप्लवः a forest-conflagration.
ओकस् m. {1} an inhabitant of a wood, a forester. {2} an anchorite, a hermit. {3} a wild animal such as a monkey, boar &c.
कणा wild pepper.
कदली wild plantain.
करिन् m.,
कुंजरः,
गजः a wild elephant.
कार्पासी (सिः f.) the wild cotton tree.
कुक्कुटः a wild fowl.
कोलिः f. the wild jujube tree.
खंडं a forest.
गवः the wild ox.
गहनं a thicket, the thick part of a forest.
गुप्तः a spy.
गुल्मः a wild or forest shrub.
गोचर a. {1} frequenting woods. {2} living in water. (
रः) {1} a hunter. {2} a forester. (
रं) a forest.
ग्रहणं surrounding a forest and stopping all egress
Ś. 2.
चंदनं {1} the Devadāru tree. {2} aloe-wood.
चंद्रिका,
ज्योत्स्ना a kind of jasmine.
चंपकः the wild Campaka tree.
चर a. living in a forest, haunting woods, sylvan. (
रः) {1} a forester, forest-dweller, woodman
उपतस्थुरास्थितविषादधियः शतयज्वनो वनचरा वसतिं Ki. 6. 29
Me. 12. {2} a wild animal. {3} the fabulous eightlegged animal called Śarabha.
चर्या roaming about or residence in a forest.
छागः {1} a wild goat. {2} a boar.
छिद् m. a wood-cutter.
जः {1} an elephant. {2} a kind of fragrant grass. {3} the wild citron tree. (
जं) a blue lotus-flower.
जा {1} wild ginger. {2} the wild cotton tree.
जीविन् a forester, woodman.
तिक्तः the yellow myrobalan tree.
दः a cloud.
दाहः a forest-conflagration.
दीपः = °चंपकः.
देवता a sylvan deity, a dryad
R. 2. 12, 9. 52
Ś. 4. 4
Ku. 3. 52, 6. 39.
द्रुमः a tree growing wild in a forest.
धारा an avenue of trees.
धितिः f. Ved. a hatchet.
धेनु f. the female of the wild ox or Bos gavœus.
पः a woodman.
पल्लवः the शोभांजन tree.
पांसुलः a hunter.
पार्श्वं the neighbourhood of a wood, the forest region itself.
पुष्पं a forest-flower.
पूरकः the wild citron tree.
प्रवेशः commencing a hermit's life.
प्रस्थ a. retiring into a wood, leading the life of a hermit. (
स्थः) a wood situated on a table-land.
प्रियः the cuckoo. (
यं) the cinnamon tree.
बर्हिणः,
वर्हिणः a wild peacock.
भू f. forest-ground.
मक्षिका a gad-fly.
मल्ली wild-jasmine.
माला a garland of woodflowers, such as was usually worn by Kṛṣṇa
R. 9. 51
it is thus described:
आजानुलंबिनी माला सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वला । मध्ये स्थूलकदंबाढ्या वनमालोति कीतिंता. °धरः an epithet of Kṛṣṇa.
मालिन् a. adorned with a chaplet of wood-flowers. (
m.) an epithet of Kṛṣṇa
धीरसमीरे यमुनातीरे वसति वने वनमाली Gīt. 5
तव विरहे वनमाली सखि सीदति ibid.
मालिनी N. of the town of Dvārakā.
मुच् a. pouring water
R. 9. 22. (
m.),
मूतः a cloud.
मुद्गः a kind of kidney-bean.
मोचा wild plantain.
रक्षकः a forest-keeper.
राजः the lion.
राजिः
जी f. {1} a grove or long row of trees. {2} a long tract of forest. {3} a path in a forest.
रुहं a lotus-flower.
लक्ष्मी f. {1} an ornament or beauty of the wood. {2} the plantain.
लता a forestcreeper
दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः Ś. 1. 17.
वह्निः,
हुताशनः a forest-conflagration.
वासः {1} living in a wood, residence in a forest
Ś. 4. 9. {2} a wild or nomadic life. {3} a forest-dweller, a forester.
वासनः a civet-cat.
वासिन् m. {1} a forest-dweller, forester. {2} a hermit
so वनस्थायिन्.
वीजः
वीजकः the wild citron tree.
वृंताकी the egg-plant.
व्रीहिः wild rice.
शोभनं a lotus.
श्वन् m. {1} a jackal. {2} a tiger. {3} a civetcat.
संकटः a kind of pulse.
सद्,
संवासिन् m. a forester.
