| YouTube Channel

वज्रं (vajraM)

 
Hindi
Hindi
वज्र
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
वज्रं,
पुं,
क्ली,
 (वजतीति । वज गतौ + “ऋज्रे-न्द्राग्रवज्रविप्रेति ।” उणा० २ । २८ । इति रन्-प्रत्ययेन निपातितः ।) इन्द्रस्यास्त्रविशेषः । वाज्इति भाषा ॥
तत्पर्य्यायः । ह्रादिनी २ कुलिशम् ३भिदुरम् ४ पविः ५ शतकोटिः ६ स्वरुः ७शम्वः ८ दम्भोलिः ९ अशनिः १० । इत्यमरः ।१ । १ । ५० ॥
कुलीशम् ११ भिदिरम् १२ भिदुः१३ स्वरुस् १४ सम्बः १५ संवः १६ अशनी १७वज्राशनिः १८ । इति तट्टीका ॥
जम्भारिः १९त्रिदशायुधम् २० शतधारम् २१ शतारम् २२आपोत्रम् २३ अक्षजम् २४ । इति पुरुषो-त्तमः ॥
गिरिकण्टकः २५ गौः २६ अभ्रोत्थम्२७ मेघभूतिः २८ गिरिज्वरः २९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
जाम्बविः ३० दम्भः ३१ । इतिजटाधरः ॥
भिद्रः ३२ अम्बुजम् ३३ । इतित्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा, ऋग्वेदे । १ । ३२ । २ ।“अहन्नहिं पर्व्वते शिश्रियाणंत्वष्टास्मै वज्रं स्वर्य्यं ततक्ष ॥
”)अस्योत्पत्तिर्यथा, --“तथेत्युक्तः स रविणा भ्रमौ कृत्वा दिवाकरम् ।पृथक् चकार तत्तेजश्चक्रं विष्णोरकल्पयत् ॥
त्रिशूलञ्चापि रुद्रस्य वज्रमिन्द्रस्य चाधिकम् ।दैत्यदानवसंहर्त्तुः सहस्रकिरणात्मकम् ॥
रूपञ्च प्रतिमञ्चक्रे त्वष्टा पादादृते महत् ।न शशाकाथ तद्द्रष्टुं पादरूपं रवेः पुनः ॥
अर्च्चास्वपि ततः पादौ न कश्चित् कारयेत्क्वचित् ।यः करोति स पापिष्ठां गतिमाप्नोति निन्दि-ताम् ॥
कुष्ठरोगमवाप्नोति लोकेस्मिन् दुःखसंयुतम् ।तस्मान्न धर्म्मकामार्थी चित्रेय्वायतनेषु च ।न क्वचित् कारयेत् पादौ देवदेवस्य धीमतः ॥
”इति मात्स्ये ११ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च ।“प्रविश्य जठरं शुद्धो दैत्यमातुः पुरन्दरः ।ददर्शोर्द्ध्वमुखं बालं कटिन्यस्तकरं महत् ॥
तस्यैवान्तेऽथ ददृशे पेशीं मांसस्य वासवः ।शुद्धस्फटिकसंकाशां कराभ्यां जगृहेऽथ ताम् ॥
ततः कोपसमाध्मातो मांसपेशीं शतक्रतुः ।कराभ्यामर्दयामास ततः सा कठिनाभवत् ॥
ऊर्द्ध्वेनार्द्धञ्च ववृधे त्वधोऽर्द्धं ववृधे तथा ।शतपर्व्वा च कुलिशः संजातो मांसपेशितः ॥
”इति वामने ६८ अध्यायः ॥
* ॥
वृत्रासुरवधार्थं दधीचिमुनेरस्थ्ना इन्द्राज्ञयाविश्वकर्म्मणा निर्मितवज्रस्य प्रमाणं यथा, --“एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्व्वणस्तनुम् ।परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयन् जहौ ॥
