| YouTube Channel

लोहः (lohaH)

 
Apte Hindi
Hindi
लोहः
पुं*
 - -
लाल बकरा
लोहः
पुं*
 - लूयतेऽनेन+लू+ह
लोहा
लोहः
पुं*
 - लूयतेऽनेन+लू+ह
इस्पात
लोहः
पुं*
 - लूयतेऽनेन+लू+ह
ताँबा
लोहः
पुं*
 - लूयतेऽनेन+लू+ह
सोना
लोहः
पुं*
 - लूयतेऽनेन+लू+ह
अगर की लकड़ी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अयः, लोहम्, लोहः, आयसम्, लौहम्, लौहः, कृष्णायसम्, कालायसम्, कृष्णम्, कालम्, तीक्ष्णम्, शस्त्रकम्, पिण्डम्, अश्मसारः, गिरिजम्, गिरिसारः, शिलाजम्, शिलात्मजम्, निशितम्, कान्तः, दृढम्, मलीमसः
noun
धातुविशेषः- कृष्णवर्णीयः दृढः धातुः यः पृथ्विगर्भाद् अश्मरूपेण लभ्यते।
"अयः मनुष्याणां बहूपकारकम्। / अभितप्तम् अयोपि मार्दवं भजते ।"
Synonyms:
 लोहः
noun
एकः जनसमूहः ।
"लोहस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"
Synonyms:
 लोहः
noun
एकः पुरुषः ।
"लोहस्य उल्लेखः नडादिगणे वर्तते"
Tamil
Tamil
லோஹ: : உலோகம், தாதுப் பொருள், இரும்பு, எஃகு, தாமிரம், தங்கம், ரத்தம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: लोहः
Root: लोह
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ red
⇒ iron
⇒ metal
⇒ blood
⇒ weapon
⇒ copper
⇒ reddish
⇒ red goat
⇒ fish-hook
⇒ made of iron
⇒ kind of bird
⇒ made of copper
⇒ copper-coloured
⇒ iron or steel or gold or any metal
Shloka(s):
2|9|98|1 ► लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालायसायसी। (वैश्यवर्गः)
2|9|98|2 ► अश्मसारोऽथ मण्डूरं सिंहाणमपि तन्मले॥ (वैश्यवर्गः)
3|3|180|1 ► निदेशग्रन्थयोः शास्त्रं शस्त्रमायुधलोहयोः। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|9|98|1 ⇢ लोहः (लोह) (पुं) ⇒ red, iron, metal, blood, weapon, copper, reddish, red goat, fish-hook, made of iron, kind of bird, made of copper, copper-coloured, iron or steel or gold or any metal
➠ 2|9|98|1 ⇢ लोहम् (लोह) (नपुं) ⇒ red, iron, metal, blood, weapon, copper, reddish, red goat, fish-hook, made of iron, kind of bird, made of copper, copper-coloured, iron or steel or gold or any metal
➠ 2|9|98|1 ⇢ शस्त्रकम् (शस्त्रक) (नपुं)
➠ 2|9|98|1 ⇢ तीक्ष्णम् (तीक्ष्ण) (नपुं) ⇒ hot, acid, iron, rude, keen, heat, rough, harsh, sharp, fiery, haste, death, poison, severe, battle, zealous, pungent, vehement, pungency, sea-salt, over-rigid, any weapon, pestilence, inauspicious, sharp language, self-abandoning, Thai long pepper [Piper Chaba - Bot.], Asa foetida [Ferula Asa Foetida - Bot.], kaaSTa paaTali tree [Bignonia Suaveolens - Bot.]
