लोकः (lokaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

लोकः [lōkḥ],  [लोक्यते$सौ लोक्-घञ्]

The world,  a division of the universe
 (roughly speaking there are three lokas स्वर्ग,  पृथ्वी and पाताल,  but according to fuller classification the lokas are fourteen,  seven higher regions rising from the earth one above the other,  i. e.  भूर्लोक,  भुवर्लोक,  स्वर्लोक,  महर्लोक,  जनर्लोक,  तपर्लोक,  and सत्यलोक or ब्रह्मलोक
 and seven lower regions,  descending from the earth one below the other
 i. e.  अतल,  वितल,  सुतल,  रसातल,  तलातल,  महातल,  and पाताल).

The earth,  terrestrial world (भूलोक)
 इह- लोके in this world (opp.  परत्र).

The human race,  mankind,  men,  as in लोकातिग,  लोकोत्तर &c.
  q. v. 

The people or subjects (opp.  the king)
 स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः Ś.*
  5.7
 R.*
  4.8.

A collection,  group,  class,  company
 आकृष्टलीलान् नरलोकपालान् R.*
  6.1
 or शशाम तेन क्षितिपाल- लोकः 7.3.

A region,  tract,  district,  province.

Common life,  ordinary practice (of the world)
 लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् Br. Sūt.II.1.33
 यथा लोके कस्यचिदाप्तैषणस्य राज्ञः &c.
  S. B. (and diverse other places of the same work).

Common or worldly usage (opp.  Vedic usage or idiom)
 वेदोक्ता वैदिकाः शब्दाः सिद्धा लोकाच्च लौकिकाः,  प्रियतद्धिता दाक्षिणात्या यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा लौकिक- वैदिकेष्विति प्रयुञ्जते Mbh. (and in diverse other places)
 अतो$स्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः Bg.*
  15.18.

Sight,  looking.

The number 'seven',  or 'fourteen'.

Ved.
  Open space
 space,  room. 

One's own nature (निजस्वरूप)
 नष्टस्मृतिः पुनरयं प्रवृणीत लोकम् Bhāg.*
  3. 31.15.

Enlightenment (प्रकाश)
 इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम् Bhāg.*
  8.3.25.

Recompense (फल)
 अग्नावेव देवेषु लोकमिच्छन्ते Bṛi. Up.*
   1.4.15.

An object of enjoyment (भोग्यवस्तु)
 अथो अयं वा आत्मा सर्वेषां भूतानां लोकः Bṛi. Up.*
   1.4.16.

Sight,  the faculty of seeing (चक्षुरिन्द्रिय)
 अग्निर्लोकः Bṛi. Up.*
   3.9. 1.

An object of sense (विषय)
 उपपत्त्योपलब्धेषु लोकेषु च समो भव Mb.
 *  12.288.11. (In compounds लोक is oft
 en translated by 'universally',  'generally',  'popularly'
 as लोकविज्ञात so ˚विद्विष्ट). Comp.
   -अक्षः space,  sky.-अतिग a.
  extraordinary,  supernatural. -अतिशय a.
  superior to the world,  extraordinary. -अधिक a.
  extraordinary,  uncommon
 सर्वं पण्डितराजराजितिलकेनाकारि लोकाधिकम् Bv.*
  4.44
 Ki.*
  2.47.

अधिपः a king.

a god or deity. -अधिपतिः a lord of the world. -अनुग्रहः prosperity of mankind.  -अनुरागः 'love of mankind',  universal love,  general benevolence,  philanthropy.-अनुवृत्तम् obedience of the people. -अन्तरम् 'another world',  the next world,  future life
 लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् R.*
  1.69
6.45
 लोकान्तरं गम्-प्राप् &c.
  'to die'. -अन्तरित a.
  dead. -अपवादः public scandal,  popular censure
 लोकापवादो बलवान् मतो मे R.*
  14.4. -अभि- भाविन् a.
 

overcoming the world.

pervading the whole world (as light). -अभिलक्षित a.
  generally liked.-अभ्युदयः public weal or welfare. -अयनः N.
  of Nārāyaṇa.  -अलोकः N.
  of a mythical mountain that encircles the earth and is situated beyond the sea of fresh water which surrounds the last of the seven continents
 beyond लोकालोक there is complete darkness,  and to this side of it there is light
 it thus divides the visible world from the regions of darkness
 प्रकाशश्चा- प्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः R.*
  1.68
 लोकालोकव्याहतं धर्मराशेः शालीनं वा धाम नालं प्रसर्तुम् Śi.*
  16.83
 Mv.*
  5.1, 45
 ऊर्ध्व- मालोकयामासुः लोकालोकमिवोच्छ्रितम् Parṇāl.3.3
 (for further explanation see Dr. Bhāṇḍārkar's note onl. 79 of Māl.
  1th Act). (-कौ) the visible and the invisible world.

आकाशः space,  sky.

(with Jains) a worldly region.  -आचारः common practice,  popular or general custom,  ways of the world
 अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः Pt.*
  5.43. -आत्मन् m.
  the soul of the universe.