यताक्षासु मनो बुद्धिस्तत्त्वदृक ध्वस्तबन्धनः ।आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम् ॥
अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्म्मितं विश्वकर्म्मणा ।मुनेः सकथिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः ॥
वृतो देवगणैः सर्व्वैर्गजेन्द्रो पर्य्यशोभत ।स्तयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव ॥
”इति श्रीभागवते ६ स्कन्धे १० अध्यायः ॥
* ॥
तन्निर्घोषवारकविधिर्यथा, --“पचण्डपवनाघाते मेधेषु स्तनितेषु यः ।त्रिः पठेज्जैमिनीयोऽस्मि प्राङ्मुखो वाप्युदङ्-मुखः ॥
तस्य माभूद्भयं घोरं विद्युतीयोऽवसीदति ॥
”इत्याह्रिकतत्त्वधृतब्रह्मपुराणम् ॥
“मुनेः कल्याणमित्रस्य जैमिनेश्चापि कीर्त्तनात् ।विद्युदग्निभयं नास्ति पठिते च गृहोदरे ॥
”लिखिते च गृहोदरे । इति वा पाठः ।“जैमिनिश्च सुमन्तुश्च वैशम्पायन एव च ।पुलस्त्यः पुलहश्चैव पञ्चैते वज्रवारकाः ॥
”इति पुराणम् ॥
* ॥
* ॥
रत्नविशेषः । हीरा इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।इन्द्रायुधम् २ हीरम् ३ भिदुरम् ४ कुलिशम् ५पविः ६ अभेद्यम् ७ अशिरम् ८ रत्नम् ९ दृढम्१० भार्गवकम् ११ षट्कोणम् १२ बहुधारम्१३ शतकोटिः १४ । अस्य गुणाः । षड्रसो-पेतत्वम् । सर्व्वरोगापहारकत्वम् । सर्व्वाघशम-नत्वम् । सौख्यत्वम् । देहदार्ढ्यकरत्वम् । रसा-यनत्वञ्च । तद्विशेषो यथा, --“स्वच्छं विद्युत्प्रभं स्निग्धं सौन्दर्य्यं लघु लेखनम् ।षडारन्तीक्ष्णधारञ्च सुशाम्यारं श्रियं दिशेत् ॥
”तस्य कुलक्षणं यथा, --“भस्माभं काकपादञ्च रेखाक्रान्तन्तु वर्त्तुलम् ।आधारमलिनं बिन्दु संत्रासे स्फुटितन्तथा ।नीलाभं चिपिटं रूक्षं तद्वज्रं दोषलं त्यजेत् ॥
”वज्रस्य चतुर्व्वर्णलक्षणं यथा, --“श्वेतालोहितपीतमेचकतया छायाश्चतस्रःक्रमाद्-विप्रादित्वमिहास्य यत् सुमनसः शंसन्ति सत्यंततः ।स्फीतां कीर्त्तिमनुत्तमां श्रियमिदं दत्ते यथासंधृतंमर्त्यानामयथायथं तु कुलिशं पथ्यं हितंजात्यतः ॥
” * ॥
तस्य परीक्षा यथा, --“यत् पाषाणतले निकाशनिकरे नोद्घृष्यतेनिष्ठुरेयच्चान्योपललोहमुद्गरमुखैर्लेखान्न यात्याहनम् ।यच्चान्यं निजलीलयैव दलयेद्वज्रेण वा भिद्यतेतज्जातं कुलिशं वदन्ति कुशलाः श्लाध्यं महा-र्घञ्च तत् ॥
” * ॥
