| YouTube Channel

लेख्यं (lekhyaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
लेख्यं, त्रि, (लिख + ण्यत ।) लेखितव्यम्लेखनीयम् । इति लिखधातोः कर्म्मणि यप्रत्य-येन निष्पन्नम् ॥
* ॥
व्यवहाराङ्गकक्रियापादा-ङ्गम् । यथा, --“षाण्मासिकेऽपि समये भ्रान्तिः संजायते यतः ।धात्राक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढान्यतः पुरा ॥
लेख्यन्तु द्विविधं प्रोक्तं स्वहस्तान्यकृतन्तथा ।असाक्षिकं साक्षिमच्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ॥
मृतास्तु साक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः ।तदप्यपार्थं करणमृते त्वाधेः स्थिराश्रयात् ॥
दर्शितं प्रतिकालञ्च पठितं श्रावितञ्च यत् ।लेख्यं सिध्यति सर्व्वत्र मृतेष्वपि च साक्षिषु ॥
”इति व्यवहारतत्त्वे बृहस्पतिः ॥
अपि च । साम्प्रतं लेख्यं निरूप्यते । तत्र लेख्यंद्बिविधम् । शासनं जानपदञ्चेति । शासनं निरू-पितम् । जानपदमभिधीयते । तच्च द्विविधम् ।स्वहस्तकृतमन्यकृतञ्चेति । तत्र स्वहस्तकृतम-साक्षिकम् । अन्यकृतं ससाक्षिकम् । अनयोश्चदेशाचारानुसारेण प्रामाण्यम् । यदाहनारदः ।“लेख्यन्तु द्विविधं ज्ञेयं स्वहस्तान्यकृतन्तथा ।असाक्षिमत् साक्षिमच्च सिद्धिदेशस्थितेस्तयोः ॥
”इति ॥
तत्रान्यकृतमाह ।“यः कश्चिदर्थो निष्णातः स्वरुच्या तु परस्परम् ।लेख्यन्तु साक्षिमत् कार्य्यन्तस्मिन् धनिकपूर्व्वकम् ॥
”धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थो हिरण्यादिः परस्परंस्वरुच्या इयता कालेनैतावद्देयमितीयती चप्रतिमास्रं वृद्धिरिति निष्णातो व्यवस्थित-स्तस्मिन्नर्थ कालान्तरे विप्रतिपत्तौ वस्तुतत्त्व-निर्णयार्थं लेख्यम् । साक्षिमदुक्तलक्षणं साक्षि-युक्तम् । धनिकः पूर्व्वो यस्मिन् तद्धनिकपूर्व्वकम् ।धनिकनामलेखनपूर्व्वकमिति यावत् कार्य्यंकर्त्तव्यम् । उक्तलक्षणाः साक्षिणो वा कर्त्तव्याः ।“कर्त्त्रा तु यत् कृतं कार्य्यं सिद्ध्यर्थन्तस्यसाक्षिणः ।प्रवर्त्तन्ते विवादेषु स्वकृतं वाप्यलेख्यकम् ॥
”इति स्मरणात् ॥
आप च ।“समामासतदर्द्धाहर्नामजातिस्वगोत्रकैः ।सब्रह्मचारिकात्मीयपितृनामादिचिह्रितम् ॥
