रोहिणी (rohiNI)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Capeller Eng

English

 रो॑हिणी v. रो॑हित.

Spoken Sanskrit

English

 
   रोहिणी  rohiNI  f.
   Aldebaran  [ Astron.  ]  
   वलय-रोहिणी  valaya-rohiNI  f.
   coronary artery  [ Anat. ]   
   रोहिणी - शाखा  rohiNI - zAkhA f.
   branch of artery  
   ओष्ठवलय-रोहिणी  oSThavalaya-rohiNI  f.
   coronary artery  [ Anat. ]   
   आमाशयवलय-रोहिणी  AmAzayavalaya-rohiNI  f.
   coronary artery  [ Anat. ]     
            

Apte

English

रोहिणी [rōhiṇī],  1 A red cow.

A cow in general
 वर्धिष्णु- धाराध्वनि रोहिणीः पयः Śi.*
  12.4.

N.
  of the fourth lunar mansion (containing five stars) figured by a cart
 she was one of the several daughters of Dakṣa and is regarded as the most favourite consort of the moon
 उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम् Ś.*
  7.22.

N.
  of a wife of Vasudeva and mother of Balarāma

A young girl in whom menstruation has just commenced
 नववर्षा च रोहिणी.

Lightning.

Inflammation of the throat.

A kind of steel.

A particular श्रुति or मूर्च्छना (in music). Comp.
   -अष्टमी the eighth day in the month of Bhādrapada (when the moon is in conjunction with Rohiṇī). -तनयः Balarāma. -पतिः,  -प्रियः,  -वल्लभः the moon.  -योगः the conjunction of the moon with the Nakṣatra रोहिणी.

रमणः a bull.

the moon.  -शकटः the constellation Rohiṇī figured by a cart
 रोहिणीशकटमर्कनन्दनश्चेद्भिनत्ति रुधिरो$थवा शशी Pt.*
  1.23 (=  Bṛi. S.*
   47.14). -सितः,  -भवः Mercury.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Apte 1890

English

 रोहिणी 1 A red cow. 
2 A cow in general
 Śi. 12. 40. 
3 N. of the fourth lunar mansion (containing five stars) figured by a cart
 she was one of the several daughters of Dakṣa and is regarded as the most favourite consort of the moon
 उपरागांते शशिनः समुपगता रोहिणी योगं Ś. 7. 22. 
4 N. of wife of Vasudeva and mother of Balarāma. 
5 A young girl in whom menstruation has just commenced
 नववर्षा च रोहिणी. 
6 Lightning. 
7 Inflammation of the throat. 
Comp. 
अष्टमी the eighth day in the month of Bhādrapada (when the moon is in conjunction with Rohiṇī.) 
पतिः,  
प्रियः,  
वल्लभः the moon. 
रमणः {1} a bull. {2} the moon. 
शकटः the constellation Rohiṇī figured by a cart
 रोहिणीशकटमर्कनंदनश्चेद्भिनत्ति रुधिरोऽथवा शशी Pt. 1. 213 (= Bṛ. S. 47. 14.). 
सुतः,  
भवः Mercury. 

Monier Williams Cologne

English

 रोहिणी a (इणी),  f.
 ,  see s.v.
 

 रोहिणी b f.
  See below.

 रो॑हिणी c f.
  (f.  of रोहित,  ‘red’,  below
 also f.
  of रोहिन् above) a red cow or [later] any cow (represented as a daughter of Surabhi and mother of cattle,  esp.
   of Kāma-dhenu,  ‘cow of plenty’
 in the Veda,  Rohiṇī may perhaps also mean ‘a red mare’),  RV.
   &c.
   &c.
  

 N.
  of the ninth Nakṣatra or lunar asterism and of the lunar day belonging to it (in this sense it may optionally have the accent on the last syllable
 it is personified as a daughter of Dakṣa,  and as the favourite wife of the Moon,  called ‘the Red one’ from the colour of the star Aldebaran or principal star in the constellation which contains 5 stars,  prob. α,  β,  γ,  δ,  ε,  Tauri,  and is figured by a wheeled vehicle or sometimes by a temple or fish
 it is exceptionally pl.
 ,  and in TS.
  & TBr.
   there are 2 Nakṣatras of this name
 it may also be used as an adj.
  and mean ‘born under the Nakṣatra Rohiṇī’,  Pāṇ.
  iv,  3,  34,  Vārtt.
  1)

 lightning,  L.
 

 a young girl (in whom menstruation has just commenced
 others ‘a girl nine years of age’),  Gṛhyās.
 Pañcat.
 

 N.
  of various plants,  Suśr.
 
 Bhpr.
   (=  Helleborus Niger
 Acacia Arabica
 Gmelina Arborea &c.
  ,  L.
 )

 inflammation of the throat (of various kinds),  Suśr.
 

 (in music) a partic.  Śruti,  Saṃgīt.
 

 a partic.  Mūrchanā,  ib.

 a kind of steel,  L.
 

 N.
  of two wives of Vasudeva and the mother of Bala-rāma,  MBh.
  
 Pur.
 

 of a wife of Kṛṣṇa,  Hariv.
 

 of the wife of Mahā-deva,  Pur.
 

 of a daughter of Hiraṇya-kaśipu,  MBh.
  

 of one of the 16 Vidyā-devīs,  L.
 

 of a river,  VP.
  