➠ 2|9|98|1 ⇢ पिण्डम् (पिण्ड) (नपुं) ⇒ iron, solid, steel, dense, compact, fresh butter
➠ 2|9|98|1 ⇢ कालायसम् (कालायस) (नपुं)
➠ 2|9|98|1 ⇢ अयः (अयस्) (नपुं)
➠ 2|9|98|2 ⇢ अश्मसारः (अश्मसार) (पुं)
➠ 2|9|98|2 ⇢ अश्मसारम् (अश्मसार) (नपुं)
➠ 3|3|180|1 ⇢ शस्त्रम् (शस्त्र) (नपुं) ⇒ iron, sword, razor, steel, knife, weapon, dagger, praise, missile, reciting, invocation, recitation, any weapon, any instrument or tool, instrument for cutting or wounding
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ लोहमलम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ धातुविशेषः
जातिः ➡ धातुः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ लोहकारकः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
लोहः,
पुं,
क्ली,
 (लूयतेऽनेनेति । लू + बाहुलकात्हः ।) लौहम् । जोङ्गकम् । सर्व्वतैजसम् । इतिमेदिनी । हे, ८ ॥
रुधिरम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
अथ मुण्डलोहस्य पर्य्यायः । मुण्डम् २ मुण्डा-यसम् ३ दृषत्सारम् ४ शिलात्मजम् ५ अश्म-जम् ६ कृषिलोहम् ७ आरम् ८ कृष्णायसम् ९ ॥
अथ तीक्ष्णलोहस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णम् २शस्त्रायसम् ३ शस्त्रम् ४ पिण्डम् ५ पिण्डा-यसम् ६ शठम् ७ आयसम् ८ निशितम् ९तीव्रम् १० खड्गम् ११ मुण्डजम् १२ अयः १३चित्रायसम् १४ चीनजम् १५ । अस्य गुणाः ।रूक्षत्वम् । उष्णत्वम् । तिक्तत्वम् । वातपित्त-कफप्रमेहपाण्डुशूलनाशित्वम् । तीक्ष्णत्वम् ।मुण्डाधिकगुणत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
अथ लोहस्योत्पत्तिनामलक्षणगुणाः ।“पुरा लोमिलदैत्यानां निहतानां सुरैर्युधि ।उत्पन्नानि शरीरेभ्यो लोहानि विविधानि च ॥
लोहोऽस्त्री शस्त्रकं तीक्ष्णं पिण्डं कालाय-सायसी ।गुरुता दृढतोत्क्लेदकफदाहस्य कारिता ।अश्मदोषः सुदुर्गन्धो दोषाः सप्तायसस्य तु ॥
लोहं तिक्तरसं शीतं मधुरं तुवरं गुरु ।रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत् ॥
कफं पित्तं गरं शूलं शोथार्शःप्लीहपाण्डुताः ।मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्बदेव हि ॥
षण्डत्वकुष्ठामयमृत्युदं भवेत्हृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च ।नानारुजाञ्चापि तथा प्रकोपंकरोति हृल्लासमशुद्धलोहम् ॥
जीवहारि मदकारि चायसंचेदशुद्धिमदसंस्कृतं ध्रुवम् ।पाटवं न तनुते शरीरकेदारुणां हृदि रुजाञ्च यच्छति ॥
” * ॥
तत्र सारलोहस्य लक्षणं गुणाश्च ।“क्षमाभृच्छिखराकाराण्यङ्गान्यम्लेन लेपिते ।लोहे स्युर्यत्र सूक्ष्माणि तत्सारमभिधीयते ॥
लोहं साराह्वयं हन्याद्ग्रहणीमतिसारकम् ।अर्द्धसर्व्वाङ्गजं वातं शूलञ्च परिणामजम् ।छर्द्दिञ्च पीनसं पित्तं श्वासमाशु व्यपोहति ॥
”अथ कान्तलोहस्य लक्षणं गुणाश्च ।पत्पात्रे न प्रसरति जले तैलबिन्दुः प्रतप्तेहिङ्गुर्गन्धं त्यजति चनिजं तिक्ततां निम्बकन्दः ।तप्तं दुग्धं भवति शिखराकारकं नैति भूमिंकृष्णाङ्गः स्यात् सजलचणकः कान्तलोहंतदुक्तम् ॥
गुल्मोदरार्शःशूलाममामवातं भगन्दरम् ।कामलाशोथकुष्ठानि क्षयं कान्तमयो जयेत् ॥
प्लीहानमम्लपित्तञ्च यकृच्चापि शिरोरुजम् ।सर्व्वान्रोगान् विजयते कान्तलोहं न संशयः ।बलं वीर्य्यं वपुःपुष्टिं कुरुतेऽग्निं विवर्द्धयेत् ॥
”अथ किट्टी ।“ध्मायमानस्य लोहस्य मलं मण्डूरमुच्यते ।लोहसिंहानिका किट्टी सिंहानञ्च निगद्यते ॥