”समा संवत्सरः । मासश्चैत्रादिस्तदर्द्धः पक्षःशुक्लः कृष्णो वा । अहस्तिथिः प्रतिपदादिः ।नाम धनिकाधमर्णयोः । जातिर्ब्राह्मणादिः ।स्वगोत्रं वाशिष्ठादिगोत्रमेतैः समादिभिश्चिह्रि-तम् । तथा सब्रह्मचारिकं बह्वृचादिशाखा-प्रयुक्तं गुणनामबह्वृचः कठ इति । आत्मीय-पितृनाम धनिकर्णिकपितृनाम । आदि ग्रह-णाद्द्रव्यजातिसंख्याचारादेर्ग्रहणम् । एतैश्चि-ह्रितं लेख्यं कार्य्यमिति गतेन सम्बन्धः । किञ्च ।“समाप्तेऽर्थे ऋणी नाम स्वहस्तेन निवेशयेत् ।मतं मेऽमुकपुत्त्रस्य यदत्रोपरि लेखितम् ॥
”धनिकाधमर्णयोर्योऽर्थः स्वरुच्या व्यवस्थित-स्तस्मिन्नर्थे समाप्ते लिखिते ऋणी अधमर्णोनामात्मीयं स्वहस्तेनास्मिल्लेख्ये यदुपरि लेखितंतन्ममामुकपुत्त्रस्य मतमभिप्रेतमिति निवेशयेत्पत्रे लिखेत् । तथा, --“साक्षिणश्च स्वहस्तेन पितृनामकपूर्व्वकम् ।अत्राहममुकः साक्षी लिखेयुरिति ते समाः ॥
”तस्मिन् लेख्ये ये साक्षिणो लिखितास्तेऽप्या-त्मीयपितृनामलेखनपूर्व्वकमस्मिन्नर्थे अहममुकोदेवदत्तः साक्षीति स्वहस्तेनैकैकशो लिखेयुस्तेच समाः संख्यातो गुणतश्च कर्त्तव्याः । यद्य-धमर्णः साक्षी वा लिपिज्ञो न भवति तदाध-मर्णोऽन्यन साक्षी च साक्ष्यन्तरेण सर्व्वसाक्षि-सन्निधौ स्वमतं लेखयेत् । यथाह नारदः ।“अलिपिज्ञ ऋणी यः स्यात् स्वमतन्तु स लेख-येत् ।साक्षी वा साक्षिणान्येन सर्व्वसाक्षी समीपतः ॥
”इति ।अपि च ।“उभयाभ्यर्थ्यते नैतन्मया ह्यमुकसूनुना ।लिखितं ह्यमुकेनेति लेखकोऽन्ते ततो लिखेत् ॥
ततो लेखको धनिकाधमर्णिकाभ्यां उभाभ्यांप्रार्थितेन मयामुकेन देवदत्तेन विष्णुमित्रसूनुनाएतल्लेख्यं लिखितमित्यन्ते लिखेत् ॥
* ॥
साम्प्रतंस्वकृतलेख्यमाह ।“विनापि साक्षिभिर्लेख्यं स्वहस्तलिखितन्तु यत् ।तत् प्रमाणं स्मृतं लेख्यं बलोपधिकृतादृते ॥
”यल्लेख्यं स्वहस्तेन लिखितं अधमर्णेन तत् साक्षि-भिर्विनापि प्रमाणं स्मृतं मन्वादिभिः । बलोप-धिकृतादृते । बलेन बलात्कारेण । उपधिनाछललोभक्रोधभयमदादिलक्षणेन यत् कृतं तस्मा-द्विना । नारदोऽप्याह ।“मत्ताभियुक्तस्त्रीबालबलात्कारकृतञ्च यत् ।तदप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतन्तथेति ॥
”तच्चैतत् स्वहस्तकृतं परहस्तकृतञ्च यल्लेख्यं देशा-चारानुसारेण सवन्धकव्यवहारे वन्धकव्यवहार-युक्तमर्थक्रमापरिलोपन लिप्यक्षरापरिलोपेन चलेख्यमित्येतावन्न पुनः साधुशब्दैरेव प्रातिस्विक-देशभाषयापि लेखनीयम् । यथाह नारदः ।“देशाचाराविरुद्धं यद्व्यक्ताधिविधिलक्षणम् ।तत् प्रमाणं स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥
”इति ॥