Monier Williams 1872

English

 रोहिणी,  f. (fem. of रोहित,  col. 2
 see also the fem.
of रोहिन्,  col. 2),  a red cow,  (in the Veda perhaps also)
a red mare
 a cow in general,  (in Hindū mythology
Rohiṇī is represented as a daughter of Surabhi and
mother of cattle
 she is also said to be the mother
of Kāma-dhenu,  the cow of plenty)
 N. of the
ninth Nakṣatra or lunar asterism (personified as a
daughter of Dakṣa,  and the favourite wife of the
Moon,  called ‘the Red one, ’ from the colour of the
star Aldebaran or principal star in the constellation
the Nakṣatra contains five stars,  probably α,  β,  γ,  δ,  ε, 
Tauri,  and according to Hindū notions is figured by
a wheeled carriage or sometimes by a temple or a
fish)
 N. of the lunar day belonging to the above
Nakṣatra
 lightning
 a young girl,  one in whom
menstruation has just commenced,  a girl nine years
of age
 inflammation of the throat (of various kinds)
N. of various plants,  a kind of vegetable (= कटु-
रोहिणी,  सोम-वल्क,  काश्मरी,  हरीतकी,  मञ्जिष्-
ठा)
 N. of a wife of Vasu-deva and mother of
Bala-rāma
 of a wife of Kṛṣṇa
 of the wife of
Mahā-deva
 of a daughter of Hiraṇya-kaśipu
 of
one of the sixteen Vidyā-devīs
 (according to Pāṇ.
IV. 4,  34,  Vārtt. 1,  there is an adj. रोहिणी,  meaning
‘born under the Nakṣatra Rohiṇī.’)
—रोहिणी-
कान्त,  अस्,  m. ‘the lover of Rohiṇī, ’ epithet of the
Moon.
—रोहिणी-चन्द्र-व्रत and रोहिणी-चन्द्र-
शयन,  अम्,  n.,  N. of two religious observances.
—रोहिणी-तनय,  अस्,  m. the son of Rohiṇī,  i. e.
Bala-rāma.
—रोहिणी-तपस्,  N. of a work.
—रो-
हिणी-तीर्थ,  अम्,  n.,  N. of a Tīrtha.
—रोहिणी-त्व, 
अम्,  n.,  Ved. the state or condition of the Nakṣatra
Rohiṇī.
—रोहिणी-पति,  इस्,  m. the husband of Ro-
hiṇī,  i. e. the Moon.
—रोहिणी-प्रिय,  अस्,  m. the
lover of Rohiṇī,  i. e. the Moon.
—रोहिणी-भव, 
अस्,  m. the son of Rohiṇī,  i. e. the planet Mercury.
—रोहिणी-योग,  अस्,  m. the conjunction of the moon
with the Nakṣatra Rohiṇī.
—रोहिणी-रमण,  अस्, 
m. ‘the lover of the cow, ’ a bull
 the lover or
husband of Rohiṇī,  i. e. the Moon.
—रोहिणी-वल्-
लभ,  अस्,  m. the lover of Rohiṇī,  i. e. the Moon.
—रोहिणी-व्रत,  अम्,  n.,  N. of a particular reli-
gious observance.
—रोहिणीश (°नी-ईश),  अस्,  m. the
lord or husband of Rohiṇī,  i. e. the Moon.
—रोहिणी-
शकट,  अस्,  अम्,  m. n. an asterism,  probably α,  β, 
γ,  δ,  ε,  Tauri.
—रोहिणी-षेण,  अस्,  m. a proper N.
[cf. रोहिणि-षेण।]
—रोहिणी-सुत,  अस्,  m. ‘son of
Rohiṇī,  ‘the planet Mercury.
—रोहिण्य्-अष्टमी,  f.
the eighth day in the dark half of the month Bhādra
when the moon is in conjunction with the Nakṣatra
Rohiṇī.

Macdonell

English

 रोहिणी rohiṇ-ī,  a.
  f.
  of roh-in,  and róhita
 🞄f.  (róh-) red cow
 (róh- or -iṇī),  N. of a 🞄lunar mansion (consisting of five stars and 🞄variously regarded as resembling a cart,  a 🞄temple,  or a fish
 personified as a daughter 🞄of Dakṣa and favourite wife of the moon)
 🞄lunar day connected with Rohiṇī
 young girl 🞄in whom menstruation has just commenced
 🞄cow (C.)
 N. of the wife of Vasudeva and 🞄mother of Balarāma: -kānta,  m.
  moon
 🞄-tanaya,  m.
  met. of Balarāma
 -taru,  m.
  a 🞄certain tree
 -pati,  -priya,  m.
  moon
 -yoga,  🞄m.  conjunction of the moon with the asterism 🞄Rohiṇī
 -ramaṇa,  m.
  moon
 -īśa,  m.
  id.
 🞄-śakaṭa,  m.
  cart of Rohiṇī (the asterism).

Hindi

चौथा नक्षत्र

Apte Hindi

Hindi

रोहिणी
स्त्री*
  - रुह् + इनन् + ङीष्
लाल रंग की गाय

रोहिणी
स्त्री*
  - -
गाय

रोहिणी
स्त्री*
  - -
चौथा नक्षत्रपुंज(जिसमें पाँच तारे हैं)

रोहिणी
स्त्री*
  - -
वसुदेव की एक पत्नी तथा बलराम की माता का नाम

रोहिणी
स्त्री*
  - -
तरुण कन्या जिसे अभी रजोधर्म होना आरंभ हुआ है

रोहिणी
स्त्री*
  - -
बिजली

रोहिणी
स्त्री*
  - रोह+इनि+ङीप्
लाल रंग की गाय

रोहिणी
स्त्री*
  - रोह+इनि+ङीप्
पाँच तारों का पुंज-रोहिणी नक्षत्र

रोहिणी
स्त्री*
  - रोह+इनि+ङीप्
वसुदेव की पत्नी और बलराम की माँ

रोहिणी
स्त्री*
  - रोह+इनि+ङीप्
बिजली

रोहिणी
स्त्री*
  - रोह+इनि+ङीप्
एक प्रकार का इस्पात

Shabdartha Kaustubha

Kannada

रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಹಿಣೀ ದೇವಿ /ವಸುದೇವನ ಪತ್ನಿ /ಬಲರಾಮನ ತಾಯಿ
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಳು /ಕೆಂಪು ಹಸು
निष्पत्तिः - > रोहित - "ङीप्" नकारादेशश्च (४-१-३९)
प्रयोगाः - > "वर्धिष्णुधाराध्वनि रोहिणीः पयश्चिरं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः"
उल्लेखाः - > माघ० १२-४०
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರ
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಿಂಚು
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಟುಕ ರೋಹಿಣಿ
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂಭತ್ತು ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಕನ್ಯೆ
विस्तारः - > "अष्टवर्षा भवेत्कन्या नववर्षा च रोहिणी"
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ಕಂಠರೋಗ
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಳಿ ಕಗ್ಗಲಿ ಮರ
विस्तारः - > "रोहिणी कण्ठरुग्भिदि । तटित्कटम्भरासोमवल्केषु लोहितागवोः" - मेदि०
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಳಲೆ ಗಿಡ
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಳು /ಹಸು
रोहिणी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಾರ್ವತಿ
विस्तारः - > "रोहिणी रोहिता पथ्या कन्योमाकटुरोहिणी । गौस्तारा कण्ठरोगश्च" - नानार्थर०

L R Vaidya

English

 rohiRI {% f. %} 1. A red cow,  a cow in general
 2. name of the fourth constellation (containing five stars) in the form of a cart,  considered to be the most favourite wife of the moon,  उपरागान्ते शशिनः समुपगता रोहिणी योगम् Sak.vii.
 3. a young girl in whom menstruation is just commenced
 (see under कन्यका)
 4. lightning
 5. name of the mother of Balarāma.

 rohita {% (I) a. (f. रोहिता or रोहिणी) %} Red coloured.