आदिः the beginning of the world.

the creator of the world. -आयत a.
  atheistical,  materialistic. (-तः) a materialist,  an atheist,  a follower of Chārvāka.  (-तम्) materialism,  atheism
 (for some account see the first chapter of the Sarvadarśanasaṁgraha). -आयतिकः an atheist,  a materialist
 कच्चिन्न लोकायतिकान् ब्राह्मणांस्तात सेवसे Rām.*
  2.1.38.

ईशः a king (lord of the world).

Brahman. 

quick-silver. -उक्तिः f.
 

a proverb,  popular saying
 लोके ख्यातिमुपागतात्र सकले लोकोक्तिरेषा यतो दग्धानां किल वह्निना हितकरः सेको$पि तस्योद्भवः Pt.*
  1.371.

common talk,  public opinion.  -उत्तर a.
  extraordinary,  uncommon,  unusual
 लोकोत्तरा च कृतिः Bv.*
  1.69.7
 U.*
  2.7. (-रः) a king. ˚वादिन् m.
  pl.
  N.
  of a Buddhist school. -उपक्रोशनम् circulating evil reports among the people
 असारस्य वाक्संतक्षणैर्लोकोपक्रोशनैः ... अपवाहनम् Dk.*
  2.2.-एकबन्धुः an epithet of Śākyamuni.

एषणा desire for heaven
 या वितैषणा सा लोकैषणोभे ह्येते एषणे एव भवतः Bṛi. Up.*
   3.5.1.

desire for the good opinion of the public.

कण्टकः a troublesome or wicked man,  the curse of mankind. 

an epithet of Rāvaṇa
 see कण्टक.-कथा a popular legend,  folk-tale. -कर्तृ,  -कृत् m.
  the creator of the world. -कल्प a.
 

resembling the world.

regarded by the world. (-ल्पः) a period or age of the world. -कान्त a.
  liked by the people,  popular
 भव पितुरनुरूपस्त्वं गुणैर्लोककान्तैः V.*
  5.21. (-न्ता) a kind of medical herb (Mar.  मुरुढशेंग). -कारणकारणः an epithet of Śiva.  -क्षित् a.
  inhabiting heaven.  -गतिः f.
  actions of men.  -गाथा a song handed down among people,  folk-song. -चक्षुस् n.
  the sun.  -चारित्रम् the ways of the world. -जननी an epithet of Lakṣmī. -जित् m.
 

an epithet of Buddha. 

any conqueror of the world.

a sage. a.
   winning heaven
 तद्धैतल्लोकजिदेव Bṛi. Up.*
   1.3.28. -ज्ञ a.
  knowing the world. -ज्येष्ठः an epithet of Buddha.  -तत्त्वम् knowledge of mankind. -तन्त्रम् course of the world
 निर्मितो लोकतन्त्रो$यं लोकेषु परिवर्तते Bhāg.*
  12.11.29. -तुषारः camphor. -त्रयम्,  -त्रयी the three worlds taken collectively
 उत्खात- लोकत्रयकण्टकेपि R.*
  14.73. -दम्भक a.
  cheating mankind
 Ms.*
  4.195. -द्वारम् the gate of heaven. 

धर्मः a worldly matter.

(with Buddhists) worldly condition.  -धातुः a particular division of the world (जम्बु- द्वीप). -धातृ m.
  an epithet of Śiva.  -धारिणी N.
  of the earth.

नाथः Brahman. 

Viṣṇu.

a king,  sovereign. 

a Buddha

the sun. -नेतृ m.
  an epithet of Śiva. 

पः,  पालः a regent or guardian of a quarter of the world
 ललिताभिनयं तमद्य भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः V.*
  2.18
 R.*
  2.75
12.89
17.78
 (the lokapālas are eight
 see अष्टदिक्पाल).

a king,  sovereign.  -पक्तिः f.
  esteem of mankind,  general respectability.

पतिः an epithet of Brahman. 

of Viṣṇu.

a king,  sovereign. -पथः,  -पद्धतिः f.
  the general or usual way,  the universally accepted way. -परोक्ष a.
  hidden from the world.-पितामहः an epithet of Brahman.  -प्रकाशनः the sun. -प्रत्ययः universal prevalence. -प्रवादः general rumour,  current report,  popular talk. -प्रसिद्ध a.
  well-known,  universally known. 

बन्धुः,  बान्धवः the sun. 

बाह्य,  वाह्य excluded from society,  excommunicated.

differing from the world,  eccentric,  singular
 उन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः Bhāg.*
  11.2.4. (-ह्यः) an outcast. -भर्तृ a.
  supporter of the people. -भावन,  -भाविन् a.
  promoting the welfare of the world. -मर्यादा an established or current custom.  -मातृ f.
  an epithet of Lakṣmī. -मार्गः an established custom.  -यज्ञः desire for the good opinion of the people (लोकैषणा)
 Mb.
 *  1. 18.5. (com.  लोकयज्ञो लोकैषणा सर्वो मां साधुमेव जानात्विति वासनारूपः).