तस्य वर्णगुणौ यथा, --“विप्रः सोऽपि रसायनेषु बलवानष्टाङ्गसिद्धिप्रदोराजन्यस्तु नृणां बलीपलितजिन्मृत्युं जयेद-ञ्जसा ।द्रव्याकर्षणसिद्धिदस्तु सुतरां वैश्योऽथ शूद्रोभवेत्सर्व्वव्याधिहरस्तदेष कथितो वज्रस्य वर्णोगुणः ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अपि च ।अथ वज्रस्य नामलक्षणगुणाः ।“हीरकः पुंसि वज्रोऽस्त्री चन्द्रो मणिवरश्च सः ।स तु श्वेतः स्मृतो विप्रो लोहितः क्षत्त्रियोमतः ।पीतो वैश्योऽसितः शूद्रश्चतुर्व्वर्णात्मकश्च सः ॥
रसायने मतो विप्रः सर्व्वसिद्धिप्रदायकः ।क्षत्त्रियो व्याधिविध्वंसी जरामृत्युहरः परः ॥
वैश्यो धनप्रदः प्रोक्तस्तथा देहस्य दार्ढ्यकृत् ।शूद्रो नाशयति व्याधीन् वयस्तम्भं करोति च ।पुंस्त्रीनपुंसकाश्चैते लक्षणीयानि लक्षणैः ॥
सुवृत्ताः फलसंपूर्णास्तेजोयुक्ता बृहत्तराः ।पुरुषास्ते समाख्याता रेखाबिन्दुविवर्जिताः ॥
रेखाबिन्दुसमायुक्ताः षडसास्ते स्त्रियः स्मृताः ॥
”षडस्राः षट्कोणाः ।“त्रिकोणाश्च सुदीर्घाश्च ते विज्ञेया नपुंसकाः ॥
तेऽपि स्युः पुरुषाः श्रेष्ठा रसबन्धनकारिणः ।स्त्रियः कुर्व्वन्ति कायस्य कान्तिं स्त्रीणां सुख-प्रदाः ॥
नपुंसकास्त्ववीर्य्याः स्युरकामाः सत्त्ववर्ज्जिताः ।स्त्रियः स्त्रीभ्यः प्रदातव्याः क्लीवं क्लीवे प्रयो-जयेत् ।सर्व्वेभ्यः सर्व्वदा देयाः पुरुषा वीर्य्यवर्द्धनाः ॥
अशुर्द्ध कुरुते वज्रं कुष्ठं पार्श्वव्यथां तथा ।पाण्डुतां पङ्गुरत्वञ्च तस्मात् संशोध्य मारयेत् ॥
”मारितस्य वज्रस्य गुणाः ।“आयुः पुष्टिं बलं वीर्य्यं वर्णं सौख्यं करोति च ।सेवितं सर्व्वरोगघ्नं मृतं वज्रं न संशयः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(अथ वज्रमारणम् ।“त्रिवर्षारूढकार्पासमूलमादाय पेषयेत् ।त्रिवर्षनागवल्ल्यास्तु निजद्रावैः प्रपेषयेत् ॥
तद्गोलके क्षिपेद्वज्रं रुद्ध्वा गजपुटे पचेत् ।एवं सप्तपुटेनैव म्रियते कुलिशं ध्रुवम् ॥
”मतान्तरम् ।“कांस्यपात्रे तु भेकस्य मूत्रे वज्रन्तु निःक्षिपेत् ।त्रिःसप्तकृत्वः सन्तप्तं वज्रमेवं मृतं भवेत् ॥
”अथान्यः ।“त्रिःसप्तकृत्वः सन्तप्तं खरमूत्रेण सेचयेत् ।मुद्गरैस्तालकं पिष्ट्वा तद्गोले कुलिशं क्षिपेत् ॥
प्रध्मातं वाजिमूत्रेण सिक्तं पूर्व्वक्रमेण तु ।भस्मी भवति तद्वज्रं वज्रवत् कुरुते तनुम् ॥
आयुष्यं सौख्यजननं बलरूपप्रदन्तथा ।रोगप्नं मृत्युहरणं वज्रभस्म भवत्यलम् ॥
