| YouTube Channel

रामनवमी (rAmanavamI)

 
शब्दसागरः
English
रामनवमी
f.
 (-मी) The ninth day in the light-half of Chaitra, the anni-
versary of the birth of RĀMACHANDRA.
Monier Williams Cologne
English
राम—नवमी
f.
N.
 of the 9th day in the light half of the month Caitra (being the birthday of Rāma-candra),
RāmatUp.
RTL.
 430
Apte Hindi
Hindi
रामनवमी
स्त्री*
 रामः-नवमी -
"चैत्रशुक्ला नवमी, राम की जयंती"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
रामनवमी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚೈತ್ರ ಶುಕ್ಲ ನವಮಿ /ಶ್ರೀರಾಮನ ಅವತಾರದ ದಿನ
L R Vaidya
English
rAma-navamI {% f. %} the ninth day in the light half of Chaitra, the anniversary of the birth of Rāmachandra.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 रामनवमी, दुर्गानवमी
noun
चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य नवमी।
"प्रभुरामः रामनवम्याम् अवतरितः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
रामनवमी,
स्त्री,
 (रामस्य जन्मतिथिरूपा नवमी ।मध्यपदलोपिकर्म्मधारयः ।) चैत्रशुक्लनवमी । साच श्रीरामचन्द्रस्य जन्मतिथिः । यथा, --“अगस्त्यसंहितायाम् ।‘चैत्रे मासि नवम्यान्तु जातो रामः स्वयंहरिः ।पुनर्व्वस्वृक्षसंयुक्ता सा तिथिः सर्व्वकामदा ॥
पुनर्व्वस्वृक्षसंयोगः स्वल्पोऽपि यदि लभ्यते ।चैत्रशुक्लनवम्यान्तु सा तिथिः सर्व्वकामदा ॥
श्रीरामनवमी प्रोक्ता कोटिसूर्य्यग्रहाधिका ।तस्मिन् दिने महापुण्ये राममुद्दिश्य भक्तितः ।यत्किञ्चित् क्रियते कर्म्म तद्भवक्षयकारकम् ॥
उपोषणं जागरणं पितॄनुद्दिश्य तर्पणम् ।तस्मिन् दिने तु कर्त्तव्यं ब्रह्मप्राप्तिमभीप्सुभिः ॥
’चैत्रपदं चान्द्रपरम् ।‘मेषं पूषणि संप्राप्ते लग्ने च कर्कटाह्वये ।आविरासीत् सकलया कौशल्यायां परःपुमान् ॥
’अत्र मेषस्थसूर्य्ये चान्द्रचैत्रस्यैव सम्भवात् तिथि-कृत्यत्वाच्च । तथा ।‘तस्मिन् दिने महापुण्ये राममुद्दिश्य भक्तितः ।जपेदेकान्त आसीनो यावत् स्याद्दशमीदिनम् ॥
तेनैव स्यात् पुरश्चर्य्या दशम्यां भोजयेद्द्विजान् ।भक्ष्यभोज्यैर्ब्बहुविधैर्भक्त्या दद्याच्च दक्षिणाम् ।कृतकृत्यो भवेत्तेन सद्यो रामः प्रसीदति ॥
’तथा ।‘चैत्रशुक्ला तु नवमी पुनर्व्वसुयुता यदि ।सैव मध्याह्नयोगेन महापुण्यतमा भवेत् ॥
नवमी चाष्टमीविद्धा त्याज्या विष्णुपरायणैः ।उपोषणं नवम्यान्तु दशम्यामेव पारणम् ॥