यात्रा worldly affairs,  the course of worldly life,  business of the world
 तस्माल्लोकयात्रार्थी नित्यमुद्यत- दण्डः स्यात् Kau. A.
 1.4
 Mb.
 *  3.15.31
 Dk.*
  2.8
 एवं किलेयं लोकयात्रा Mv.*
  7
 यावदयं संसारस्तावत् प्रसिद्धैवेयं लोकयात्रा Ve.*
  3.

a popular usage or custom
 एषोदिता लोकयात्रा नित्यं स्त्रीपुंसयोः शुभा Ms.*
  9.25

worldly existence,  career in life
 Māl.
 4, 6.

support of life,  maintenance.-रक्षः a king,  sovereign.  -रञ्जनम् pleasing the world,  popularity. -रवः popular talk or report. -रावण a.
  tormentor of the people
 रावणं लोकरावणम् Rām.*
  3.33.1
 Mb.
 *  3.148.12.

लेखः a public document.

an ordinary letter. -लोचनम् the sun.  -वचनम् a popular rumour or report. -वर्तनम् the means by which the world subsists. -वादः public rumour
 common talk,  popular report
 मां लोकवादश्रवणादहासीः R.*
  14.61. -वार्ता popular report,  public rumour
 कश्चिदक्षर्धूतः कलासु कवित्वेषु लोकवार्तासु चातिवैचक्षण्यान्मया समसृज्यत Dk.*
  2.2. -विद्विष्ट a.
  disliked by men,  generally or universally disliked.

विधिः a mode of proceeding prevalent in the world.

the creator of the world. -विनायकाः a class of deities presiding over diseases. -विभ्रमः see लोकव्यवहार
 हृष्यत्तनुर्विस्मृतलोकविभ्रमः Bhāg.*
  1.71.26. -विरुद्ध a.
  opposed to public opinion
 यद्यपि शुद्धं लोकविरुद्धं नाकरणीयम् नाचरणीयम्. -विश्रुत a.
  farfamed,  universally known,  famous,  renowned. -विश्रुतिः f.
 

world-wide fame.

unfounded rumour,  mere report.

विसर्गः the end of the world
 Mb.
 

the creation of the world
 Bhāg.

वृत्तम् the way of the world,  a custom prevalent in the world
 लोकवृत्तमनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् Rām.*
  4.25.3.

an idle talk or gossip
 न लोकवृत्तं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथंचन Ms.*
  4.11.

वृत्तान्तः,  व्यवहारः the course or ways of the world,  general custom
 Ś.*
  5.

course of events.-व्यवहार a.
  commonly used,  universally current.-व्रतम् general practice or way of the world. -श्रुतिः f.
 

a popular report.

world-wide fame. -संसृतिः f.
 

fate,  destiny.

course through the world. -संकरः general confusion in the world.

संग्रहः the whole universe.

the welfare of the world
 लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि Bg.*
  3.2.

worldly experience.

propitiation of mankind.  -संपन्न a.
  possessed of worldly wisdom.  -संबाधः a throng of men,  going and coming
 इतस्ततः प्रवेशनिर्गमप्रवृत्तलोकसंबाधम् Dk.*
  2.3. -साक्षिक a.
 

having the world as a witness
 in the face of the world
 प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् Mb.
 *  3.32.6.

attested by witnesses. -साक्षिन् m.
 

an epithet of Brahman. 

fire. -साधक a.
  creating worlds.-साधारण a.
  common (as a topic)
 Dk. -सिद्ध a.
 

current among the people,  usual,  customary.

generally received or accepted. -सीमातिवर्तिन् a.
  extraordinary,  supernatural. -सुन्दर a.
  generally admired. -स्थलम् common occurrence. -स्थितिः f.
 

existence or conduct of the universe,  worldly existence
 the stability or permanence of the world
 ये चैवं पुरुषाः कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः Bh.*
  2.22.

a universal law. -हास्य a.
  world-derided,  the butt of general ridicule. -हित a.
  beneficial to mankind or to the world. (-तम्) general welfare.

