| YouTube Channel

यवः (yavaH)

 
Apte
English
यवः [yavḥ], [यु-अच्]
Barley
यवाः प्रकीर्णा भवन्ति शालयः
Mk.*
4.17.
A barley-corn or the weight of a barleycorn
Ms.*
8.134.
A measure of length equal to 1/6 or 1/8 of an aṅgula.
A mark on the fingers of the hand resembling a barley-corn and supposed according to its position to indicate wealth, progeny, good fortune
&c.
समग्रयवमच्छिद्रं पाणिपादं वर्णवत्
Rām.*
6.48.13.
The first half of a month
also याव.
N.
of a particular astronomical Yoga.
Speed, velocity
cf.
जव.
A double convex lens.
N.
of an island.
Comp.
-अङ्कुरः -प्ररोहः a shoot or blade of barley.
अग्रजः
=
यवक्षार.
N.
of a plant (यवानि). -अन्नम् boiled barley.-अम्लजम् sour barley-gruel. -आग्रयणम् the first fruits of barley. -क्षारः, -आह्वः, -अपत्यम्, -नालजः, -जः salt-petre, nitre, nitrate of potash
सौवर्चलं यवक्षारं सर्जिकां हरीतकीम् Śiva B.3.17. -क्षोदः, -चूर्णम्, -पिष्टम् barleymeal. -तिक्ता
N.
of a plant (शङ्खिनी). -द्वीपः the modern Jāvā island. -नालः a kind of cereal plant and its grain (Mar. जोंधळा).
फलः a bamboo.
spikenard.
the Kuṭaja tree.
the Plakṣa tree.
an onion. -मध्यः a kind of drum.
(ध्यम्, ध्यमम्) a kind of चान्द्रायण or lunar penance
एतमेव विधिं कृत्स्नमाचरेद् यवमध्यमे शुक्लपक्षादिनियतश्चरंश्चान्द्रायणं व्रतम्
Ms.*
11.217.
a measure of length. -लासः saltpetre, nitre. -शूकः, -शूकजः an alkaline salt prepared from the ashes of burnt barley-straw, nitre. -सुरम् malt-liquor, beer.
Apte 1890
English
यवः [यु-अच्] 1 Barley
यवाः प्रकीर्णा भवंति शालयः Mk. 4. 17.
2 A barley-corn or the weight of a barley-corn.
3 A measure of length equal to (1/6) or (1/3) of an angula.
4 A mark on the fingers of the hand resembling a barley-corn and supposed according to its position to indicate wealth, progeny, good fortune &c.
Comp.
अंकुरः,
प्ररोहः a shoot or blade of barley.
अग्रजः {1} = यवक्षार. {2} N. of a plant (यवानि).
अन्नं boiled barley.
अम्लजं sour barley-gruel.
आग्रयणं the first fruits of barley.
क्षारः,
आह्वः,
अपत्यं,
नालजः,
जः salt-petre, nitre, nitrate of potash.
क्षोदः,
चूर्णं,
पिष्टं barleymeal.
तिक्ता N. of a plant (शंखिनी).
फलः {1} a bamboo. {2} spikenard. {3} the Kuṭaja tree. {4} the Plakṣa tree. {5} an onion.
मध्यः a kind of drum. (
ध्यं) {1} a kind of penance. {2} a measure of length.
लासः saltpetre, nitre.
शूकः,
शूकजः an alkaline salt prepared from the ashes of burnt barley-straw, nitre.
सुरं malt-liquor, beer.