विधानं विधिराधेर्विधिराधीकरणन्तस्य लक्ष-णम् । गोप्याधिर्भोग्याधिकालकृतमित्यादि तद्-व्यक्तं विस्पष्टं यस्मिंस्तद्ब्यक्ताधिविधिलक्षणम् ।अविलुप्तक्रमाक्षरं अर्थानाक्रमः क्रमञ्चाक्षराणिच क्रमाक्षराणि अविलुप्तानि क्रमाक्षराणि यस्मिं-स्तदविलुप्तक्रमाक्षरम् । तदेवं भूतं लिखितं प्रमा-णम् । राजशासनवन्न साधुशब्दनियमोऽत्रेत्यभि-प्रायः । लेख्यप्रसङ्गेन लेख्यारूढमप्यृणं त्रिभिरेवदेयमित्याह । ऋणं लेख्यकृतन्देयं पुरुषैस्त्रिभिरेवतु । यथा साक्ष्यादिकृतमृणन्त्रिभिरेव देयं तथालेख्यकृतमप्याहर्त्तृपुत्त्रतत्पुत्रैस्त्रिभिरेव देयम् ।न चतुर्थादिभिरिति नियम्यते । ननु पुत्त्रपौत्त्रै-रृणन्देयमित्यविशेषेणर्णमात्रन्त्रिभिरेव देयमितिनियतमेव । वाढमस्यैवोत्सर्गस्य पत्रारूढर्ण-विषये स्मृत्यन्तरप्रभवामपवादशङ्कामपनेतुमिदंवचनमारब्धम् । तथा हि । पत्रलक्षणमभिधायकात्यायनेनाभिहितम् । एवं कालमतिक्रान्तंपितॄणान्दाप्यते ऋणमिति । इत्थं पत्रारूढ-मतिक्रान्तकालमपि पितॄणामपि पितॄणां सम्बन्धिदाप्यते । अत्र पितॄणामिति बहुवचननिर्द्देशात्कालमतिक्रान्तमिति वचनाच्चतुर्थादिर्दाप्यत इतिप्रतीयते । तथा हारीतेनापि । लेख्यं यस्य भवे-द्धस्ते लाभन्तस्य विनिर्द्दिशेदिति । अत्रापि यस्यहस्ते पत्रमस्ति तस्यर्णलाभ इति सामान्येन चतु-र्थादिभ्योऽप्यृणलाभोऽस्तीति प्रतीयते । अतश्चै-तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं एतद्वचनमिति युक्तम् । वचन-द्बयन्तु योगीश्वरवचनानुसारेण योजनीयम् ॥
* ॥
अस्यापवादमाह । आधिस्तु भुज्यते तावद्-यावत्तन्न प्रदीयते । सवन्धकेऽपि पत्रारूढे ऋणेत्रिभिरेव देयमिति नियमादृणापकरणानधि-कारेणाध्याहरणेऽप्यनधिकारप्राप्ताविदमुच्यते ।यावच्चतुर्थेन पञ्चमेन वा ऋणं न दीयते ताव-देवाधिर्भुज्यत इति वदता सवन्धकर्णापाकरणेचतुर्थादेरप्यधिकारो दर्शितः । नन्वेतदप्ययुक्त-मेव फलभोग्यो न नश्यतीति सत्यम् । तदप्ये-तस्मिन्न सत्यपवादवचने पुरुषत्रयविषयमेवस्यादिति सर्व्वमनवद्यम् ॥
* ॥
प्रासङ्गिकं परि-समाप्य प्रकृतमेवानुसरति ।“देशान्तरस्थे दुर्लेख्ये नष्टोन्मृष्टे हृते तथा ।भिन्ने दग्धऽथवा च्छिन्ने लेख्यमन्यत्तु कारयेत् ॥
