| YouTube Channel

यसु (yasu)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
यसु - प्रयत्ने (दिवा० पर० अक० से०) यस्यति-यसति ।
कन्नडार्थः - > ಯತ್ನಿಸು /ಪ್ರಯತ್ನಪಡು /ಶ್ರಮಿಸು /ಹೋರಾಡು
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 यस्
मूलधातुः:
 यसु
धात्वर्थः:
 प्रयत्ने
गणः:
 दिवादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 यस्यति
अनुबन्धादिविशेषः:
 उकारान्तः
धातुप्रदीपः
Sanskrit
यसुँ यसु प्रयत्ने
- यस्यति यसति संयस्यति संयसति प्रयस्यति यस्यतु यसतु यस्यात् यस्य यस्यानि अयसत् यसित्वा यस्त्वा यस्तः आयासयते आयासी 104
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
यसुँ यसु यत्ने
- यसोऽनुपसर्गात् संयश्च (3171, 72) इति वा श्यन्-यस्यति यसति, संयस्यति अयसत् यस्त्वा, यसित्वा आयस्तः न पादमि (1389) इति तङ्-आयासयते 98
धातुवृत्तिः
Sanskrit
यसुँ यसु (अर्थः) प्रयत्ने
यस्यति यसति ययास येसतुः यसिता यसिष्यति, यस्यतु, यसतु अयस्यत्, अयसत् यस्येत्, ) लिङो अयसत् "यसोरनुपसर्गात्'' इति श्यनोविकल्पनात्तदभावे शपि उपसृष्टात्तु प्रयस्यतीति श्यनेव सम्पूर्वत्वे तु "संयसश्च'' इति विकल्पः संयस्यति संयसतीत्यादि ( यियसिषति यायस्यते यायस्ति आयासयते, ) "अणावकर्मकाच्चित्तवत्कर्तृकात्'' इति परस्मैपदस्य "न पादमि'' इत्यादिनानिषेधः ( आयासी, ) सम्पृचादिना घिनुण् यस्त्वा, यसित्वा ) उदित्त्वादिड्विकल्पः ( यस्तः, यस्तवान् ) 102
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यसु प्रयत्ने”@} 2 यासकः-सिका, यासकः-सिका, यियसिषकः-षिका, यायसकः-सिका
यस्ता-यस्त्री, यासयिता-त्री, यियसिषिता-त्री, यायसिता-त्री
3 इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकग्रसतिवत् 4 ज्ञेयानि।
शतरि-- 5 यस्यन्-न्ती, यसन्-न्ती, प्रयस्यन्- 6 आयस्यन्-न्ती, 7 संयस्यन्-संयसन्-न्ती, 8 आयासी, 9 10 आयासयन्-न्ती, आयासयमानः, 11 यस्त्वा-यसित्वा, 12 प्रयासी, यस्तः-यस्तवान् इतीमानि रूपाण्यस्य विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३४२)
02
=>
 (४-दिवादिः-१२१०। अक। सेट्। पर।)
03
=>
 [पृष्ठम्१०७५+ २८]
04
=>
 (४४०)
05
=>
 [[१। शतरि दिवादित्वात् नित्यं श्यन्प्रत्यये प्राप्ते, ‘यसोऽनुपसर्गात्’ (३-१-७१) इति विकल्पेन श्यन्। पक्षे औत्सर्गिके शपि यसन्-न्ती इति रूपमिति बोध्यम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘अथायस्यन् कषायाक्षः स्विन्नःस्वेदकणोल्बणः।’ भ। का। ५। ८३।]]
07
=>
 [[२। ‘संयसश्च’ (३-१-७२) इति संपूर्वकादपि श्यन्विकल्पः। ‘-- अनुपसर्गात्’ (३-१-७१) इत्युक्तत्वात् अप्राप्तेऽनेन सूत्रेण सम्पूर्वकस्यापि वैकल्पिकः श्यन् इति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङ्यस--’ (३-२-१४२) इत्यादिना धिनु- ण्प्रत्यये रूपमेवम्।]]
09
=>
 [[B। ‘संज्वारिणेव मनसा ध्वान्तमायासिना मया।’ भ। का। ७। ६।]]
10
=>
 [[४। प्रयत्नस्य चित्तवत्कर्तृकत्वादस्मात् ण्यन्तात् ‘अणावकर्मकात्--’ (१-३-८८) इत्यादिना परस्मैपदे प्राप्ते, ‘न पादम्याङ्यमाङ्यस--’ (१-३-८९) इत्यादिना आङ्पूर्वकात् परस्मैपदनिषेधः। तेन परगामिनि क्रियाफले परस्मैपदम्, आत्मगामिनि क्रिया- फले तु ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति आत्मनेपदं भवतीति ज्ञेयम्। एतच्च माधवा- द्यनुरोधेनोक्तम्। क्षीरस्वामी तु-- “-- ‘न पादमि--’ (१-३-८९) इति तङ्-- आयासयते।” इत्युक्तवान्। तेनास्य मते परस्मैपदनिषेधादात्मनेपदमेव न्याय्यमिति ज्ञायते। वस्तुतस्तु माधवोक्तमेव न्याय्यमित्यलम्।]]
11
=>
 [[५। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्। एतेन निष्ठायामिण्निषेधे यस्तः, यस्तवान् इति रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
12
=>
 [[६। बाहुलकात्, ग्रह्यादेराकृतिगणत्वेन ‘आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः’ (३-३-१७०) इत्यने- नावश्यकार्थे वा प्रपूर्वकादस्मात् णिनिप्रत्यये प्रयासी इति रूपम्। वस्तुतः प्रपूर्वकादस्माद्घञि, घञन्तात् मत्वर्थीय इनिप्रत्ययेऽपि रूपनिष्पादनं न्याय्यमिति बोध्यम्।]]