Apte Hindi
Hindi
यवः
पुं*
- यु +अच्
जौ
यवः
पुं*
- -
जौ के दाने या जौ के दानों का भार
यवः
पुं*
- -
लम्बाई की एक नाप -एक अंगुल का १/६ या १/८
यवः
पुं*
- -
"हाथ की अंगुलियों में जौ के दाने का चिह्न जो धनधान्य, प्रजा, और सौभाग्य का सूचक है"
यवः
पुं*
- यु+अच्
जौ
यवः
पुं*
- यु+अच्
महीने का पहला पक्ष
यवः
पुं*
- यु+अच्
"गति, चाल"
यवः
पुं*
- यु+अच्
ज्योतिष का एक योग
यवः
पुं*
- यु+अच्
"जव, वेग"
यवः
पुं*
- यु+अच्
दुगुना उन्नतोदर शीशा
यवः
पुं*
- यु+अच्
एक टापू का नाम
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
यवः, शितश्रूकः, सितश्रूकः, मेध्यः, दिव्यः, अक्षतः, कञ्चुकी, धान्यराजः, तीक्ष्णश्रूकः, तुरगप्रियः, शक्तुः, महेष्टः, पवित्रधान्यम्
noun
श्रूकधान्यविशेषः। अस्य गुणाः - कषायत्व-मधुरत्व-सुशीतलत्वादयः।
सीता यवान् चणकान् पिनष्टि।/ "यवः कषायमधुरो बहुवातशकृद् गुरुः। रूक्षः स्थैर्यकरः शीतो मूत्रमेदकफापहः॥"
Synonyms:
यवः, यवकः, तीक्ष्णशूकः, प्रवेटः, शितशूकः, मेध्यः, दिव्यः, अक्षतः, कञ्चुकी, धान्यराजः, तुरगप्रियः, शक्तुः, महेष्टः, पवित्रधान्यम्
noun
सस्य-विशेषः, यस्य बीजस्य गुणाः कषायत्व-मधुरत्व-प्रमेहपित्तकफापहारकत्वादयः।
"श्यामः भूमौ यवं रोपयति।"
Tamil
Tamil
யவ: : யவை என்னும் தானியம்(பார்லி), வேகம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: यवः
Root: यव
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
speed
barley
averting
velocity
barley-corn
warding off
measure of length
double convex lens
first half of a month
any grain of seed or seed corn
figure or mark on the hand resembling a barley-corn
Shloka(s):
2|9|15|2 आशुर्व्रीहिः पाटलः स्याच्छितशूकयवौ समौ॥ (वैश्यवर्गः)
3|3|11|2 व्याघ्रेऽपि पुण्डरीको ना यवान्यामपि दीपकः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
2|9|15|2 शितशूकः (शितशूक) (पुं)
2|9|15|2 यवः (यव) (पुं) speed, barley, averting, velocity, barley-corn, warding off, measure of length, double convex lens, first half of a month, any grain of seed or seed corn, figure or mark on the hand resembling a barley-corn
3|3|11|2 दीपकः (दीपक) (पुं) lamp, light, candle, exciting, kindling, inflaming, lighting up, stimulating, illuminating, bird of prey, shining body, kind of measure, skilful in managing a lamp
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः भर्जितयवः
उपाधि प्राकृतिकखाद्यम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यवः,
पुं,
(यूयते अम्भसा इति यु मिश्रणे + अप् ।)स्वनामख्यातशूकधान्यम् तत्पर्य्यायः सित-शूकः इत्यमरः १५
शितशूकः ।इति शब्दरत्नावली
मेध्यः दिव्यः अक्षतः ६कञ्चुकी धान्यराजः तीक्ष्णशूकः तुरग-प्रियः १० शक्तुः ११ महेष्टः १२ पवित्रधान्यम्१३ तस्य गुणाः कषायत्वम् मधुरत्वम् ।सुशीतलत्वम् प्रमेहपित्तकफापहारकत्वञ्च ।अशूकमुण्डयवगुणाः बलप्रदत्वम् वृष्यत्वम् ।नृणां बहुवीर्य्यपुष्टिदत्वञ्च इति राजनिर्घण्टः
अपि ।“यवः कषायमधुरो बहुवातशकृद्गुरुः ।रूक्षः स्थैर्य्यकरः शीतो मूत्रमेदकफापहः
”इति राजवल्लभः
*
(अपि ।“यवः कषायो मधुरो हिमश्चकटुर्विपाके कफपित्तहारी ।व्रणेषु पथ्यस्तिलवच्च नित्यंप्रबद्धमूत्रो बहुवातबर्च्चाः