समूहः a thick wood.
संप्रवेशः a solemn procession into a forest for the purpose of cutting wood for an idol.
सरोजिनी f. the wild cotton plant.
स्थः {1} a deer. {2} a hermit.
स्था,
स्थी the holy fig-tree.
स्थली a wood, forest-ground
Ku. 3. 29.
स्रज् f. a garland of forest flowers.
Hindi
Hindi
वन
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वनं, क्ली
स्त्री,
 (वनतीति । वन् + पचाद्यच् । यद्वा, वन्यते सेव्यते इति । “पुंसि संज्ञायां घःप्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । इति घः ।) बहुवृक्ष-युक्तस्थानम् । (यथा, मनुः । ८ । ३५६ ।“परस्त्रियं योऽभिवदेत्तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।बदीनां वापि सम्भेदे ससंग्रहणमाप्नुयात् ॥
”स्त्रियान्तु यथा, साहित्यदर्पणे आर्थिव्यञ्जना-याम् ।“कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वाधीरा वहन्ति रतिखेदहराः समीराः ।केलीवनीयमपि वञ्जुलकुञ्जमञ्जुद्दूरेपतिः कथय किं करणीयमद्य ॥
”)तत्पर्य्यायः । अटवी २ अरण्यम् ३ विपिनम् ४गहनम् ५ काननम् ६ । इत्यमरभरतौ ॥
दावः ७ दवः ४ अटविः ९ भीरुकम् १०झाटम् ११ गुहिनम् १२ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
शत्रम् १३ समजम् १४ प्रान्तरम् १५विक्तम् १६ ॥
इति जटाधरः ॥
कान्तारम् १७ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
गृहसमीपकर्त्तव्यवनंयथा, --“शिविराभ्यन्तरे भद्रा स्थापिता तुलसी नृणाम् ।धनपुत्त्रप्रदात्री च पुण्यदा हरिभाक्तिदा ।प्रभाते तुलसीं दृष्ट्वा स्वर्णदानफलं लभेत् ॥
मालती यूथिका कुन्दं माधवी केतकी तथा ।नागेश्वरं मल्लिका च काञ्चनं वकुलं शुभम् ॥
अपराजिता च शुभदा तेषामुद्यानमीप्सितम् ।पूर्व्वे च दक्षिणे चैव शुभदं नात्र संशयः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे १०२ अध्यायः ॥
मथुरायां द्बादश वनानि यथा, --“रम्यं मधुवनं नाम विष्णुस्थानमनुत्तमम् ।तद्दष्ट्वा मनुजो देवि सर्व्वान् कामानवाप्नुयात् ॥
वनं तालवनञ्चैव द्वितीयं वनमुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा नरो देवि कृतकृत्यो हि जायते ॥
तृतीयं कुमुदं नाम वनं चैवोत्तमं तथा ।तत्र गत्वा नरो देव्रि कृतकृत्यो हि जायते ॥
एकादशी कृष्णपक्षे मासि भाद्रपदे हि या ।तत्र स्नातो नरो देवि रुद्रलोके महीयते ॥
चतुर्थं काभ्यकवनं वनानां वनमुत्तमम् ।तत्र गत्वा नरो देवि मम लोके महीयते ॥
विमलस्य च कुण्डे तु सर्व्वैः पापैः प्रमुच्यते ।यस्तु प्रमुञ्चते प्राणान् मम लोकं स गच्छति ॥
पञ्चमं बहुलवनं वनस्थानमनुत्तमम् ।तत्र गत्वा नरो देवि अग्निस्थानं स गच्छति ॥
यमुनायाः परे पारे देवानामपि दुर्लभम् ।अस्ति भद्रवनं नाम षष्ठं वनमनुत्तमम् ॥
तत्र गत्वा तु वसुधे मद्भक्तो मत्परायणः ।तद्वनस्य प्रभावेण नागलोकं स गच्छति ॥
सप्तमन्तु वनं भूमे खादिरं लोकविश्रुतम् ।तत्र गत्वा नरो भद्रे मम लोकं स गच्छति ॥