Apte 1890

English

 लोकः [लोक्यतेऽसौ लोक्-घञ्] 1 The world,  a division of the universe
 (roughly speaking there are three lokas स्वर्ग,  पृथ्वी and पाताल,  but according to fuller classification the lokas are fourteen,  seven higher regions rising from the earth one above the other,  i. e. भूर्लोक,  भुवर्लोक,  स्वर्लोक,  महर्लोक,  जनर्लोक,  तपर्लोक,  and सत्यलोक or ब्रह्मलोक
 and seven lower regions,  descending from the earth one below the other
 i. e. अतल,  वितल,  सुतल,  रसातल,  तलातल,  महातल and पाताल). 
2 The earth,  terrestrial world (भूलोक)
 इहलोके in this world (opp. परत्र). 
3 The human race,  mankind,  men,  as in लोकातिग,  लोकोत्तर &c. q. v. 
4 The people or subjects (opp. the king)
 स्वसुखनिरभिलाषः खिद्यसे लोकहेतोः Ś. 5. 7
 R. 4. 8. 
5 A collection,  group,  class,  company
 आकृष्टलीलान् नरलोकपालान् R. 6. 1
 or शशाम तेन क्षितिपाललोकः 7. 3. 
6 A region,  tract,  district,  province. 
7 Common life,  ordinary practice (of the world) लोकवत्तु लीलाकैवल्यं Br. Sūt. II. 1. 33
 यथा लोके कस्यचिदाप्तैषणस्य राज्ञः &c. Ś. B. (and diverse other places of the same work). 
8 Common or worldly usage (opp. Vedic usage or idiom)
 वेदोक्ता वैदिकाः शब्दाः सिद्धा लोकाच्च लौकिकाः,  प्रियतद्धिता दाक्षिणात्या यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये यथा लौकिकवैदिकेष्विति प्रयुंजते Mbh.
 (and in diverse other places)
 अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः Bg. 15. 18. 
9 Sight,  looking. 
10 The number ‘seven’,  or ‘fourteen’. 
11 Ved. Open space
 space,  room. (In compounds लोक is often translated by ‘universally’,  ‘generally’,  ‘popularly’
 as लोकविज्ञात
 so °विद्विष्ट). 
Comp. 
अक्षः space,  sky. 
अतिग a. extraordinary,  supernatural. 
अतिशय a. superior to the world,  extraordinary. 
अधिक a. extraordinary,  uncommon
 सर्वं पंडितराजराजितिलकेनाकारि लोकाधिकं Bv. 4. 44
 Ki. 2. 47. 
अधिपः {1} a king. {2} a god or deity. 
अधिपतिः a lord of the world. 
अनुरागः ‘love of mankind’,  universal love,  general benevolenee,  philanthropy. 
अंतरं ‘another world’,  the next world,  future life
 R. 1. 69
 6. 45
 लोकांतरं गम्. प्राप् &c. ‘to die.’ 
अपवादः public scandal,  popular censure
 लोकापवादो बलवान्मतो मे R. 14. 40. 
अभिभाविन् a. {1} overcoming the world. {2} pervading the whole world (as light). 
अभ्युदयः public weal or welfare. 
अयनः N. of Nārāyaṇa. 
अलोकः N. of a mythical mountain that encircles the earth and is situated beyond the sea of fresh water which surrounds the last of the seven continents
 beyond लोकालोक there is complete darkness,  and to this side of it there is light
 it thus divides the visible world from the regions of darkness
 प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः R. 1. 68
 लोकालोकव्याहतं घर्मराशेः शालीनं वा धाम नालं प्रसर्तुं Śi. 16. 83
 Mv. 5. 10,  45
 (for further explanation see Dr. Bhāṇḍārkar's note on l. 79 of Māl. 10th Act.). (
कौ) the visible and the invisible world. 
आचारः common practice,  popular or general custom,  ways of the world
 अपि शास्त्रेषु कुशला लोकाचारविवर्जिताः Pt. 5. 43. 
आत्मन् m. the soul of the universe. 
आदिः {1} the beginning of the world. {2} the creator of the world. 
आयत a. atheistical,  materialistic. (
तः) a materialist,  an atheist,  a follower of Cārvāka. (
तं) materialism,  atheism
 (for some account see the first chapter of the Sarvadarśanasamgraha). 
आयतिकः an atheist,  a materialist. 
ईशः {1} a king (lord of the world). {2} Brahman. {3} quick-silver. 
उक्तिः f. {1} a proverb,  popular saying
 Pt. 1. 371. {2} common talk,  public opinion. 
उत्तर a. extraordinary,  uncommon,  unusual
 लोकोत्तरा च कृतिः Bv. 1. 69,  70
 U. 2. 7. (
रः) a king. 
एकबंधुः an epithet of Śākyamuni. 
एषणा desire for heaven. 
कंटकः {1} a troublesome or wicked man,  the curse of mankind. {2} an epithet of Rāvaṇa
 see कंटक. 
कथा a popular legend. 
कर्तृ,  
कृत् m. the creator of the world. 
कल्प a. {1} resembling the world. {2} regarded by the world. (
ल्पः) a period or age of the world. 
कांत a. liked by the people,  popular
 V. 5. 21. 
कारणकारणः an epithet of Śiva. 
गतिः f. actions of men. 
गाथा a song handed down among people. 
चक्षुस् n. the sun. 
चारित्रं the ways of the world. 
जननी an epithet of Lakṣmī. 
जित् m. {1} an epithet of Buddha. {2} any conqueror of the world. {3} a sage. 
ज्ञ a. knowing the world. 
ज्येष्ठः an epithet of Buddha. 
तत्त्वं knowledge of mankind. 
तंत्रं course of the world. 
तुषारः camphor. 
त्रयं,  
त्रयी the three worlds taken collectively
 उत्खातलोकत्रयंकटकेऽपि R. 14. 73. 
द्वारं the gate of heaven. 
धानुः a particular division of the world. 
धातृ m. an epithet of Śiva. 
नाथः {1} Brahman. {2} Viṣṇu. {3} Śiva. {4} a king,  sovereign. {5} a Buddha. 
नेतृ m. an epithet of Śiva. 
पः,  
पालः {1} a regent or guardian of a quarter of the world
 ललिताभिनयं तमद्य भर्ता मरुतां द्रष्टुमनाः सलोकपालः V. 2. 18
 R. 2. 75,  12. 89,  17. 78
 (the lokapālas are eight
 see अष्टदिक्पाल). {2} a king,  sovereign. 
पक्तिः f. esteem of mankind,  general respectability. 
पतिः {1} an epithet of Brahman. {2} of Viṣṇu. {3} a king,  sovereign. 
पथः,  
पद्धतिः f. the general or usual way,  the universally accepted way. 
पितामहः an epithet of Brahman. 
प्रकाशनः the sun. 
प्रवादः general rumour,  current report,  popular talk. 
प्रसिद्ध a. well-known,  universally known. 
बंधुः,  
बांधवः {1} the sun. {2} Śiva. 
बाह्य,  
वाह्य a. {1} excluded from society,  excommunicated. {2} differing from the world,  eccentric,  singular. (
ह्यः) an outcast. 
भावन,  
भाविन् a. promoting the welfare of the world. 
मर्यादा an established or current custom. 
मातृ f. an epithet of Lakshmī. 
मार्गः an established cuslom. 
यात्रा {1} worldly affairs,  the course of worldly life,  business of the world
 एवं किलेयं लोकयात्रा Mv. 7
 यावदयं संसारस्तावत्प्रसिद्धैवेयं लोकयात्रा Ve. 3. {2} a popular usage or custom. {3} worldly existence,  career in life
 Māl. 4,  6. {4} support of life,  maintenance. 
रक्षः a king,  sovereign. 
रंजनं pleasing the world,  popularity. 
रवः popular talk or report. 
लेखः a public document. 
लोचनं the sun. 
वचनं a popular rumour or report. 
वादः public rumour
 common talk,  popular report
 मां लोकवादश्रवणादहासीः R. 14. 61. 
वार्ता popular report,  public rumour. 
विद्विष्ट a. disliked by men,  generally or universally disliked. 
विधिः {1} a mode of proceeding prevalent in the world. {2} the creator of the world. 
विश्रुतं a. farfamed,  universally known,  famous,  renowned. 
विश्रुति f. {1} world-wide fame. {2} unfounded rumour,  mere report. 
वृत्तं {1} the way of the world,  a custom prevalent in the world. {2} an idle talk or gossip. 
वृत्तांतः,  
व्यवहारः {1} the course or ways of the world,  general custom
 Ś. 5. {2} course of events. 
व्ययहार a. commonly used,  universally current. 
व्रतं general practice or way of the world. 
श्रुतिः f. {1} a popular report. {2} world-wide fame. 
संसृति f. fate,  destiny. 
संकरः general confusion in the world. 
संग्रहः {1} the whole universe. {2} the welfare of the world. {3} worldly experience. {4} propitiation of mankind. 
साक्षिक a. attested by witnesses. 
साक्षिन् m. {1} an epithet of Brahman. {2} fire. 
सिद्ध a. {1} current among the people,  usual,  customary. {2} generally received or accepted. 
स्थितिः f. {1} existence or conduct of the universe,  worldly existence
 the stability or permanence of the world
 Bh. 2. 22. {2} a universal law. 
हास्य a. world-derided,  the butt of general ridicule. 
हित a. beneficial to mankind or to the world. (
तं) general welfare. 