Bopp

Latin

 रोहिणी f. (r. रुह् s. इन् in fem.) astrum lunare (*) in,  my-
thologia una e Dakshi filiis et dei Tschandri (lunae) con-
jugibus. N. 16. 22.
(*) Wilson: The fourth lunar asterism figured by a
wheeled carriage and containing five stars,  probably,  a, 
α,  β,  γ,  δ,  ε.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 Rohiṇī,  n. of a rākṣasī: Māy 〔243.12〕.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अरुणी,  रोहिणी,  वायुसम्भवा,  शीतला
noun
 
रक्तवर्णीया गौः।
 "गोपालकः अरुण्याः विशेषं पोषणं करोति।"

Synonyms:
  गम्भारी,  सर्वतोभद्रा,  काश्मरी,  मधुपर्णिका,  श्रीपर्णी,  भद्रपर्णी,  कार्श्मरी,  भद्रा,  गोपभद्रिका,  कुमुदा,  सदाभद्रा,  कट्फला,  कृष्णवृन्तिका,  कृष्णवृन्ता,  हीरा,  सर्वतोभद्रिका,  स्निग्धपर्णी,  सुभद्रा,  कम्भारी,  गोपभद्रा,  विदारिणी,  क्षीरिणी,  महाभद्रा,  मधुपर्णी,  स्वरुभद्रा,  कृष्णा,  अश्वेता,  रोहिणी,  गृष्टिः,  स्थूलत्वचा,  मधूमती,  सुफला,  मेदिनी,  महाकुमुदा,  सुदृढत्वचा
noun
 
दृढकाष्ठयुक्तः वृक्षविशेषः यस्य पर्णानि पिप्पलवृक्षस्य पर्णानाम् इव भवन्ति।
 "गम्भार्याः काष्ठेन निर्मितः पटहः उत्तमः आसीत्।"

Synonyms:
  स्त्रीगवी,  धेनुः,  तुम्बा,  निलिम्पा,  रोहिणी,  पयस्विनी
noun
 
पयोयुक्ता गौः।
 "रामेण स्त्रीगवी क्रीता।"

Synonyms:
  रोहिणी
noun
 
वसुदेवस्य एका पत्नी।
 "रोहिणी बलरामस्य माता आसीत्।"

Synonyms:
  मञ्जिष्ठा,  विकसा,  जिङ्गी,  समङ्गा,  कालमेषिका,  मण्डूकपर्णी,  भण्डीरी,  भण्डी,  योजनवल्ली,  कालमेषी,  काली,  जिङ्गिः,  भण्डिरी,  भण्डिः,  हरिणी,  रक्ता,  गौरी,  योजनावल्लिका,  वप्रा,  रोहिणी,  चित्रलता,  चित्रा,  चित्राङ्गी,  जननी,  विजया,  मञ्जूषा,  रक्तयष्टिका,  क्षत्रिणी,  रागाढ्या,  कालभाण्डिका,  अरुणा,  ज्वरहन्त्री,  छत्रा,  नागकुमारिका,  भण्डीरलतिका,  रागाङ्गी,  वस्त्रभूषणा
noun
 
लताप्रकारः यस्याः पुष्पाणि पीतानि तथा च लघूनि सन्ति।
 "मञ्जिष्ठायाः दण्डात् तथा च सूलात् रक्तः वर्णः प्राप्यते।"

Synonyms:
  रोहिणी
noun
 
सः कालः यदा चन्द्रमाः अश्विन्यादिषु सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु चतुर्थे नक्षत्रे वर्तते।
 "भवतः कृते रोहिण्यां गृहात् बहिर्गमनं न सम्यक् भवति।"

Synonyms:
  रोहिणी
noun
 
अश्विन्यादिषु सप्तविंशतिषु नक्षत्रेषु चतुर्थं नक्षत्रम्।
 "रोहिणी इति चन्द्रमसः मार्गे वर्तमानं चतुर्थं नक्षत्रम्।"

Synonyms:
  गौः,  माहेषी,  सौरभेयी,  उस्रा,  माता,  शृङ्गिणी,  अर्जुनी,  अघ्न्या,  रोहिणी,  माहेन्द्री,  इज्या,  धेनुः,  अघ्ना,  दोग्ध्री,  भद्रा,  भूगिमही,  अनडुही,  कल्याणी,  पानवी,  गौरी,  सुरभिः,  मबा,  निलिनाचिः,  सुरभी,  अनड्वाही,  अधमा,  बहुला,  मही,  सरस्वती,  उस्रिया,  अही,  अदितिः,  इला,  जगती,  शर्करी
noun
 
ग्राम्यपशुविशेषः, यः सास्नालाङ्गुलककुदखुरविषाणी तथा च तस्याः दुग्धं मनुष्याय पुष्टीकारकम् इति मन्यन्ते।
 "हिन्दुधर्मीयाणां कृते गौः अवध्या अस्ति।"

Synonyms:
  शिवा,  हरितकी,  अभया,  अव्यथा,  पथ्या,  वयःस्था,  पूतना,  अमृता,  हैमवती,  चेतकी,  श्रेयसी,  सुधा,  कायस्था,  कन्या,  रसायनफला,  विजया,  जया,  चेतनकी,  रोहिणी,  प्रपथ्या,  जीवप्रिया,  जीवनिका,  भिष्गवरा,  भिषक्प्रिया,  जीवन्ति,  प्राणदा,  जीव्या,  देवी,  दिव्या
noun
 
हरितकीवृक्षस्य फलं यद् हरितपीतवर्णीयम् अस्ति।
 "शुष्ककासे शिवा अतीव उपयुक्ता अस्ति।"