महावनं चाष्टमन्तु सदैव तु मम प्रियम् ।तस्मिन् स्नात्वा तु मनुजो इन्द्रलोके मही-यते ॥
लोहजं धवलं नाम लोहजङ्घेन रक्षितम् ।नवमन्तु वनं देवि महापातकनाशनम् ॥
वनं विल्ववनं नाम दशमं देवपूजितम् ।तत्र गत्वा तु मनुजो ब्रह्मलोके महीयते ॥
एकादशन्तु भाण्डीरं योगिनां प्रियमुत्तमम् ।तस्य दर्शनमात्रेण नरो गर्भं न गच्छति ।भाण्डीरं समनुप्राप्य वनानां वनमुत्तमम् ॥
वासुदेवं ततो दृष्ट्वा पुनर्जन्म न विद्यते ॥
वृन्दावनं द्वादशमं वृन्दया परिरक्षितम् ।मम चैव प्रियं भूमे महापातकनाशनम् ॥
वृन्दावनन्तु गोविन्दं ये पश्यन्ति वसुन्धरे ।न ते यमपुरं यान्ति वैकुण्ठं प्राप्नुयुर्नराः ॥
”इति वाराहे मथुरातीर्थवनद्वादशकवर्णनंनामाध्यायः ॥
* ॥
वनविशेषे मरणफलंयथा, --“यदेवं कथितं पुण्यं मया ब्रह्ममुखाच्च्युतम् ।तत् समग्रं भवेत्तस्य अरण्येषूषरेषु च ॥
अरण्यानि प्रवक्ष्यामि तथा चैवोषराणि च ।सैन्धवं दण्डकारण्यं नैमिषं कुरुजाङ्गलम् ॥
उपलावृतमारण्यं जम्बूमार्गोऽथ पुष्करम् ।हिमवासस्ततोऽरण्य उत्तमः परिकीर्त्तितः ॥
नवष्वेतेष्वरण्येषु यस्तु प्राणान् परित्यजेत् ।ब्रह्मलोकातिथिर्भूत्वा स याति परमं पदम् ॥
”इति देवीपुराणे अरण्योषरप्रशंसा ॥
* ॥
अरण्ये वर्णनीयानि यथा, --“अरण्येऽहिवराहेभयूथसिंहादयो द्रुमाः ।शुककाककपोताद्या भिल्लभल्लदवादयः ॥
”उद्याने वर्णनीयानि यथा, --“उद्याने सरणिः सर्व्वफलपुष्पलताद्रुमाः ।प्रिकालिकेकिहंसाद्याः क्रीडावाप्यध्वग-स्थितिः ॥
”इति कविकल्पलतायाम् १ स्तवके ३ कुसुमम् ॥
(शङ्कराचार्य्यशिष्यस्य हस्तामलकस्य शिष्या-णामुपाधिविशेषे, पुं । यदुक्तं प्राणतोषिण्या-मवधूतप्रकरणे ।“सुरम्ये निर्झरे देशे वने वासं करोति यः ।आशापाशविनिर्मुक्तो वननामा स उच्यते ॥
”)
वनं,
क्ली,
 (वन्यते सेव्यते इति । वन् + “पुंसिसंज्ञायां घः प्रायेण ।” ३ । ३ । ११८ । घः ।इति निघण्टौ देवराजयज्वा । १ । १२ । ९ ।)जलम् । (यथा, रघुः । ९ । २२ ।“नमयति स्म स केवलमुन्नतंवनमुचे नमुचेररये शिरः ॥
”)निवासः । आलयः । इति मेदिनी । ने, १९ ॥
(चमसः । यथा, ऋखेदे । २ । १४ । ९ ।“अध्वर्यवः कर्त्तना श्रुष्टिमस्मै वने निपूतं वनउन्नयध्वम् ॥
”“वने संभजनीये वने उदके निपूतमाप्यायनेनशोधितं सोममुन्नयध्वमूर्द्ध्वं नयत । यद्बा वनेतद्विकारे चमसे निपूतं दशापवित्रेण शोधितंसोमं वने चमसे उन्नयध्वम् ।” इति तद्भाष्येसायणः ॥
) प्रस्रवणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
(रश्मिः । इति निघण्टुः । १ । ५ । ८ ॥
“वन षणसम्भक्तौ भूवादिः परस्मै पदी । पुंसि संज्ञायांघः । वन्यते सेव्यते शीतादिनिवारणाय ।अथवा वनतिर्हिंसार्थः । वन्यते हिंस्यतेऽनेनतमः । यद्बा, वनु याचने तनादि आत्मने भाषा ।वन्यते याच्यते ष्टष्टिप्रदानाय । यद्वा, वनशब्देभूवादिः परस्मैपदी वन्यते शब्दते स्तूयतेस्तोतृभिः ।” इति तत्र देवराजयज्वा ॥
यथा, ऋग्वेदे । १ । २४ । ७ ।“अबुध्ने राजा वरुणो वनस्य ॥
”)