यल्लोहं यद्गुणं प्रोक्तं तत्किट्टमपि तद्गुणम् ॥
”अथ लोहस्याशुद्धस्य दोषमाह ।“षण्डत्वकुष्ठामयमृत्युकारिहृद्रोगशूलौ कुरुतेऽश्मरीञ्च ।नानारुजानाञ्च तथा प्रकोपंकुर्य्याच्च हृल्लासमशुद्धलोहम् ॥
”अथ लोहस्य दोषशान्तये शोधनमभिधीयते ।“पत्तलीकृतपत्राणि लोहस्याग्नौ प्रतापयेत् ।निषिञ्चेत्तप्ततप्तानि तैले तक्रे च काञ्जिके ॥
गोमूत्रे च कुलत्थानां कषाये च त्रिधा त्रिधा ।एवं लोहस्य पत्राणां विशुद्धिः संप्रजायते ॥
”अथ लोहस्य मारणविधिः ।“शुद्धलोहभवं चूर्णं पातालगरुडीरसैः ।मर्द्दयित्वा पुटेद्वह्रौ दद्यादेवं पुटद्धयम् ॥
पुटत्रयं कुमार्य्याश्च कुठारच्छिल्लिकारसैः ।पुटषट्कं ततो दद्यादेवं तीक्ष्णमृतिर्भवेत् ॥
”अन्यच्च ।“क्षिपेद्द्वादशमांशेन दरदं तीक्ष्णचूर्णतः ।मर्द्दयेत् कन्यकाद्रावैर्यामयुग्मं ततः पुटेत् ।एवं सप्तपुटैर्मृत्युं लोहचूर्णमवाप्नुयात् ॥
सत्योऽनुभूतो योगीन्द्रैः क्रमोऽन्यो लोहमारणे ।कथ्यते रामराजेन कौतूहलधियाधुना ॥
सूतकाद्द्विगुणं गन्धं दत्त्वा कुर्य्याच्च कज्जलीम् ।द्वयोः समं लौहचूर्णं मर्द्दयेत् कन्यकाद्रवैः ॥
यामयुग्मं ततः पिण्डं कृत्वा ताम्रस्य पात्रके ।घर्म्मे धृत्वा रूवुकस्य पत्रैराच्छादयेद्बुधः ॥
यामद्बयाद्भवेदुष्णं धान्यराशौ न्यसेत्ततः ।दत्त्वोपरि शरावञ्च त्रिदिनान्ते समुद्धरेत् ॥
पिष्ट्वा च गालयेद्वस्त्रादेवं वारितरं भवेत् ।दाडिमस्य दलं पिष्ट्वा तच्चतुर्गुणवारिणा ॥
तद्रसेनायसश्चूर्णं सन्नीयात् प्लावयेदपि ।आतपे शोषयेत्तच्च पुटेदेव पुनः पुनः ।एकविंशतिवारैस्तत्म्रियते नात्र संशयः ।एवं सर्व्वाणि लोहानि स्वर्णादीन्यपि मारयेत् ॥
”एवं मारितलोहस्य गुणाः ।“लोहं तिक्तं सरं शीतं कषायं मधुरं गुरु ।रूक्षं वयस्यं चक्षुष्यं लेखनं वातलं जयेत् ॥
कफं पित्तं गरं शूलं शोफार्शःप्लीहपाण्डुताः ।मेदोमेहकृमीन् कुष्ठं तत्किट्टं तद्बदेव हि ॥
गुञ्जामेकां समारभ्य यावत् स्युर्नवरक्तिकाः ।तावल्लोहं समश्नीयाद्यथादोषानलं नरः ॥
कुष्माण्डं तिलतैलञ्च माषान्नं राजिकान्तथा ।मद्यमम्लरसञ्चैव वर्जयेल्लोहसेवकः ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
लोहपात्रे भक्षणनिषेधो यथा, --“यदा तु आयसे पात्रे पक्वमश्नाति वै द्बिजः ।स पापिष्ठोऽपि भुङ्क्तेऽन्नं रौरवे परिपच्यते ॥
”इति मत्स्यसूक्ततन्त्रम् ॥
अपि च ।“अयःपात्रे पयःपानं गव्यं सिद्धान्नमेव च ।भृष्टादिकं मधु गुडं नारिकेलोदकन्तथा ॥
फलं मूलञ्च यत्किञ्चिदभक्ष्यं मुनिरब्रवीत् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
(अश्मन एवास्य उत्पत्तिः श्रूयते । यथा, मनुः ।९ । ३२१ ।“अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्त्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।तेषां सर्व्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥
”पुं, छागः । स तु लक्षणान्वितः कृष्णवर्णो रक्त-वर्णो वा । यथा, मनुः । ३ । २७२ ।“कालशाकं महाशल्काः खड्गलोहामिषं मधु ।आनन्त्यायैव कल्पन्ते मुन्यन्नानि च सर्व्वशः ॥
”पार्व्वत्यजातिविशेषः । यथा, महाभारते । २ ।२७ । २५ ।“लोहान् परमकाम्बोजानृषिकानुत्तरानपि ।सहितांस्तान् महाराज व्यजयत् पाक-शासनिः ॥
”रक्तवर्णे, त्रि । यथा, महाभारते । १ । १३६ । २३ ।“भ्रमतश्च वराहस्य लोहस्य प्रमुखे समम् ।पञ्चबाणान् सुसंयुक्तान् स मुमोचैकबाणवत् ॥
”)