Synonyms:
  आयसम्,  सारलोहः,  सारलोहम्,  तीक्ष्णायसम्,  पिण्डायसम्,  चित्रायसम्,  शस्त्रकम्,  शस्त्रम्,  चीनजम्,  सारः,  तीक्ष्णम्,  शस्त्रायसम्,  पिण्डम्,  निशितम्,  तीव्रम्,  खड्गम्,  मुण्डजम्,  अयः,  चित्रायसम्,  वज्रम्,  नीलपिण्डम्,  मोरकम्,  अरुणाभम् नागकेशरम्,  तिन्तिराङ्गम्,  स्वर्णवज्रम्,  शैवालवज्रम्,  शोणवज्रम्,  रोहिणी,  काङ्कोलम्,  ग्रन्थिवज्रकम्,  मदनाख्यम्
noun
 
धातुविशेषः,  तीक्ष्णलोहस्य पर्यायः।
 "यदा तु आयसे पात्रे पक्वमश्नाति वै द्विजः स पापिष्ठो अपि भुङ्क्ते अन्नं रौरवे परिपच्यते।"

Synonyms:
  रोहिणी
noun
 
क्षुपनामविशेषः ।
 "नैकेषां क्षुपाणां नाम रोहिणी इति वर्तते"

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
कृत्तिका बहुलाश्चाग्निदेवा ब्राह्मी तु रोहिणी ।
-wordlist-
 
कृत्तिका (स्त्री),  बहुला (स्त्री),  अग्निदेवा (स्त्री),  ब्राह्मी (स्त्री),  रोहिणी (स्त्री)

--source--
 
रोहिणी प्रज्ञप्तिर्वज्रशृङ्खला कुलिशाङ्कुशा ।
चक्रेश्वरी नरदत्ता काल्यथासौ महापरा ॥ २३९ ॥
गौरी गान्धारी सर्वास्त्रमहाज्वाला च मानवी ।
वैरोट्याछुप्ता मानसी महामानसिकेति ताः ॥ २४० ॥
-wordlist-
 
विद्यादेवी (स्त्री),  रोहिणी (स्त्री),  प्रज्ञप्ति (स्त्री),  वज्रशृङ्खला (स्त्री),  कुलिशाङ्कुशा (स्त्री),  चक्रेश्वरी (स्त्री),  नरदत्ता (स्त्री),  काली (स्त्री),  महाकाली (स्त्री),  गौरी (स्त्री),  गान्धारी (स्त्री),  सर्वास्त्रमहाज्वाला (स्त्री),  मानवी (स्त्री),  वैराट्या (स्त्री),  अच्छुप्ता (स्त्री),  मानसी (स्त्री),  महामानसिका (स्त्री)

--source--
 
गलगण्डे गण्डमालः रोहिणी तु गलाङ्कुरः ॥ ४६७ ॥
-wordlist-
 
गलगण्ड (क्ली),  गण्डमाल (पुं),  रोहिणी (स्त्री),  गलाङ्कुर (पुं)

--source--
 
गौः सौरभेयी माहेयी माहा सुरभिरर्जुनी ।
उस्राघ्न्या रोहिणी शृङ्गिण्यनड्वाह्यनडुह्युषा ॥ ॥ १२६५ ॥
तम्पा निलिम्पिका तम्बा सा तु वर्णैरनेकधा ।
-wordlist-
 
गो (पुंस्त्री),  सौरभेयी (स्त्री),  माहेयी (स्त्री),  माहा (स्त्री),  सुरभि (स्त्री),  अर्जुनी (स्त्री),  उस्रा (स्त्री),  अघ्न्या (स्त्री),  रोहिणी (स्त्री),  शृङ्गिणी (स्त्री),  अनड्वाही (स्त्री),  अनडुही (स्त्री),  उषा (स्त्री),  तम्पा (स्त्री),  निलिम्पिका (स्त्री),  तंवा (स्त्री)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अघ्न्या
अघ्न्या,  गो,  माहेयी,  सुरभि,  बहुला,  सौरभेयी,  उस्रा,  अर्जुनी,  रोहिणी,  अनडुही,  अनड्वाही
अघ्न्या गौर्माहेयी सुरभिर्बहुला च सौरभेयी च ।
उस्रार्जुनी च रोहिण्युक्तानडुही बुधैरनड्वाही ॥ २६८ ॥
verse 2.1.1.268
page 0032

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: रोहिणी
Root: रोहिणी
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ रक्तवर्णागौः
Meaning(s):
⇒ Red cow
Shloka(s):
3|4|44|1 ► रक्तवर्णा रोहिणी स्याच्छीतला वायुसम्भवा। (भूमिकाण्डः/पशुसङ्ग्रहाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|4|44|1 ⇢ रोहिणी (रोहिणी) (स्त्री) ⇒ Red cow ⇒ रक्तवर्णागौः
➠ 3|4|44|1 ⇢ शीतला (शीतला) (स्त्री) ⇒ Red cow ⇒ रक्तवर्णागौः
➠ 3|4|44|1 ⇢ वायुसम्भवा (वायुसम्भवा) (स्त्री) ⇒ Red cow ⇒ रक्तवर्णागौः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ गौः
    

Tamil

ரோஹிணீ : பசு,  சிவப்புப் பசு,  ஒரு நக்ஷத்திரம்,  பலராமனின் தாயார்,  மின்னல்,  ஒன்பது வயது நிரம்பிய கன்னிப் பெண்.

Mahabharata

English

Rohiṇī^1. § 127 (Aṃśāvat.): I,  66,  2631 (daughter of Surabhi),  2632 (mother of the kine).