Hindi

दुनिया

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte Hindi

Hindi

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"दुनिया,  संसार,  विश्व का एक प्रभाग"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"भूलोक,  पृथ्वी,  इहलोके,  इस संसार में"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"मानव जाति,  मनुष्य जाति,  मनुष्य-लोकातिग,  लोकोत्तर इत्यादि"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"प्रजा,  राष्ट्र के व्यक्ति"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"समुदाय,  समूह,  समिति"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"क्षेत्र,  इलाका,  जिला,  प्रान्त"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"सामान्य जीवन,  सामान्य व्यवहार"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
सामान्य लोक प्रचलन

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
"दृष्टि,  दर्शन"

लोकः
पुं*
  - लोंक्यतेऽसौ लोक्+घञ्
सात' या चौदह की संख्या

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
"संसार, विश्व का एक भाग"

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
"पृथ्वी, भूलोक"

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
मनुष्य जाति

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
प्रजा

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
समूह

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
क्षेत्र

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
दृष्टि

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
"वास्तविक स्थिति, प्रकाश"

लोकः
पुं*
  - लोक्+घञ्
"विषय, भोग्यवस्तु"

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  लोकः
noun
 
विश्वस्य कश्चित् विशिष्टः भागः यस्मिन् विभिन्नाः जीवाः निवसन्ति।
 "जीवलोकः देवलोकः ब्रह्मलोकः मनुष्यलोकः इत्यादयः लोकाः सन्ति।"

Synonyms:
  लोकः
noun
 
कस्यापि अनुभवाः ये निर्धारयन्ति यद् सः वस्तूनि कथं पश्यति।
 "वयम् अन्यस्मिन् लोके वसामः।"

Synonyms:
  प्रजा,  क्षेत्रम्,  जनता,  राज्यं,  देशः,  जनपदः,  जगत्,  जनाः,  लोकः
noun
 
क्षेत्रवासिनः।
 "एषा प्रजा मूल्यवृद्धिकारणात् त्रस्ता।"

Synonyms:
  संसारः,  विश्वम्,  जगत्,  जगद्,  लोकः
noun
 
विश्वस्थानां सर्वेषां जनानाम् एकवद्भावः।
 "निखिले संसारे महात्मा गांधीमहोदयाः आदरणीयाः सन्ति।"

