| YouTube Channel

राज्याङ्ग (rAjyAGga)

 
शब्दसागरः
English
राज्याङ्ग
n.
 (-ङ्गं) A requisite of regal administration
variously enu-
merated, as seven, eight, or nine, viz.:--first, the monarch
second, the prime minister
third, a friend or ally
fourth, trea-
sure
fifth territory
sixth a strong-hold
and seventh, an army
the eighth is the population or companies of citizens, and the
ninth the Purohita or spiritual adviser.
E.
 राज्य royalty, and अङ्ग
limb or part.
Yates
English
राज्या_ङ्ग (ङ्गं) 1.
n.
 The requisites of
royal administration, as a king,
minister, treasury, territory, ar-
my, people, &c.
Spoken Sanskrit
English
राज्याङ्ग rAjyAGga
n.
 limb of royalty
राज्याङ्ग rAjyAGga
n.
 requisite of regal administration
राज्याङ्ग rAjyAGga
n.
 government department
Wilson
English
राज्याङ्ग
n.
 (-ङ्गं) A requisite of regal administration
variously
enumerated, as seven, eight, or nine, viz. first, the monarch
second, the prime
minister
third, a friend or ally
fourth, treasure
fifth, territory
sixth, a
strong hold
and seventh, an army
the eighth is the population or companies of
citizens, and the ninth the Purohita or spiritual adviser.
E.
 राज्य royalty, and अङ्ग limb or part.
Monier Williams Cologne
English
राज्याङ्ग
n.
 ‘limb of royalty’, a requisite of regal administration (variously enumerated as 7, 8, or 9, viz. the monarch, the prime minister, a friend or ally, treasure, territory, a stronghold, an army, the companies of citizens, and the Puro-hita or spiritual adviser),
L.
Macdonell
English
राज्याङ्ग rājya‿aṅga,
n.
 member of a kingdom
🞄-adhikāra,
m.
 government of a kingdom
🞄-adhidevatā,
f.
 tutelary deity of royalty
🞄-abhiṣikta, pp. inaugurated in sovereignty
🞄-abhiṣeka,
m.
 royal inauguration
🞄-āśrama-muni,
m.
 sage in the hermitage 🞄of royalty, pious king
-upakaraṇa,
n.
pl.
 🞄insignia of royalty.
Apte Hindi
Hindi
राज्याङ्गम्
नपुं*
 राज्यम्-अङ्गम् -
"राज्य का संविधायी सदस्य, राजप्रशासन की आवश्यक सामग्री, यह बहुधा सात बतलाई जाती हैं"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
राज्याङ्ग
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿರಬೇಕಾದ ಅಂಗಗಳು /ರಾಜನು ಮಾಡಬೇಕಾದ ಪ್ರಜಾಪರಿಪಾಲನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಾಧನಗಳು
व्युत्पत्तिः - > राज्यस्य अङ्गानि
विस्तारः - > ಈ ಅಂಗಗಳು ರಾಜ, ಮಂತ್ರಿ, ಮಿತ್ರ, ಬೊಕ್ಕಸ, ಜನಪದ, ಕೋಟೆ, ಸೈನ್ಯ ಎಂದು ಏಳು ವಿಧ. ಪೌರರೂ ಸೇರಿ ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಾಂಗಗಳು. "स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्गं कोशो बलं सुहृत् । परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते । पौरश्रेणिभिः सह अष्टाङ्गमपि राज्यम्" - कामन्द०
L R Vaidya
English
rAjya-aMga {% n. %} a requisite of regal administration, (usually enumerated as seven, स्वाम्यमात्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलानि च । राज्यांगानि Am.ii.8.17).
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
स्वाम्यमात्यः सुहृत्कोशो राष्ट्रदुर्गबलानि च ।
राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ ७१४ ॥
-wordlist-
राज्याङ्ग (क्ली), प्रकृति (स्त्री), स्वामिन् (पुं), अमात्य (पुं), सुहृद् (पुं), कोश (पुं), राष्ट्र (क्ली), दुर्ग (क्ली), बल (क्ली), श्रेणि (स्त्री)
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
राज्याङ्गं,
क्ली,
 (राज्यस्य अङ्गम् ।) राज्यस्योपायः ।तत्पर्य्यायः । प्रकृतिः २ । तत्तु अष्टविधं यथा ।स्वामी १ अमात्यः २ सुहृत् ३ कोषः ४राष्ट्रम् ५ दुर्गम् ६ बलम् ७ पौराणां श्रेण-यश्च ८ । इत्यमरः । २ । ८ । १८ ॥
“स्वाम्या-दयः सप्त पुरस्थलोकश्रेणयश्च राज्याङ्गपद-प्रकृतिपदवाच्याः । राज्यं सप्ताङ्गम् । कस्य-चिन्मते अष्टाङ्गञ्चेत्युभयमेव दर्शितम् । यदुक्तंकामन्दकीये ।‘स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रञ्च दुर्गं कोषो बलं सुहृत् ।परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥
’पौरश्रेण्या सहाष्टाङ्गमपि राज्यं प्रकीर्त्तित-मिति । स्वाम्यादयः सप्त परस्परोपकारित्वात्राज्यस्य अङ्गानि उपायाः साधनानि राज्या-ङ्गानि प्रकृष्टं कुर्व्वन्ति राज्यम् । प्रकृतयः कृद्धोःकभाव इत्युक्तेः क्तिः प्रकृतिः स्त्रियाम् । स्वामीराजा । अमात्यो मन्त्री । सुहृन्मित्रम् । स्वर्णादि-भाण्डागारं कोषः । राष्ट्रं जनपदवती भूमिः ।पर्व्वतादिदुर्गमं पुरं दुर्गम् । बलं सैन्यम् । पौर-श्रेणीग्रहणे सिद्धे पुनर्व्वचनं प्राधान्यख्याप-नार्थम् ।” इति भरतः ॥
* ॥
अपि च ।“स्वाम्यमात्यो जनपदो दुर्गं दण्डस्तथैव च ।कोषो मित्रञ्च धर्म्मज्ञ सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥
सप्ताङ्गस्यापि राज्यस्य मूलं स्वामी प्रकी-र्त्तितः ।तन्मूलत्वात्तथाङ्गानां राजा रक्ष्यः प्रयत्नतः ॥
षडङ्गरक्षा कर्त्तव्या तथा तेन प्रयत्नतः ।अङ्गेभ्यो यस्तथैकस्य द्रोहमाचरतेऽल्पधीः ।वधस्तस्य तु कर्त्तव्यः शीघ्रमेव महीक्षिता ॥
”इति मात्स्ये १९४ अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
राज्याङ्ग
न०
 ६ त० । खाम्यमात्यसुहृत्कोषराष्ट्रदुर्गबलप्रकृति-रूपेषु अष्टसु राज्यस्योपायेषु । “परस्यैवोपकारीदं स-प्ताङ्गं राज्यमुच्यते । अमात्यराष्ट्रे दुर्गाणि कोषोदण्डश्च पञ्चमः । एताः प्रकृतयस्तद्वत् विजिगीषोरुदा-हृताः । एताः पञ्च तथा मित्रं सप्तम पृथिवीपतिः ।सप्तप्रकृतिकं राज्यमित्युवाच वृहस्मतिः । पौरश्रेणीतदङ्ग च ब्रुवते शब्दवेदिनः” शब्दर० ।