Rohiṇī^2,  daughter of Daksha and wife of Soma (the Moon),  also name of a nakshatra (v. Sū. Si.). § 213 (Jatugṛhap.): I,  145,  5767 (ºyāṃ,  i.e. the nakshatra).--§ 240 (Vaivāhikap.): I,  199,  7351 (ºī ca yathā Some).--§ 298 (Dyūtap.): II,  58,  2019 (saṃvṛtāṃ…tārābhir iva Rºṃ).--§ 350 (Nalopākhyānap.): III,  68,  2676 (ºī Śaśino yathā).--§ 382 (Agastyop.): III,  96,  8566 (ºīva divi prabhā).--§ 391 (Ṛshyaśṛṅga): III,  113,  †10091 (ºī Somam ivānukūlā).-§ 502 (Manushyagrahak.): III,  230,  14461 (Abhijit… Rºyāḥ kanīyasī svasā),  14463 (Dhanishṭhādis tathā kālo Brahmaṇā parikalpitaḥ | Rºī hy abhavat pūrvaṃ,  evaṃ saṃkhyā samā 'bhavat).--§ 533 (Sītā-Rāvaṇasaṃv.): III,  281,  16171 (ºīm etya Śanaiścara iva grahaḥ).--§ 549 (Pāṇḍavapraveśap.): IV,  9,  258 (Sudeshṇā asks Draupadī if she is R.).--§ 565 (Gālavacarita): V,  117,  3968 (reme…yathā Candraś ca Rºyāṃ).--§ 574 (Jambūkh.): VI,  2,  66 (ºīṃ pīḍayann esha sthitaḥ…Śanaiścaraḥ,  omens)
 3,  84 (ºīṃ pīḍayantau… Śaśi-Bhāskarau,  omens).--§ 608 (Karṇap.): VIII,  94,  †4945 (Bṛhaspatiḥ samparivārya Rºṃ,  omens).--§ 615 (Prabhāsotpattik.): IX,  35,  2015,  2017,  2018,  2023,  2026,  2028 (the most beautiful of the twenty-seven daughters of Daksha,  whom Soma married. As Soma stayed a long time with R.,  his other wives complained to Daksha,  who then cursed Soma).--§ 656 (Khaḍgotpattik.): XII,  166,  6202 (ºīṃ gotraṃ āsthāpya,  sc. of the sword).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII,  343,  XI),  ††13219 (cf. § 615).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII,  64,  3257 (results of making gifts under the constellation of R.).--§ 749 (do.): XIII,  89,  4257 (result of performing śrāddhas under the constellation of R.).--§ 759 (do.): XIII,  110,  5389 (description of the cāndravrata).--§ 766 (do.): XIII,  126,  6052 (yadā yujyeta Rºī).--§ 768b (Umā-Maheśvarasaṃv.): XIII,  146,  6751 (Śaśinaḥ sādhvī).

Rohiṇī^2,  wife of Vasudeva. § 238 (Pañcendrop.): I,  197,  7308 (Vishṇu's white hair was born by Rohiṇī as Balarāma). --§ 793 (Mausalap.): XVI,  7,  194 (together with the other wives of Vasudeva she ascended his funeral pyre).

Rohiṇī^4,  daughter of Hiraṇyakaśipu. § 493 (Āṅgirasa): III,  221,  14194 (Hiraṇyakaśipoḥ sutā
 PCR. follows Nīl.,  who seems to take Hiraṇyakaśipu = Manu (the fire),  who marries his own daughter R. = Svishṭakṛt).

पुराणम्

English

रोहिणी १ / ROHIṆĪ I. The mother of all the cows. The following is a story about the origin of rohiṇī,  given in vālmīki rāmāyaṇa,  araṇya Kāṇḍa,  sarga 14.
prajāpati kaśyapa married surabhi the seventh daughter of dakṣa. Two daughters rohiṇī and gandharvī,  were born to surabhi. In later years cows and oxen were born in the world from rohiṇī and horses from gandharvī. In the mahābhārata,  Sabhā Parva,  Chapter 66,  it is mentioned that two daughters vimalā and analā were born to rohiṇī and that from these two,  in later years cattle were born.

रोहिणी २ / ROHIṆĪ II  .1) General information.   One of the wives of candra (Moon). The twentyseven stars are the wives of candra. Of these twentyseven wives,  rohiṇī was loved most by candra. (See under candra).2) rohiṇī and daśaratha.   (See under daśaratha,  para 10).

रोहिणी ३ / ROHIṆĪ III. The mother of balabhadrarāma.1) General information.   vasudeva had two wives devakī and rohiṇī. śrī kṛṣṇa was born from devakī and balabhadrarāma from rohiṇī.2) Previous Birth of rohiṇī.   vasudeva was the rebirth of prajāpati kaśyapa. When kaśyapa took birth as vasudeva,  his two wives aditi and surasā took birth as devakī and rohiṇī respectively. (They took birth thus,  because of the curse of varuṇa. For details of the curse see under kaśyapa,  para 6).3) The birth of balabhadra.   The seventh child of devakī was placed in the womb of rohiṇī and balabhadrarāma was born. (For this story see under kṛṣṇa,  para 6,  kaṁsa,  para 6 and ṣaḍarbhaka).4) death.   As soon as a messenger named dāruka brought the news that the entire race of the Yādavas had perished in dvārakā, 
“because of grief,  vasudeva,  devakī and rohiṇī forsook their bodies.” (bhāgavata,  skandha 11).

रोहिणी ४ / ROHIṆĪ IV. niśā the third wife of the agni (fire) called manu or bhānu gave birth to a daughter named rohiṇī. Because she had done some misdeeds,  she became the wife of hiraṇyakaśipu. (M.B. Vana Parva,  Chapter 221). 

रोहिणी ५ / ROHIṆĪ V. The mother of Utatthya,  a famous hermit. (For details see under satyatapas).

Vedic Reference

English

 2. Rohiṇī,  ‘ruddy, ’ is the name of the conspicuously reddish
star,  α Tauri or Aldebaran,  and denotes the group of the
Hyades,  α θ γ δ ε Tauri. Its identification seems absolutely
assured by the legend of Prajāpati in the Aitareya Brāhmaṇa.^69
He is there represented as pursuing his daughter with incestuous
intention,  and as having been shot with an arrow (Iṣu Trikāṇḍā, 
‘the belt of Orion’) by the ‘huntsman’ (Mṛgavyādha, 
‘Sirius’). Prajāpati is clearly Orion (Mṛgaśiras being the
name of the little group of stars in Orion's head).
69) iii. 33. Cf. Śatapatha Brāhmaṇa, 
ii. 1,  2,  8
 Tilak,  Orion,  98 et seq.

 16. Rohiṇī,  ‘ruddy’
 Jyeṣṭhaghnī,  ‘slaying the eldest’
 or
Jyeṣṭhā,  ‘eldest, ’ is the name of the constellation σ,  α,  and τ
Scorpionis,  of which the central star,  α,  is the brilliant reddish
Antares (or Cor Scorpionis).