Synonyms:
  भुवनम्,  लोकः
noun
 
पृथिव्याः अधोरुर्ध्वभागे च कल्पितानि चतुर्दशस्थानानि।
 "धर्मग्रन्थानुसारेण पृथिव्याः अधः सप्त तथा च उपरि सप्त लोकाः सन्ति। / इह हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुञ्जते।"

Synonyms:
  लोकः,  जनपदः,  प्रजा,  जनाः
noun
 
एकात् अधिकाः व्यक्तयः।
 "जनानां हितार्थे कार्यं करणीयम्।"

Tamil

லோக: : பூவுலகம்,  ஜனங்கள்,  பிரஜைகள்,  கூட்டம், பார்வை,  தோற்றம்.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  लोकः
Root:  लोक
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ men
⇒ room
⇒ folk
⇒ scope
⇒ sight
⇒ place
⇒ tract
⇒ world
⇒ people
⇒ public
⇒ region
⇒ mankind
⇒ country
⇒ company
⇒ district
⇒ province
⇒ community
⇒ human race
⇒ free motion
⇒ ordinary life
⇒ worldly affairs
⇒ faculty of seeing
⇒ intermediate space
⇒ free or open space
⇒ wide space or world
⇒ common practice or usage
⇒ earth or world of human beings
Shloka(s): 
2|1|6|1 ► त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत्। (भूमिवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|1|6|1 ⇢ जगती (जगती) (स्त्री)
➠ 2|1|6|1 ⇢ लोकः (लोक) (पुं) ⇒ men, room, folk, scope, sight, place, tract, world, people, public, region, mankind, country, company, district, province, community, human race, free motion, ordinary life, worldly affairs, faculty of seeing, intermediate space, free or open space, wide space or world, common practice or usage, earth or world of human beings
➠ 2|1|6|1 ⇢ विष्टपम् (विष्टप) (नपुं)
➠ 2|1|6|1 ⇢ भुवनम् (भुवन) (नपुं) ⇒ man, being, world, water, abode, house, earth, mankind, residence, place of being, living creature, causing to exist
➠ 2|1|6|1 ⇢ जगत् (जगत्) (नपुं) ⇒ men, cow, earth, vivid, world, worlds, moving, living, plants, cosmos, movable, number 48, this world, locomotive, jagatI metre, site of a house, men and animals, field planted with jambU, animals as opposed to men, heaven and the lower world, that which moves or is alive, composed in the jagatI metre, any metre of 4 x 12 syllables, universe a metre of 4 x 12 syllables, sacrificial brick named after the jagatI metre
Related word(s): 
जातिः ➡ पृथ्वी
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 लोकः,  पुं,
   (लोक्यते इति । लोक् + घञ् ।) भुव-नम् । जनः । इत्यमरः ॥
 सप्तलोकनामानियथा,  --“भूर्भुवः स्वर्म्महश्चैव जनश्च तप एव च ।सत्यलोकश्च सप्तैते लोकास्तु परिकीर्त्तिताः ॥
”इत्यग्निपुराणम् ॥
अपि च ।“भूर्लोको भुवः स्वर्लोकस्त्रैलोक्यमिदमुच्यते ।महर्ज्जनस्तपः सत्यः सप्त लोकाः प्रकीर्त्तिताः ॥
भूर्लोकः पार्थिवो लोकः अन्तरीक्षं भुवःस्मृतः ।भाव्यो लोको दिवि ह्येतच्छेषादूर्द्ध्वं यथाक्रमम् ॥
भूतस्याधिपतिर्ह्यग्निस्ततो भूतपतिस्तु सः ।वायुर्नभसोऽधिपतिस्तेन वायुर्नभस्पतिः ।भाव्यस्य सूर्य्याधिपतिस्तेन सूर्य्यो दिवस्पतिः ॥
गन्धर्व्वाप्सरसश्चैव गुह्यकाः सह राक्षसैः ।भूर्लोकवासिनः सर्व्वे अन्तरीक्षचरान् शृणु ॥
मरुतः सप्तभिः स्कन्दै रुद्रास्तथैव चाश्विनौ ।आदित्या वसवः सर्व्वे तथैव च गवाङ्गनाः ॥
चतुर्थे तु महर्लोके तिष्ठन्ते कल्पवासिनः ।प्रजानां पतिभिः सर्व्वैः सेव्यते पञ्चमो महान् ॥
मनुः सनत्कुमाराद्या वैराजश्च सुतास्त्रयः ।षष्ठे तु संस्थिता ह्मेते देवा देवविरोधकाः ॥
सत्यस्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्भववासिनाम् ।ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः ॥
महीतलात् सहस्रांशस्तत ऊर्द्ध्वं दिवाकरः ।दश तानि ध्रुवे यावद्द्बिगुणे द्बिगुणान्तरे ॥
दशयोजनकोट्यास्तु मेरुरूर्द्ध्वं ध्रुवः स्मृतः ।त्रयोविंशतिलक्षाणि त्रैलोक्येशैक उच्यते ॥
द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च ।लोकान्तरमथैवैकं ध्रुवादूर्द्ध्वं विधीयते ॥
देवदानवगन्धर्व्वयक्षराक्षसपन्नगाः ।भूतविद्याधराश्चैव अष्टौ ते देवयोनयः ॥
ते ब्रह्माण्डस्य मध्यस्थाः परतस्तमसावृतम् ।ततोऽग्निवायुराकाशं ततो भूतादिरुच्यते ॥
ततो महान् प्रधानञ्च प्रकृतिः पुरुषस्ततः ।पुरुषादीश्वरो ज्ञेयो यस्य शक्त्यावृतं जगत् ।शिवोमाभानुदेवानां परापरतरा मताः ॥
”इति देवीपुराणे त्रैलोक्याभ्युदये ग्रहगति-र्नामाध्यायः ॥
 * ॥
 दिक्पालानां लोका यथा, “प्रजापतिस्तु भगवान् गुणतः प्रेक्ष्य देवताम् ।आघिपत्येषु शुक्लेषु न्ययोजयत योगवित् ॥
त्रयाणामपि लोकानां देवतानां द्विजोत्तमाः ।चकार शक्रं राजानं दैत्यानां दितिपूर्व्वजम् ॥
पूर्व्वस्यां कौशिको राजा दक्षिणस्यां यमोदिशि ।वरुणः पश्चिमायान्तु उत्तरस्यां सदा धनी ॥
” * ॥
पुण्यवतां लोका यथा,  --“एवं विभज्य राज्यानि पुरा प्रोक्तानि यानि च ।लोकांश्च विदधे दिव्यान् ददावथ पृथक् पृथक् ॥
कस्यचित् सूर्य्यसङ्काशान् कस्यचिद्वह्रिनिर्म्म-लान् ।कस्यचिद्धिष्ण्यविद्योतान् कस्यचिच्चन्द्रनिर्म्म-लान् ॥
नानावर्णान् काममयाननेकशतयोजनान् ।स तान् सुकृतिनां लोकान् पावनाय च संस्थि-तान् ॥
भानूर्द्ध्वे ये तपस्यन्ति सौम्यास्तारागणाः सदा ।एते सुकृतिनां लोका ये शान्ताः पुण्यकर्म्मभिः ।ये यजन्ति मखैः पुण्यैः समाप्तवरदक्षिणैः ।स्वदारनिरता दान्ता ऋजवः सत्यवादिनः ॥
दीनानुग्रहकर्त्तारो ब्रह्मण्या लोकपूजिताः ।योगयुक्ता महात्मानो यान्ति तत्र तपोज्ज्वलाः ॥
सर्व्वं सहाः क्षमायुक्ता कोपिता ये तमोजिताः ।एवं नियोज्य तनयान् स्वयं लोकपितामहः ।पौष्करं ब्रह्मसदनमारुरोह प्रजापतिः ॥
सर्व्वे स्वयम्भुदत्तेषु पावनेषु दिवौकसः ।रेमिरे स्वेषु लोकेषु महेन्द्रेणाभिपालिताः ॥
”इति वह्रिपुराणे वाराहप्रादुर्भावनामाध्यायः ॥
(जनार्थे विषयोऽस्य यथा,  --“यथा लोकस्य स्वार्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भा-धानं यथा कृतयुगमेवं बाल्यम् । यथा त्रेतातथा यौवनं यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्य्यं यथाकलिरेवमातुर्य्यं यथा युगान्तस्तथा मरणमित्येव-मनुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयव-विशेषाणामग्निवेशसामान्यं विद्यात् ।”“तत्र संयोगापेक्षी लोकशब्दः षड्धातुसमुदायोहि सामान्यतः सर्व्वलोकः । तस्य हेतुरुत्-पत्तिर्वृद्धिरुपप्लवो वियोगश्च तत्र हेतुरुत्पत्ति-कारणं उत्पत्तिर्जन्म वृद्धिराप्यायनं उपप्लवोदुःखागमः षड्धातु विभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोक-स्वभावः ।” इति चरके शारीरस्थाने पञ्चमे-ऽध्याये ॥
“तस्मिन् क्रिया सोऽधिष्ठानं कस्मात् लोकस्यद्वैविध्यात् । लोकोहि द्विविधः स्थावरोजङ्गमश्च । द्बिविधात्मक एवाग्नेयः सौम्यश्चतद्भूयस्त्वात् । पञ्चात्मको वा ।” इति सुश्रुतेसूत्रस्थाने प्रथमेऽध्याये ॥
 * ॥
)