”इति वज्रमारणम् । इति वेद्यकरसेन्द्रसारसंपहेजारणमारणाधिकारे ॥
* ॥
) अन्यच्च । अथवज्रगणना । विष्णुधर्म्मोत्तरे ।“वज्रं मरकतञ्चैव पद्मरागञ्च मौक्तिकम् ।इन्द्रनीलं महानीलं वैदूर्य्यं गन्धसंज्ञकम् ॥
चन्द्रकान्तं सूर्य्यकान्तं स्फाटिकं बलकं तथा ।कर्केतरं पुष्परागं तथा ज्योतीरसं द्बिज ॥
स्फाटिकं राजवर्त्तञ्च तथा राजमतं शुभम् ।सौगन्धिकं तथा गञ्जं शङ्खब्रह्ममयं तथा ॥
गोमेदं रुधिराख्यञ्च तथा भल्लातकं द्विज ।धूलीमरकतञ्चैव तुत्थकं सीसमेव च ॥
पीलुं प्रवालकञ्चैव गिरिवज्रञ्च भार्गव ।भुजङ्गमामणिश्चैव तथा वज्रमणिः शुभः ॥
तित्तितञ्च तथा पीत्तं भ्रामरञ्च तथीत्पलम् ।वज्राण्येतानि सर्व्वाणि धार्य्याण्येव महीभृता ॥
सुवर्णप्रतिबद्धानि जयारोग्यसमृद्धये ॥
”इति युक्तिकल्पतरुः ॥
तस्योत्पत्तिपरीक्षामूल्यादि यथा, --“वच्मि परीक्षां रत्नानां बलो नामासुरोऽभ-वत् ।इन्द्राद्या निर्ज्जितास्तेन निर्ज्जेतुं तैर्न शक्यते ॥
”इत्यपक्रम्य ।“महाप्रभावं विबुधैर्यस्माद्बज्रमुदाहृतम् ।वज्रपूर्व्वा परीक्षेयं ततोऽस्माभिः प्रकीर्त्त्यते ॥
तस्यास्थिलेशो निपपात येषुभुवः प्रदेशेषु कथञ्चिदेव ।वज्राणि वज्रायुधनिर्ज्जिगीषो-र्भवन्ति नानाकृतिमन्ति तेषु ॥
हैममातङ्गसौराष्ट्राः पौण्ड्रकालिङ्गकोषलाः ।वेण्वातटाः ससौवीरा वज्रस्याष्टाविहाकराः ॥
आताम्रा हिमशैलजाश्च शशिभा वेण्वा-तटीयाः स्मृताःसौवीरे तुषिताब्जमेघसदृशास्ताम्राश्च सौरा-ष्ट्रजाः ।कालिङ्गाः कनकावदातरुचिराः पीतप्रभाःकोषलेश्यामाः पुण्ड्रभवा मतङ्गविषये नात्यन्तपीत-प्रभाः ॥
अत्यर्थं लघु वर्णतश्च गुणवत् पार्श्वेषु सम्यक्समंरेखाबिन्दुकलङ्ककाकपदकत्रासादिभिर्व्वर्जितम् ।लोकेऽस्मिन् परमाणुमात्रमपि यत् वज्रं क्वचिद्दृश्यतेतस्मिन् देवसमाश्रयो ह्यवितथस्तीक्ष्णाग्रधारंयदि ॥
वज्रेषु वर्णयुक्त्या देवानामपि परिग्रहः प्रोक्तः ।वर्णेभ्यश्च विभागः कार्य्यो वर्णाश्रयादेव ॥
हरितसितपीतपिङ्गश्यामाताम्राः स्वभावतोरुचिराः ।हरिवरुणशक्रहुतवहपितृपतिमरुतां स्वकावर्णाः ॥
विप्रस्य शङ्खकुमुदस्फटिकावदातःस्यात् क्षत्त्रियस्य शशवभ्रुविलोचनाभः ।वैश्यस्य कान्तकदलीदलसन्निकाशःशूद्रस्य धौतकरवालसमानदीप्तिः ॥
द्वौ वज्रवर्णौ पृथिवीपतीनांसद्भिः प्रतिष्ठौ न तु सार्व्वजन्यौ ।यः स्याज्जवाविद्रुमभङ्गशोणोयो वा हरिद्रारससन्निकाशः ॥
ईशत्वात् सर्व्ववर्णानां गुणवत् सार्व्ववर्णिकम् ।कामतो धारयेद्राजा न त्वन्योऽन्यत् कथञ्चन ॥