 1. Rohiṇī in the Rigveda^1 and later^2 denotes a ‘red cow.’
1) viii. 93,  13
 101,  13 (reading
rohiṇyāḥ with Roth,  St. Petersburg
Dictionary,  s.v.).
2) Av. xiii. 1,  22
 Taittirīya Saṃhitā, 
vi. 1,  6,  2
 Satapatha Brāhmaṇa,  ii. 1, 
2,  6
 iv. 5,  8,  2,  etc.

 2. Rohiṇī. See Nakṣatra.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 रोहिणी,  स्त्री,
   (रुह् + इनन् । गौरादित्वात्ङीष् ।) स्त्रीगवी । इत्यमरः ॥
 (यथा,  माघे ।१२ । ४० ।“प्रीत्या नियुक्ताल्लिहतीः स्तनन्धया-न्निगृह्य पारीमुभयेन जानुनोः ।वर्द्धिष्णुधाराध्वनि रोहिणीः पय-श्चिरुं निदध्यौ दुहतः स गोदुहः ॥
”)तडित् । कटुम्भरा । (यथास्याः पर्य्यायः ।“कट्वी तु कटुका तिक्ता कृष्णभेदा कटुम्भरा ।अशोका मन्द्यशकला चक्राङ्गी शकुलादनी ॥
”इति भावप्रकाशश्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
)सोमवल्कः । (यथास्याः पर्य्यायो रत्नमालायाम् ।“कट्फलः सोमवल्काख्यः सोमवृक्षश्च रोहिणी ॥
”महाश्वेता । तत्पर्य्यायो यथा,  --“कटभी किनिही श्वेता महाश्वेता च रोहिणी ॥
”इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥
)लोहिता । इति मेदिनी । णे,  ३७ ॥
 जिनानांविद्यादेवीविशेषः । इति हेमचन्द्रः ॥
 काश्मरी ।हरीतकी । मञ्जिष्ठा । इति राजनिर्घण्टः ॥
कपिलवर्णा वर्त्तुलाकारा विरेचने प्रशस्ता हरी-तकी । इति राजवल्लभः ॥
 * ॥
 बलदेवमाता ॥
सा वसुदेवभार्य्या कश्यपपत्नीसुरभ्यंशजाता ।यथा,  --“देवकी रोहिणी चेमे वसुदेवस्य धीमतः ।रोहिणी सुरभिर्द्देवी अदितिर्देवकी ह्यभूत् ॥
”इति महाभारते हरिवंशः ॥
 * ॥
सुरभिकन्या । यथा,  --श्रीमार्कण्डेय उवाच ।“दक्षस्य तनया याभूत् सुरभिर्न्नाम नामतः ।गवां माता महाभागागा सर्व्वलोकोपकारिणी ॥
तस्यान्तु तनया जज्ञे कश्यपात्तु प्रजापतेः ।नाम्ना सा रोहिणी शुभ्रा सर्व्वकामदुघानृणाम् ॥
तस्यां यज्ञे शूरसेनाद्बसोरिति तपोज्जलात् ।कामधेनुरिति ख्याता सर्व्वलक्षणसंयुता ॥
”इति कालिकापुराणे शेषाध्यायः ॥
 * ॥
नववर्षीया कन्या । यथा,  --“अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी ।दशमे कन्यका प्रोक्ता अत ऊर्द्ध्वं रजस्वला ॥
”इत्युद्वाहतत्त्वम् ॥
 * ॥
(पञ्चवर्षा कुमारी । यथा,  देवीभागवते । ३ ।२६ । ४२ ।“रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्वर्षा कालिकास्मृता ॥
”रोगनाशायैवास्याः पूजा कर्त्तव्या । यथा,  तत्रैव ।३ । २६ । ४८ ।“रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्बिधिवन्नरः ॥
”अस्याः पूजामन्त्रो यथा,  तत्रैव । ३ । २६ । ५६ ।“रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानिवै ।या देवी सर्व्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम् ॥
”हिरण्यकशिपुकन्या । यथा,  महाभारते ।३ । २२० । १८ ।“कन्या सा रोहिणी नाम हिरण्यकशिपोःसुता ॥
” * ॥
रोहिणि + पक्षे ङीष् ।) अश्विन्यादिसप्त-विंशतिनक्षत्रान्तर्गतचतुर्थनक्षत्रम् । तत्पर्य्यायः ।रोहिणिः २ । इति शब्दरत्नावली ॥
 ब्राह्मी ३ ।इति हेमचन्द्रः ॥
 (यथा,  महाभारते । १ ।१४६ । ३३ ।“अष्टमेऽहनि रीहिण्यां प्रयाताः फालगुणस्यते ।वारणावतमासाद्य ददृशुर्नागरं जनम् ॥
”)तत्त शकुलाकृति पञ्चतारात्मकम् । तस्याधि-ष्ठात्री देवता ब्रह्मा । गगनमध्ये उदिते सतिसिंहलग्नस्य अष्टत्रिंशत्पलाधिकदण्डत्रितयं गतंभवति । यथा,  --“कम्बुकण्ठि ! शकुलाकृतौ नभो-मध्यमागतवति प्रजापतौ ।पञ्चभे गजकुपक्षलिप्तिकानिःसृताः सुमुखि ! सिंहलग्नतः ॥
”इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥
 * ॥
तत्र जातफलं यथा,  --“स्याद्धर्म्मकार्य्ये कुशलः कुलीनःसुचारुदेहो विलसत्कलेवरः ।स्मराग्निनाकुलिताखिलाशयोयो रोहिणीजः स धनी स मानी ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
 * ॥
गलरोगविशेषः । यथा । रोहिणीनामकगल-रोगाणां नामानि संख्याञ्चाह ।“रोहिणी पञ्चधा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च ।अधिजिह्वश्च वलयोऽलासनामैरवृन्दकः ॥