”व्यवहाराक्षमे पत्रे पत्रान्तरं कुर्य्यादिति विधी-यते । व्यवहाराक्षमत्वञ्चात्यन्तव्यवहितदेशान्त-रस्थे पत्रे दुर्लेख्ये दुष्टानि सन्दिह्यमानानिअवाचकानि वा लेख्यानि लिप्यक्षराणि पदानिवा यस्मिंस्तद्दुर्लेख्यं तस्मिन्दुर्लेख्ये नष्टे कालवशेनउन्मृष्टे मसीदौर्ब्बल्यादिना मृदिते लिप्यक्षरेहृते तस्करादिभिर्भिन्ने विदलिते दग्धे अग्निनाछिन्ने द्विधा भूते सति द्विर्भवति । एतच्चार्थि-प्रत्यर्थिनोः परस्परानुमतौ सत्यां विमत्यान्तुव्यवहाराप्राप्तौ देशान्तरस्थपत्रानयनाध्याना-पेक्षया कालो दातव्यः दुर्द्देशावस्थिते नष्टे वापत्रे साक्षिभिरेव व्यवहारनिर्णयः कार्य्यः ।यथाह नारदः ।“लेख्ये देशान्तरन्यस्ते शीर्णे दुर्लिखिते हृते ।सतस्तत्कालकरणमसतो दृष्टदर्शनम् ॥
” इति ॥
सतो विद्यमानपत्रस्य देशान्तरस्थस्यानयनायकालकरणं कालावधिदातव्यः । असतः पुनर-विद्यमानस्य पत्रस्य पूर्व्वं ये द्रष्टारः साक्षिणस्तै-र्दर्शनं व्यवहारपरिसमापनं कुय्यम् । यदा तुसाक्षिणो न सन्ति तदा दिव्येन निर्णयः कार्य्यःअलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहारे विनिर्द्दिशेदितिस्मरणात् । एतच्च जानपदं व्यवस्थापत्रम् ।राजकीयमपि व्यवस्थापत्रमीदृशमेव भवति ।इयांस्तु विशेषः ।“राज्ञः स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचिह्रितन्तथा ।राजकीयं स्मृतं लेख्यं सर्व्वेष्वर्थेषु साक्षिमत् ॥
”इति ॥
* ॥
तथान्यदपि राजकीयं जयपत्रं वृद्धवशिष्ठेनोक्तम् ।यथोपन्यस्तसाध्यार्थसंयुक्तं सोत्तरक्रियम् ।सावधारणकञ्चैव जयपत्रकमिष्यते ॥
प्राड्विवाकादिहस्ताङ्कं मुद्रितं राजमुद्रया ।सिद्धेऽर्थे वादिने दद्याज्जयिने जयपत्रकमिति ॥
तथा । सभासदोऽपि मतं मेऽमुकपुत्त्रस्येतिस्वहस्तं दद्युः ।“सभासदश्च ये तत्र स्मृतिशास्त्रविदः स्थिताः ।यथा लेख्यविधौ तद्बत् स्वहस्तं दद्युरेव ते ॥
”इति मनुस्मरणात् ॥
सभासदाञ्च परस्परानुमतिव्यतिरेकेण व्यवहारोनिःशल्यो भवति । यथाह नारदः ।“यत्र सभ्यो जनः सर्व्वः साध्ये तदिति मन्यते ।स निःशल्यो विवादः स्यात् सशल्यस्त्वन्यथाभवेत् ॥
” इति ।एतच्चतुष्पाद्व्यवहार एव ।“साधयेत् साध्यमर्थं यच्चतुष्पादान्वितञ्च यत् ।राजमुद्राङ्कितञ्चैव जयपत्रकमिष्यते ॥
”इति स्मरणात् ॥
यत्र तु हीनता यथा ।“अन्यवादी क्रियाद्वेषी नोपस्थाता निरुत्तरः ।आह्रतप्रपलायी च हीनः पञ्चविधः स्मृतः ॥
”इति ॥
तत्र न जयपत्रमस्ति अपि तु हीनपत्रमेव तच्चकालान्तरे दण्डप्राप्त्यर्थं जयपत्रं तु प्राङ्न्याय-विधिसिद्ध्यर्थमिति विशेषः । लेख्यसन्देहेनिर्णयनिमित्तान्याह ।“सन्दिग्धलेख्यशुद्धिः स्यात् स्वहस्तलिखिता-दिभिः ।युक्तिप्राप्तिक्रियाचिह्रसम्बन्धागमहेतुभिः ॥