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“लोकृ दर्शने”@} 2 ‘दर्शने लोकते लोकेर्भाषार्थे णौ तु लोकयेत्।।’ 3 इति देवः। 
 लोककः-किका,  लोककः-किका,  लुलोकिषकः-षिका,  लोलोककः-किका
   लोकिता-त्री,  लोकयिता-त्री,  लुलोकिषिता-त्री,  लोलोकिता-त्री
   लोकन्-न्ती,  लोकयन्-न्ती,  लुलोकिषन्-न्ती
   -- लोकिष्यन्-न्ती-ती,  लोकयिष्यन्-न्ती-ती,  लुलोकिषिष्यन्-न्ती-ती
   -- लोकमानः,  लोकयमानः,  लुलोकिषमाणः,  लोलोक्यमानः
   लोकिष्यमाणः,  लोकयिष्यमाणः,  लुलोकिषिष्यमाणः,  लोलोकिष्यमाणः
   लोक्-लोग्-लोकौ-लोकः
   -- -- -- लोकितम्-तः,  लोकितः,  लुलोकिषितः,  लोलोकितः-तवान्
   लोकः,  आलोकः,  अवलोकः
   -- -- -- 4 उलूकः,  लोकनः,  विलोकः,  प्रलोकी,  भयलोकी,  लोकः,  लुलोकिषुः,  लोलुकः
   लोकितव्यम्,  लोकयितव्यम्,  लुलोकिषितव्यम्,  लोलोकितव्यम्
   लोकनीयम्,  लोकनीयम्,  लुलोकिषणीयम्,  लोलोकनीयम्
   लोक्यम्,  लोक्यम्,  लुलोकिष्यम्,  लोलोक्यम्
   ईषल्लोकः-दुर्लोकः-सुलोकः
   -- -- -- लोक्यमानः,  लोक्यमानः,  लुलोकिष्यमाणः,  लोलोक्यमानः
   लोकः,  लोकः,  लुलोकिषः,  लोलोकः
   5 लोकितुम्,  लोकयितुम्,  लुलोकिषितुम्,  लोलोकितुम्
   लोका,  लोकना,  लुलोकिषा,  लोलोका
   लोकनम्,  आलोकनम्- 6 अवलोकनम्,  लोकनम्,  लुलोकिषणम्,  लोलोकनम्
   लोकित्वा,  लोकयित्वा,  लुलोकिषित्वा,  लोलोकित्वा
   7 आलोक्य,  आलोक्य,  आलुलोकिष्य,  आलोलोक्य
   लोकम् २,  लोकित्वा २,  लोकम् २,  लोकयित्वा २,  लुलोकिषम् २,  लुलोकिषित्वा २,  लोलोकम् २
   लोलोकित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१५२०)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-७६। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  (श्लो। ४०)
 04 =>
  [[१। ‘उलति नेत्राभ्यां दहति उलूकः। ऊर्ध्वालोकनादिति निरुक्तम्’ इति अमर- टीकायां क्षीरस्वामिना उक्तम्। द। उ। वृत्तौ तु (३-४६) ‘उत्क्रम्य दृष्टि- विषयमालोकयतीति उलूकः कौशिकः’ इत्येवं दृश्यते। अत्राहोज्ज्वलदत्तः-- ‘सर्वस्वे तु ऊर्ध्वौ कर्णावस्येति पृषोदरादित्वात् उलूक इत्यपि साधितम्’ इति।]]
 05 =>
  [पृष्ठम्११७९+ २३]
 06 =>
  [[आ। ‘अक्लिन्दनीयान् शुधितात्मनो जनान् प्रशीकते यः करुणावलोकनैः।’ धा। का। १-११।]]
 07 =>
  [[B। ‘आलोक्य प्रियतममंशुके विनीवौ यत्तस्थे नमितमुखेन्दु मानवत्या।’ शि। वि। ९-८४।]]