ततो वृन्दः शतघ्नी च गिलायुः कण्ठविद्रधिः ।गलौघः प्रस्वरघ्नश्च मांसतालस्तथैव च ।विदाही कण्ठदेशे तु रोगा अष्टादश स्भृताः ॥
”तत्र पञ्चानामपि रोहिनीनां सामान्यसंप्राप्ति-माह ।“गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौप्रदूष्य मांसञ्च तथैव शोणितम् ।गलोपसंरोधकरैस्तथाङ्कुरै-र्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी ॥
”अनिलः मूर्च्छितः प्रवृद्धः कफपित्तौ च मूर्च्छितौपित्तं वा मूर्च्छितं कफो वा मूर्च्छितः । ननुत्रयोऽपि मूर्च्छिताः पृथग्दोषजाया अविवक्ष-माणत्वात् ॥
 तस्या वातजाया लक्षणमाह ।“जिह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तुमांसाङ्कुराः कण्ठविरोधनाः स्युः ।सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्टावातात्मकोपद्रवगाढजुष्टा ॥
”जिह्वासमन्तात् जिह्वायाः सर्व्वतः । वातात्मको-पद्रवगाढजुष्टा स्तम्भादिभिरतिशयेन युक्ता ॥
”पित्तजामाह ।“क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रविदाहपाकातीव्रज्वरा पित्तनिमित्तजाता ॥
”श्लेष्मजामाह ।“स्रोतोनिरोधिन्यपि मन्दपाकागुर्व्वी स्थिरा सा कफसम्भवा तु ॥
”स्रोतोऽत्र कण्ठस्रोतः ॥
 * ॥
 सन्निपातजामाह ।“गम्भीरपाकिन्यनिवार्य्यवीर्य्यात्रिदोषलिङ्गा त्रिभवा भवेत् सा ॥
”रक्तजामाह ।“स्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गासाध्या प्रदिष्टा रुधिरात्मिका तु ॥
”रक्तजेतरासंहारकत्वावधिमाह ।“सद्यस्त्रिदोषजा हन्ति त्र्यहात् कफसमुद्भवा ।पञ्चाहात् पित्तसम्भूता सप्ताहात् पवनोत्थिता ॥
”कण्ठशालूकमाह ।“कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो योग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः ।खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्य-स्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ॥
”कण्टकशूकभूतः कण्टकवच्छूकवद्वेदनाजनकः ॥
अधिजिह्वामाह ।“जिह्वाग्ररूपः श्वयथुः कफात्तुजिह्वोपरिष्टादसृजैव मिश्रात् ।ज्ञेयोऽधिजिह्वः खलु रोग एषविवर्ज्जयेदागतपाकमेनम् ॥
”असृजा मिश्रादेवेत्यन्वयः ॥
 * ॥
 बलयमाह ।“वलाश एवायतमुन्नतञ्चशोथं करोत्यन्नगतिं निवार्य्य ।तं सर्व्वथैवाप्रतिवार्य्यवीर्य्यंविवर्ज्जनीयं वलयं वदन्ति ॥
”अलासमाह ।“गले तु शोथं कुरुतः प्रवृद्धौश्लेष्मानिलौ श्वासरुजोपपन्नम् ।मर्म्मच्छिदं दुस्तरमेनमाहु-रलाससंज्ञं भिषजो विकारम् ॥
”मर्म्मच्छिदं हृदयमर्म्मणि छेदेनेव वेदनाजनकम् ॥
एकवृन्दमाह ।“वृत्तोन्नतोऽन्तः श्वयथुः सदाहःसकण्डुरोऽपाक्यमृदुर्गुरुश्च ।नाम्नैकवृन्दः परिकीर्त्त्यतेऽसौव्याधिर्ब्बलाशः क्षतजप्रसूतः ॥
”अन्तः गलमध्ये । अपाकी ईषत् पाकी । अमृदुःईषन्मृदुः ॥
 * ॥
 वृन्दमाह ।“समुन्नतं वृत्तममन्ददाहंतीव्रज्वरं वृन्दमुदाहरन्ति ।तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपा-द्विद्यात् सतोदं पवनात्मकन्तु ॥
” * ॥
शतघ्नीमाह ।“वर्त्तिर्घना कण्ठनिरोधिनी तुचितातिमात्रं पिशितप्ररोहैः ।अनेकरुक् प्राणहरी त्रिदोषाज्ञेया शतघ्नीसदृशी शतघ्नी ॥
”घना कठिना । अनेकरुक् वातपित्तकफज-तोददाहकण्ड्वादियुक्ता । शतघ्नीसदृशी लोह-कण्टकसंछन्ना शतघ्नी महती शिला । तत्तुल्यायतः प्राणहरी ॥
 * ॥
 गिलायुमाह ।“ग्रन्थिर्गले त्वामलकास्थिमात्रःस्थिरोऽल्परुक् स्यात् कफरक्तमूर्त्तिः ।संलक्ष्यते शक्तमिवासितञ्चस शस्त्रसाध्यस्तु गिलायुसंज्ञः ॥
”गलविद्रधिमाह ।“सर्व्वं गलं व्याप्य समुत्थितो यःशोफो रुजः सन्ति च यत्र सर्व्वाः ।स सर्व्वदोषैर्गलविद्रधिस्तुतस्यैव तुल्यः खलु सर्व्वजस्य ॥
” * ॥
गलौघमाह ।“शोथो महान् यस्तु गलावरोधीतीव्रज्वरो वायुगतेर्निहन्ता ।कफेन जातो रुधिरान्वितेनगले गलौघः परिकीर्त्त्यतेऽसौ ॥
”वायुगतेर्निहन्ता उदानवायुगतिरोधकः ॥
 * ॥
स्वरघ्नमाह ।“यस्ताम्यमानः श्वसिति प्रसक्तंभिन्नस्वरः शुष्कविमुक्तकण्ठः ।कफोपदुष्टेष्वनिलायनेषुज्ञेयः स रोगह् श्वसनात् स्वरघ्नः ॥
”ताम्यमानः तमः पश्यन् । शुष्कविमुक्तकण्ठःशुष्को विमुक्तोऽस्वाधीनः कण्ठो यस्य सः ।अस्वाधीनता भुक्तं गिलितुं अशक्यत्वात् ।अनिलायनेषु वायुवर्त्मसु । श्वसनाद्वातात् ॥
 * ॥