”शुद्धमशुद्धञ्चेति सन्दिग्धस्य लेख्यस्य शुद्धिःस्वहस्तलिखितादिभिः स्यात् । स्वहस्तेन लिखितंयल्लेख्यान्तरन्तेन शुद्धिः । यदि सदृशान्यक्ष-राणि भवन्ति तदा शुद्धिः स्यादित्यर्थः । आदि-शब्दात् साक्षिलेखकस्वहस्तलिखितान्तरसम्बा-दाच्छुद्धिरिति । युक्त्या प्राप्तिर्युक्तिप्राप्तिः । देश-कालपुरुषाणां द्रव्येण सह सम्बब्धः प्राप्तिः ।अस्मिन्देशे अस्मिन् काले अस्य पुरुषस्येदं द्रव्यंघटत इति युक्तिः । प्राप्तिः क्रिया तत्साक्ष्युप-न्यासः । चिह्रमसाधारणं श्रीकारादि । सम्बन्धःअर्थिप्रत्यर्थिनोः पूर्व्वमपि परस्परविश्वासेन दान-ग्रहणादिसम्बन्धः । आगमोऽस्यैतावतोऽर्थस्यसम्भावितः प्राप्त्युपायः । एत एव हेतवः ।एभिर्हेतुभिः सन्दिग्धलेख्यशुद्धिः स्यादित्यन्वयः ।यदा तु लेख्ये सन्देहनिर्णयो न जायते तदासाक्षिभिर्निर्णयः कार्य्यः । यथाह कात्यायनः ।“दूषिते पत्रके वादी तदारूढांस्तु निर्द्दिशेत् ॥
”इति ।साक्षिसम्भवविषयमिदं वचनम् । साक्ष्यसम्भव-विषयन्तु हारीतवचनम् ।“न मयैतत् कृतं पत्रं कूटमेतेन कारितम् ।अधरीकृत्य तत् पत्रमथ दिव्येन निर्णयः ॥
”इति ॥
* ॥
एवं शोधिते पत्रे ऋणे च दातव्ये प्राप्ते यदाकृत्स्नमेवर्णन्दातुमसमर्थस्तदा किं कर्त्तव्यमित्यतआह ।“लेख्यस्य पृष्ठेऽभिलिखेद्दत्त्वा दत्त्वर्णिको धनम् ।धनी चोपगतं दद्यात् स्वहस्तपरिचिह्रितम् ॥
”यदाधमर्णिकः सकलमृणं दातुमसमर्थस्तदाशक्त्यनुसारेण दत्त्वा दत्त्वा पूर्व्वकृतस्य लेख्यस्यपृष्ठेऽभिलिखेदेतावन्मया दत्तमिति । उत्तमर्णोवा उपगतं प्राप्तं धनन्तस्यैव लेख्यस्य पृष्ठे दद्या-दभिलिखेदेतावन्मया लब्धमिति । कथं स्वहस्त-परिचिह्रितम् । स्वहस्तलिखिताक्षरचिह्रितम् ।यद्वोपगतं प्रवेशपत्रं स्वहस्तलिखितचिह्रित-मधमर्णायोत्तमर्णो दद्यात् ॥
* ॥
ऋणे तु कृत्स्नेदत्ते लेख्यं किं कर्त्तव्यमित्यत आह ।“दत्त्वर्णं पाटयेल्लेख्यं शुद्धौ चान्यत्तु कारयेत् ॥
”क्रमेण सकृदेव वा कृत्स्नमृणन्दत्त्वा पूर्व्वकृतंलेख्यम्पाटयेत् । यदा तु दुर्गदेशावस्थितं लेख्यंनष्टं वा तदा शुद्ध्यै अधमर्णत्वनिवृत्त्यर्थमन्यलेख्यंकारयेदुत्तमर्णमधमर्णः पूर्व्वोक्तक्रमेणोत्तमर्णोविशुद्धिपत्रं अधमर्णाय दद्यादित्यर्थः ॥
* ॥
ससाक्षिके ऋणे कृत्स्ने दातव्ये किं कर्त्तव्य-मित्यत आह ।“साक्षिमच्च भवेत् यद्वा तद्दातव्यं ससाक्षिकम् ।”यत्तु ससाक्षिकमृणन्तत् पूर्व्वसाक्षिसमक्षमेवदद्यात् । इति लेख्यप्रकरणम् । इति मिता-क्षरायां व्यवहाराध्यायः ॥