’एतद्वचनद्बयं कालमाघवीयेऽपि । किन्तु महा-पुण्या इत्यत्र महाफलेति पाठः । शुद्धेति-श्रवणात् सर्व्वत्र शुद्धायामृक्षादरो न विद्धाया-मिति । अतएवाष्टमीविद्धा नवमी सनक्षत्रापिनोपोष्या । इति माधवाचार्य्यः ॥
सैव तादृश्येवनतु विद्धा । यदा तु परदिने एकादश्यां दशमीपारणयोग्या तदा दशमीयुक्ता नवम्युपोष्या ।वैष्णवैर्विष्णुपरायणैरितिश्रवणात् । अवैष्णवैस्तुअष्टमीविद्धैव ग्राह्या । यदा तु पूर्व्वदिने अष्टमी-विद्धा नवमी परत्र दशमीयुता नवमी एका-दशीदिने च न पारणयोग्या दशमी तदानक्षत्रयोगायोगेऽप्यष्टमीविद्धैव ग्राह्या । परदिनेदशम्यामेव पारणमिति नियमात् । तथा चरामार्च्चनचन्द्रिकायाम् ।‘दशम्यादिषु वृद्धिश्चेत् त्याज्या विद्धैव वैष्णवैः ।तदन्येषान्तु सर्व्वेषां व्रतं तत्रैव निश्चितम् ॥
दशम्यामेवशब्देन दशमीं नैव लङ्घयेत् ।निश्चित्यैवं विचारेण नवमीव्रतमाचरेत् ॥
’इति कारिकाभ्यामगस्त्यसंहिताव्याख्यानम् ॥
वस्तुतस्तु दशमीपारणसत्त्वे सर्व्वैरेवाष्टमीबिद्धानोपोष्या । विष्णुपरायणैरिति तु विष्णुपरायण-त्वेन भवितव्यमित्युपदेशपरं न तु कर्त्तृविशे-षणम् । अगस्त्येनावैष्णवस्य विद्धोपवासानुप-देशात् । कर्त्तृभेदे विधिद्बयकल्पनापत्तेश्च । अत-एव माधवाचार्य्येण सामान्यत एव विद्धानिषिद्धा । अगस्त्यसंहितायामस्य नित्यत्वमाह ।‘प्राप्ते श्रीरामनवमीदिने मर्त्यो विमूढधीः ।उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेषु पच्यते ॥
यस्तु रामनवम्यान्तु भुङ्क्ते मोहाद्विमूढधीः ।कुम्भीपाकेषु घोरेषु पच्यते नात्र संशयः ॥
’अत्र मर्त्य इत्युपादानात् नरमात्रस्याधिकारः ।एवञ्च ।‘कुर्य्याद्रामनवम्यां य उपोषणमतन्द्रितः ।मातुर्गर्भमवाप्नोति नैव रामो भवेत् खयम् ॥
तस्मात् सर्व्वात्मना सर्व्वे कृत्वैवं नवमीव्रतम् ।मुच्यन्ते पातकैः सर्व्वैर्यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥
’इति फलकीर्त्तनं प्रागुक्तसंयोगपृथक्त्वन्यायात्सिद्धम् । अगस्त्यसंहितायाम् ।‘शालग्रामशिलायाञ्च तुलसीदलकल्पिता ।पूजा श्रीरामचन्द्रस्य कोटिकोटिगुणाधिका ॥
’तत्रानुष्ठानं अगस्त्यसंहितातः संक्षिप्य लिख्यते ।कृतप्रातःस्नानादिः ।‘उपोष्य नवमीन्त्वद्य यामेष्वष्टसु राघव ।तेन प्रीतो भव त्वंभो संसारात्त्राहि मां हरे ॥
’इति निवेद्य ॥
‘कोमलाङ्गं विशालाक्षमिन्द्रनीलसमप्रभम् ।दक्षिणांशे दशरथं पुत्त्रावेक्षणतत्परम् ॥