मांसतानमाह ।“प्रतानवान् यः श्वयथुः सुकष्टोगलोपरोधं कुरुते क्रमेण ।स मांसतानः कथितोऽवलम्बीप्राणप्रणुत् सर्व्वकृतो विकारः ॥
”प्रतानवान् विस्तारवान् । सुकष्टः अतिशयितंकष्टं यत्र सः ॥
 * ॥
 विदारीमाह ।“सदाहतोदं श्वयथुं सुताम्र-मन्तर्गले पूतिविशीर्णमांसम् ।पित्तेन विद्याद्बदने विदारींपार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते ॥
”शार्श्वे विशेषात् स तु येन शेते स पुरुषो येनपार्श्वेन विशेषाद्बाहुल्येन शेते तस्मिन् पार्श्वे साविदारी भवति इत्यर्थः ॥
 * ॥
 अथ गलरोगाणांचिकित्सा ।“रोहिणीनान्तु साध्यानां हितं शोणितमोक्ष-णम् ।वमनं धूमपानञ्च गण्डूषो नस्यकर्म्म च ॥
वातजान्तु हृते रक्ते लवणैः प्रतिसारयेत् ।सुखोष्णान् स्नेहगण्डूषान् धारयेच्चाप्यभीक्ष्णशः ॥
विस्राव्य पित्तसंभूतां सिताक्षौद्रप्रियङ्गुभिः ।घर्षयेत् कवलो द्राक्षापरूषैः कथितो हितः ॥
आगारधूमकटुकैः कफजां प्रतिसारयेत् ।आगारधूमः झूल इति लोके । कटुकानिशुण्ठीपिप्पलीमरिचानि ।“श्वेताविडङ्गदन्तीषु तैलं सिद्धं ससैन्धवम् ।नस्यकर्म्मणि दातव्यं कवलञ्च कफोच्छ्रये ॥
”श्वेता अपराजिता ।“पित्तवत् साधयेद्बैद्यो रोहिणीं रक्तसम्भवाम् ।विस्राव्य कण्ठशालूकं साधयेत्तुण्डिकेरिवत् ॥
एककालं यवान्नञ्च भुञ्जीत स्निग्धमल्पशः ।उपजिह्वकवच्चापि साधयेदधिजिह्वकम् ॥
एकवृन्दन्तु विस्राव्य विधिं शोधनमाचरेत् ।एकवृन्दमिव प्रायो वृन्दञ्च समुपाचरेत् ॥
गिलायुश्चापि यो व्याधिस्तञ्च शस्त्रेण साधयेत् ।अमर्म्मस्थं सुसंपक्वं छेदयेद्गलविद्रधिम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
(स्थूले,  त्रि । यथा,  महाभारते । २ । ६१ । ३३ ।“नैव ह्नस्वा न महती न कृशा नापि रोहिणी ।नीलकुञ्चितकेशी च तया दीव्याम्यहं त्वया ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 रोहिणी स्त्री रुह--इनन् गौरा० ङीष् । १ स्त्रीगव्याम् अमरःअश्विन्यवधिके चतुर्थे २ नक्षत्रे ज्यो० ३ वसुदेवपत्न्यां-बलभद्रमातरि,  ४ विद्युति,  ५ कटुतुम्ब्व्यां,  ६ सोप्रवलकेच मेदि० । रोहित + स्त्रियां ङीप् तस्य नत्वे णत्वम् ।७ रक्तवर्णयत्यां स्त्रियाम् । सा च ८ हरितक्याम्,  ९ काश्म-र्य्याम्,  १० मञ्जिष्ठायाश्च राजनि० । ११ सुरभिकन्यायांकालिसापु०  “अष्टवर्षा भवेत् गौरी नववर्षा च रोहिणी”स्मृत्युक्तायां नववर्षायां १२ कन्यायां १३ गलरोगभेदे भावप्र०“रोहिणीनामकगलरोगाणां नामानि संख्याञ्चाह “रो-हिणी पञ्चषा प्रोक्ता कण्ठशालूक एव च । अधिजि-ह्वश्च वलयोऽलासनामैकवृन्दकः । ततो वृन्दः शतघ्नी चगिलायुः कण्ठविढ्रधिः । गलौघः प्रस्वरघ्नश्च मांसतालस्त-षैव च । विदाही कण्ठदेशे तु रोगा ह्याष्ठाविति स्मृताः ।तत्र पञ्चानामपि रोहिणीनां सामान्यसंप्राप्तिमाह“गलेऽनिलः पित्तकफौ च मूर्च्छितौ प्रदूष्य मांसञ्चतथैव शोणितम् । गलोपसंरोधकरैस्तधाङ्कुरैर्निहन्त्यसून् व्याधिरियं हि रोहिणी” । अनिलः मूर्च्छितःपवृद्धः कफपित्तौ च मूर्च्छितौ वित्तं वा मूर्च्छितं कफोवा मूर्च्छितः न तु त्रयोऽपि मूर्च्छिताः” पृथग्दोष-जाया अविवक्ष्यमाणत्वात् । तस्या वातजायालक्षणमाह“किह्वासमन्ताद्भृशवेदनास्तु मांसाङ्गुराः कण्ठविरोधनाःस्युः । सा रोहिणी वातकृता प्रदिष्ठा वातात्यकोपद्रवगाढयुक्ता” । जिह्वासमन्तात् जिह्वायाः सर्वतः । “वाता-त्मकोपद्रवगाढयुक्ता स्तम्भादिभिरतिशयेन युक्ता । पित्त-जामाह “क्षिप्रोद्गमा क्षिप्रयिदाहपाका तीव्रज्वरा पित्त-निमित्तजाता” । श्लेष्मजामाह “स्रोतोनिरोधिन्यपिमन्दपाका गुर्वी स्थिरा सा कफसम्भवा तु । स्रोतोऽत्रकण्ठस्रोतः । सन्निपातजामाह “गम्भीरपाकिम्यनिवार्थ्य-वीर्य्या त्रिदोषलिङ्गा त्रिभवा भवेत् सा” । रक्तजामाहस्फोटैश्चिता पित्तसमानलिङ्गा साध्या प्रदिष्टा रुधिरा-त्मिका तु” । रक्तजेतरासंहारकत्वावधिमाह “सद्यस्त्रि-दोषजा हन्ति त्र्यहात् कफसमुद्धवा । पञ्चाहात् पित्त-सम्भूता सप्ताहात् पवनोत्थिता” ।

Capeller

German

 रोहिणी s. रोहित.

Grassman

German

 róhiṇī,  f. [fem. zu róhita],  rothe Kuh oder Stute.
-īṣu {62, 9} = {702, 13} (neben kṛṣṇā́su).
-iā [I.] {710, 13} rūpā́ 〰 kṛtā́.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.