1 {@“लोकृ भाषार्थः”@} 2 आस्वदीयः। 
 ‘दर्शने लोकते लोकेर्भाषार्थे णौ तु लोकयेत्।।’ 3 इति देवः। 
 ‘-- भामार्थः’ इति क्षीरस्वामी। 
 आस्वदीयत्वात् णिज्विकल्पः। 
 शुद्ध-ण्यन्त-सन्नन्त-यङन्तरूपाणि सर्वाणि पूर्वोक्तभौवादिकलोकतिवत् 4 ऊह्यानि। 
 लोककः-किका,  लुलोकयिषकः-षिका
   लोकयिता-त्री,  लुलोकयिषिता-त्री
   5 लोकन्-न्ती,  लुलोकयिषन्-न्ती
   लोकयिष्यन्-न्ती-ती,  लुलोकयिषिष्यन्-न्ती-ती
   लोकयमानः,  लुलोकयिषमाणः,  लोकयिष्यमाणः,  लुलोकयिषिष्यमाणः
   लोक्- लोकौ-लोकः
   लोकितः,  लुलोकयिषितः-तम्-तवान्
   लोकः,  लुलोकयिषुः
   लोकयितव्यम्,  लुलोकयिषितव्यम्
   लोकनीयम्,  लुलोकयिषणीयम्
   लोक्यम्,  लुलोकयिष्यम्
   लोक्यमानः,  लुलोकयिष्यमाणः
   ईषल्लुलोकयिषः-दुर्लुलोकयिषः-सुलुलोकयिषः
   -- -- लोकः,  लुलोकयिषः
   लोकितुम्,  लुलोकयिषितुम्
   लोकना,  लुलोकयिषा
   लोकनम्,  लुलोकयिषणम्
   लोकयित्वा,  लुलोकयिषित्वा
   विलोक्य,  विलुलोकयिष्य
   लोकम् २ -लोकयित्वा २
   लुलोकयिषम् २ -लुलोकयिषित्वा २
   इति ण्यन्ते तत्प्रकृतिकसन्नन्ते च रूपाणीति विशेषः। 
 6
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१५२१)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७७७। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। ४०)
 04 =>
  (१५२०)
 05 =>
  [[१। आस्वदीयत्वात् णिजभावपक्षे शतरि परस्मैपदमेव।]]
 06 =>
  [पृष्ठम्११८०+ २७]

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.