पृष्ठतो लक्षणं देवं सच्छत्रं कनकप्रभम् ।पार्श्वै भरतशत्रुघ्नौ तालवृन्तकरावुभौ ।अग्रे व्यग्रं हनूमन्तं रामानुग्रहकाङ्क्षिणम् ॥
’एवं ध्यात्वा श्रीरामं पूजयेत् । स्नानमन्तस्तु ।‘इन्द्रोऽग्निश्च यमश्चैव नैरृतो वरुणोऽनिलः ।कुवेर ईशो ब्रह्माहिर्दिक्पालाः स्नापयन्तु ते ॥
’अहिरनन्तः । कौशल्यां पूजयेत् । मन्त्रस्तु ।‘रामस्य जननी चासि राममयमिदं जगत् ।अतस्त्वां पूजयिष्यामि लोकमातर्नमोऽस्तु ते ॥
’तथा ।‘नमो दशरथायेति पूजयेत् पितरं ततः ।ततोऽनुजञाप्य देवेशं परिवारान् समर्च्चयेत् ।पूर्व्वषट्कोणकोणेषु हृदयादीनि च क्रमात् ॥
’हृदयादीनि यथा । रां हृदयाय नमः । रींशिरसे स्वाहा । रूं शिखायै वषट् । रैं कव-चाय हुम् । रौं नेत्राभ्यां वौषट् । रः अस्त्रायफट् । तथा, --‘हनूमन्तं ससुग्रीवं भरतं सविभीषणम् ।लक्ष्मणाङ्गदशत्रुघ्नं जाम्बवन्तं दलादिषु ॥
धूम्रं जयन्तं विजयं सुराष्ट्रं राष्ट्रवर्द्धनम् ।अकोपं धूम्रपालाख्यं सुमन्त्रं दलमध्यतः ।दलाग्रे लोकपालांश्च तदस्त्राणि तदग्रतः ॥
’लोकपाला इन्द्रादयो दश । तदस्त्राणि वज्र-शक्तिदण्डखड्गपाशाङ्कुशगदाशूलपद्मचक्राणि ।मध्याह्ने जन्म भावयेत् ।‘उच्चस्थे ग्रहपञ्चके सुरगुरौ सेन्दौ नवम्यांतिथौलग्ने कर्कटके पुनर्व्वसुदिन मेर्ष गते पूषणि ।निर्दग्धुं निखिलाः पलाशसमिधो मध्याद-योध्यारणे-राविर्भूतमभूदपूर्व्वविभवं यत्किञ्चिदेकं महः ॥
’पलाशा राक्षसाः ।‘मत्वैवं वादयेद्वाद्यानर्घ्यं दद्याज्जगत्पतेः ।फलपुष्पाम्बुसंपूर्णं गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् ।अशोकरत्नकुसुमैर्युक्तञ्च तुलसीदलैः ॥
’मन्त्रस्तु ।‘दशाननवधार्थाय धर्म्मसंस्थापनाय च ।दानवानां विनाशाय दैत्यानां निधनाय च ॥
परित्राणाय साधूनां रामो जातः स्वयं हरिः ।गृहाणार्घ्यं मया दत्तं भ्रातृभिः सहितो मम ॥
पुष्पाञ्जलिं पुनर्दत्त्वा यामे यामेष्वतन्द्रितः ।पूजयेद्विधिवद्भक्त्या दिवारात्रं नयेद्बुधः ॥
’तदयं संक्षेपः । शुद्धायां नक्षत्रयुक्तायांविवादाभावः । विद्धायान्तु एकादशीदिनेदशमी पारणयोग्या न चेत् तदा नक्षत्रयोगा-योगेऽपि अष्टमीविद्धायाम् । पारणयोग्या चेत्तदा अष्टमीविद्धां त्यक्त्वा परेऽहनि उपवासः ।”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
रामनवमी स्त्री रामस्य जन्माधारो नवमी । चैत्तशुक्ल-नवम्याम् । “चैत्रे मासि नवम्यान्तु जातो रामः खयंहरिः” अगस्त्यसंहिता । “प्राप्ते श्रीरामनवमीदिनेमर्त्यो विमूढवीः । उपोषणं न कुरुते कुम्भीपाकेनपच्यते” ति० त० ।