अघरोत्तरवृत्त्या हि यादृक् स्याद्वर्णसङ्करः ।ततः कष्टतरो वडी वर्णानां सङ्करो मतः ॥
न च मार्गविभागमात्रवृत्त्याविदुषा वज्रपरिग्रहो विधेयः ।गुणवद्गुणसम्पदां विभूति-र्व्विपरीतो व्यसनोदयस्य हेतुः ॥
एकमपि यस्य शृङ्गंविदलितमवलोक्यते विशीर्णं वा ।गुणवदपि तन्न धार्य्यंवज्रं श्रेयोऽर्थिभिर्भवने ॥
स्फुटिताग्निविशीर्णशृङ्गदेशंमलवर्णैः पृषतैरुपेतमध्यम् ।नहि वज्रभृतोऽति वज्रमाशुश्रियमन्याश्रयलालसां न कुर्य्यात् ॥
यस्यैकदेशः क्षतजावभासोयद्वा भवेल्लोहितवर्णचित्रम् ।न तन्न कुर्य्याद्ध्रियमाणमाशुस्वच्छन्दमृत्योरपि जीवितान्तम् ॥
कोट्यः पार्श्वानि धाराश्च षडष्टौ द्बादशेति च ।उत्तुङ्गसमतीक्ष्णाग्रा वज्रस्याकरजा गुणाः ॥
षट्कोटिशुद्धममलं स्फुटतीक्ष्णधारंवर्णान्वितं लघु सुपार्श्वमपेतदोषम् ।इन्द्रायुधांशुविसृतिच्छुरितान्तरीक्ष-मेवंविधं भुवि भवेत् सुलभं न वज्रम् ॥
तीक्ष्णाग्रं विमलमपेतसर्व्वदोषंधत्ते यः प्रयततनुः सदैव वज्रम् ।वृद्धिस्तं प्रतिदिनमेति यावदायुःश्रीसम्पत्सुतधनधान्यगोपशूनाम् ॥
व्यालवह्रिविषव्याघ्रतस्कराम्बुभयानि च ।दूरात्तस्य निवर्त्तन्ते कर्म्माण्याथर्व्वणानि च ॥
यदि वज्रमपेतसर्व्वदोषंविभृयात्तण्डुलविंशतिं गुरुत्वे ।मणिशास्त्रविदो वदन्ति तस्यद्विगुणं रूपकलक्षणमग्र्यं मूल्यम् ॥
त्रिभागहीनार्द्धतदर्द्धशेषंत्रयोदशं त्रिंशदतोऽर्द्धभागाः ।अशीतिभागोऽथ शतांशभागःसहस्रभागोऽल्पसमानयोगः ॥
यत्तण्डुलैर्द्बादशभिः कृतस्यवज्रस्य मूल्यं प्रथमं प्रदिष्टम् ।द्बाभ्यां क्रमाद्धानिमुपागतस्यत्वेकावसानस्य विनिश्चयोऽयम् ॥
न चापि तण्डुलैरेव वज्राणां धारणक्रमः ।अष्टाभिः सर्षपैर्गौरैस्तण्डुलं परिकल्पयेत् ॥
यत्तु सर्व्वगुणैर्युक्तं वज्रं तरति वारिणि ।रत्नवर्गे समस्तेऽपि तस्य धारणमिष्यते ॥
अनेनापि हि दोषेण लक्ष्यालक्ष्येण दूषितम् ।स्वमूल्यात् दशमं भागं वज्रं लभति मानवः ॥
प्रकटानेकदोषस्य स्वल्पस्य महतोऽपि वा ।स्वमूल्याच्छतशो भागो वज्रस्य न विधीयते ॥
स्पृष्टदोषमलङ्कारे वज्रं यद्यपि दृश्यते ।रत्नानां परिकर्म्मार्थं मूल्यं तस्य भवेल्लघु ॥
प्रथमं गुणसम्पदाभ्युपेतंप्रतिबद्धं समुपैति यच्च दोषम् ।अलमाभरणेन तस्य राज्ञोगुणहीनोऽपि मणिर्न भूषणाय ॥
नार्य्या वज्रमधार्य्यं गुणवदपि सुतप्रसूति-मिच्छन्त्या ।अन्यत्र दीर्घचिपिटह्रस्वाद्गुणैर्विमुक्ताच्च ॥
