| YouTube Channel

रोगलक्षण (rogalakSaNa)

 
शब्दसागरः
English
रोगलक्षण
n.
 (-ण) The symptoms or sign of a disease or of its progress.
E.
 रोग a disease, and लक्षण mark.
Yates
English
रोग-लक्षण (णं) 1.
n.
 Symptoms of a
disease or its progress.
Spoken Sanskrit
English
रोगलक्षण - rogalakSaNa -
n.
 - sign or symptoms of a disease
रोगलक्षण - rogalakSaNa -
n.
 - pathology
Wilson
English
रोगलक्षण
n.
 (-णं) The symptoms or sign of a disease, or of its
progress.
E.
 रोग a disease, and लक्षण mark.
Monier Williams Cologne
English
रोग—लक्षण
n.
 the sign or symptoms of a d°, pathology,
Cat.
N.
 of wk.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रोगलक्षण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಧಿಯ ಗುರುತು /ರೋಗದ ಚಿಹ್ನೆ
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
रोगलक्षण med. Oppert 6182.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रोगलक्षणं,
क्ली,
 (रोगाणां लक्षणम् ।) निदानम् ।इति राजनिर्घण्टः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रोगलक्षण
न०
 रोगो लक्ष्यते ज्ञायतेऽनेन लक्ष--करणे ल्युट् ।रोगानुमापके धातुवैषम्यहेतुके चिह्नभेदे निदाने राजनि“रोगस्तु दोषवैषम्यं दोषसाम्यमरोगता । रोगा दुःखस्यदातारो ज्वरप्रभृतयो हि ते । ते च स्वाभाविकाःकेक्षि-त्केचिदागन्तवः स्मृताः । मानसाः केचिदाख्याताः कथिताः केऽपि कायिकाः । तत्र स्वाभाविकाः शरीरस्वभावादेव जाताः क्षुत्पिपासासुषुप्त्यादिजरामृत्युप्रभृतयः अथ वा स्वस्वभावादुत्पत्तेर्जाता स्वाभाविकाःसहजा इति यावत् । ते च जन्मान्धत्वादयः । आगन्तवोऽभिघातादिजनिताः । अथ वा जन्मोत्तरभाविनःकामक्रोधलोभमोहभयाभिमानदैन्यपैशुन्यशोकविषादेर्ष्या-सूयामात्सर्य्यप्रभृतयः । अथ वा उन्मादापस्मारमूर्च्छाभ्रममोहतमःसंन्यासप्रभृतयः । कायिकाः पाण्डु-रोगप्रभृतयः “कर्म्मजाः काथिताः केचिद्दोषजाःसन्ति चापरे । कर्म्मदोषोद्भवाश्चान्ये व्याधयस्त्रिविधस्मृताः” । तत्र कर्म्मजा व्याधयः यत्प्राक्तनन्दुष्कमप्रबलङ्केवलंभोगनाश्यम् प्रायश्चिचनाश्यं वा ततंजाताः नतु दुष्ट वातादिदौषेण जनितास्तथा । “यथा-शास्त्रन्तु निर्णीतो यथाव्याधि चिकित्सितः । न शायाति यो व्याधिः स ज्ञेयः कर्म्मजो बुधैः” । दोषजाः ।मिथ्याहारविहारप्रकुपितवातपित्तकफजाः । ननु मिथ्या-हारविहारिणामपि प्राक्तनमुकृतेन नैरुज्य दृश्यतएव । ततो दोषजेष्वपि प्राक्तनं दुष्कर्मैव कारणम् तत्कथं दोषजा इत्युच्यते । दोषजेष्वपि वस्तुतः आदिकारणं दुष्कर्म वर्त्तत एव किन्तु तत्र मिथ्याहारविहारदूषिता दोषा हेतवो दृश्यन्त इति दोषजा इत्युच्यन्तेइति समाधिः । कर्मदोषोद्भवाः “स्वल्पदोषा गरीयांसो-ऽधर्मास्ते कमदोषजाः” । अत्र कारणं दुष्कर्म प्रबलंयतो दोषाल्पत्वेऽपि व्याधेर्गरीयस्त्वन्तत्कर्मक्षयादेव क्षीणंभवति । दोषाः स्वल्पा अपि निदानत्वेनोक्ता दृश्यन्तएवेति दोषाणां कारणता मन्यन्त इति । “कर्मक्षयात्कर्मकृता दोषजाः स्वस्वभेषजैः । कर्मदोषोद्भवा यान्तिकर्मदोषक्षये क्षयम्” । दोषजाः स्वस्वभेषजैरिति दोष-जष्यादिकारणं दुष्कर्म तद्भेषजाथं द्रव्यक्षयादिजनितदुःखभोगेन कटुतिक्तकषायाद्यहृद्यभक्षणादिजनित-दुःखभोगेन च क्षयं यान्ति । शेषा दुष्टा हेतवोदोषास्ते स्वस्वभंषजैः क्षयं यान्तीत्यर्थंः । “साध्या याप्याअसाध्याश्च व्याधयस्त्रिविधाः स्मृताः । सुखसाध्यःकष्टसाध्यो द्विविधः साध्य उच्यते” । याप्यलक्षणमाह“यापनीयन्तु वृत्तायां सद्यो यश्च विनश्यति । प्राप्तः-क्रिया धारयति सुखिनं याय्यमातुरम् । प्रषतिष्यदिवा-गार स्तम्भो यत्नेन योजितः । साध्या याप्यत्वमायान्तियाप्याश्चासाध्यतान्तथा । घ्नन्ति प्राणानसाध्यास्तु नराणामक्रियावताम्” । अक्रियावतां चिकित्सारहितानाम् ।अथोपद्रवस्य लक्षणम् । “रोगारम्भकदोषस्य प्रकोपादुप-जातते । बोऽन्यो विकारः स बुधैरुपद्रव इहोदितः” ।