अयसा पुष्परागेण तथा गोमेदकेन च ।वैदूर्य्यस्फटिकाभ्याञ्च काचैश्चापि पृथग्विधैः ॥
प्रतिरूपाणि कुर्व्वन्ति वज्रस्य कुशला जनाः ।परीक्षा तेषु कर्त्तव्या विद्वद्भिः स्वपरीक्षकैः ॥
क्षारोल्लेखनशालाभिस्तेषां कार्य्यं परीक्षणम् ।पृथिव्यां यानि रत्नानि ये चान्ये लोहधातवः ॥
सर्व्वाणि विलिखेद्बज्रं तच्च तैर्न विलिख्यते ॥
गुरुता सर्व्वरत्नानां गौरवाधारकारणम् ।वज्र तान्वैपरीत्येन सूरयः परिचक्षते ॥
जातिरजातिं विलिखन्ति वज्रकुरुविन्दाः ।वज्रैर्वज्रं विलिखति नान्येन लिख्यते वज्रम् ।वज्राणि मुक्ता मणयो ये च केचन जातयः ।न तेषां प्रतिबद्धानां भा भवत्यूर्द्ध्वगामिनी ॥
तिर्य्यक्क्षतत्वात् केषाञ्चित् कथञ्चिद्यदिदृश्यते ।तिर्य्यगालिख्यमानानां सा पार्श्वेष्वपि हन्यते ॥
यद्यपि विशीर्णकोटिःसबिन्दुरेखान्वितो विवर्णो वा ।तदपि धनधान्यपुत्त्रान्करोति सेन्द्रायुधो वज्रः ।सौदामिनीविस्फुरिताभिरामंराजा यथोक्तं कुलिशं दधानः ।पराक्रमाक्रान्तपरप्रतापःसमस्तसामन्तभुवं भुनक्ति ॥
”इति गारुडे ६८ अध्यायः ॥
वज्रार्थे वैदिकपर्य्यायो यथा । दिद्युत् १ नेमिः २हेतिः ३ नमः ४ पविः ५ सृकः ६ वृकः ७ वधः ८वज्रः ९ अर्कः १० कुत्सः ११ कुलिशः १२ तुजः१३ तिग्मम् १४ मेनिः १५ स्वधितिः १६ सायकः१७ परशुः १८ । इत्यष्टादश वज्रनामानि । इतिवेदनिघण्टौ । २ । २० ॥
वज्रं,
क्ली,
 (वज गतौ + ऋज्रेन्द्रेति रन् ।)बालकः । धात्री । इति मेदिनी । रे, ६ ॥
काञ्जिकम् । इति धरणिः ॥
वज्रपुष्पम् । इतिशब्दरत्नावली ॥
लौहविशेषः । स च बहुविधोयथा । नीलपिण्डम् १ अरुणाभम् २ मोरकम् ३नागकेशरम् ४ तिन्तिराङ्गम् ५ स्वर्णवज्रम् ६शैवालवज्रम् ७ शोणवज्रम् ८ रोहिणी ९काङ्कोलम् १० ग्रन्थिवज्रकम् ११ मदनाख्यम् १२इत्यादि । तेषां नामानुरूपं चिह्रम् । इतिपुराणम् ॥
अभ्रविशेषः । तस्योत्पत्त्यादियथा, --“पुरा वधाय वृत्रस्य वज्रिणा वज्रमुद्धृतम् ।विस्फूलिङ्गास्ततस्तस्य गगने परिसर्पिताः ॥
ते निपेतुर्घनध्वानाच्छिखरेषु महीभृताम् ।त्रेभ्य एव समुत्पन्नं तत्तद्गिरिषु चाभ्रकम् ॥
तद्वज्रं वज्रजातत्वादभ्रमभ्ररवोद्भवात् ।गगनात् स्खलितं यस्मात् गगनञ्च ततो मतम् ॥
पिनाकं दर्दुरं नागं वज्रञ्चेति चतुर्विधम् ।वज्रन्तु वज्रवत् तिष्ठेत् तन्नाग्नौ विकृतिं व्रजेत् ॥
सर्व्वाभ्रेषु वरं वज्रं व्याधिवार्द्धक्यमृत्युहृत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