स्थैर्य्याग्निमेधा स्वरवर्णकृच्चस पिच्छिलः स्थूलविलेखनश्च ।मेदो मरुत्तृढरणोऽतिरूक्षःप्रसादनः शोणितपित्तयोश्च
एभिर्गुणैर्हीनतरांस्तु किञ्चिद्-विद्याद् यवेभ्योऽतियवान् विशेषैः
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४६ अध्यायः
“रूक्षः शीतो गुरुः स्वादुर्वहुवातशकृद्यवः ।स्थैर्य्यकृत् सकषायस्तु बल्यः श्लेष्मविकारनुत्
रूक्षः कषायानुरसो मधुरः कफपित्तहा ।मेदःक्रिमिविषघ्नश्च वल्यो वेणुयवः स्मृतः
”इति चरके सूत्रस्थाने २७ अध्याये
“क्वचिद्बाक्यशेषादपि शक्तिग्रहः यथा यवपदस्यकङ्गुप्रभृतौ म्लेच्छानां दीर्घशूके शिष्टानांव्यवहारादेकमात्रशक्तेः परिच्छेत्तुमशक्यत्वात्नानार्थत्वस्य चान्याय्यत्वात् यवमयश्चरुर्भवतीतिश्रुतौ यवपदस्यार्थ सन्देहे ।‘वसन्ते सर्व्वशस्यानां जायते पत्रशातनम् ।मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवाः कणिशशालिनः
’इति विध्यर्थाकाङ्क्षया प्रवर्त्तमानाद्बाक्यशेषाद्दीर्घ-शूक एव यवपदस्य शक्तिग्रहः ।” इति शब्दशक्ति-प्रकाशिकायां नैमित्तिकर्संज्ञायाम्
*
हविष्येयवानामेव मुख्यत्वम् यथा, --“हविष्येषु यवा मुख्यास्तदनु व्रीहयः स्मृताः ।माषकोद्रवगौरादिसर्व्वालाभेऽपि वर्ज्जयत्
”इति कत्यायनसंदिता १०
नवयवागमे तैरवश्यं श्राद्धं कार्य्यं अकरणेप्रत्यवायश्रवणात् यथा, --“नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने ।इच्छाश्राद्धानि कुर्व्वीत नवशस्यागमे तथा
इति विष्णुपुराणात् वक्षमाणबहुतरवचनेषुनवान्नश्रुतेः नवान्नागमत्वेनैव निमित्तं लाघवात् ।अमावस्यास्तिस्रोऽष्टका माघी प्रौष्ठपद्यूर्द्ध्वं कृष्ण-त्रयोदशी व्रीहियवपाकौ ।एतांस्तु श्राद्धकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः ।श्राद्धमेतेष्वकुर्व्वाणो नरकं प्रतिपद्यते
”इति श्राद्धतत्वे नवान्नश्राद्धे
)परिमाणविशेषः तु चतुर्धान्यमानरूपः इतिशुभङ्करः
षट्सर्षपपरिमाणात्मकश्च यथा, --“जालान्तरगते भानौ यच्चानु दृश्यते रजः ।तैश्चतुर्भिर्भवेल्लिख्या लिख्याषड्भिश्च सर्षपः ।षट्सर्षपैर्यवस्त्वेको गुञ्जैका तु यवैस्त्रिभिः
”इति शब्दचन्द्रिका
*
अङ्गुलिस्थयवाकाररेखाविशेषः यथा, --“तर्ज्जनीमूलसंपृक्तौ यवौ पुत्रार्थदौ क्रमात् ।मध्यमायां यवश्चैवाङ्गुष्ठेऽपूर्व्वधनप्रदः
”अपि सामुद्रके ।“मध्यमायां यदि यवो दृश्यते सुशोभनः ।तदान्यसञ्चितं द्रव्यं प्राप्नोत्यङ्गुष्ठके यवे
यस्यापि चक्रमङ्गुष्ठे यवपूर्णञ्च दृश्यते ।तदा पितामहादीनामर्ज्जितं लभते धनम्
”(पूर्व्वपक्षः यथा, वाजसनेयसंहितायाम् १४ ।३१ “एकत्रिंशतास्तु वत प्रजा असृज्यन्त यवा-श्चायवाश्चाधिपतय आसन् ।” “यवाः पूर्व्व-पक्षाः अयवाः अपरपक्षाः ।” इति तट्टी-कायां महीधरः
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यु मिश्रणे”@} 2 ‘-- अमिश्रणे च’ इत्यपि क्वचित् पाठः।
‘यावयेत जुगुप्सायाम्, मिश्रणे यौति, बन्धने।
युनाति युनीते च-- …।।’ 3 इति देवः।
यावकः-विका, यावकः-विका, 4 यियविषकः-युयूषकः-षिका, 5 योयूयकः-यिका
6 यविता-त्री, यावयिता-त्री, यियविषिता-युयूषिता-त्री, योयूयिता-त्री
7 युवन्-ती, यावयन्-न्ती, यियविषन्-युयूषन्-न्ती
-- यविष्यन्-न्ती-ती, यावयिष्यन्-न्ती-ती, यियविषिष्यन्-युयूषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- यावयमानः, -- योयूयमानः
-- यावयिष्यमाणः, -- योयूयिष्यमाणः
नियुत्-नियुतौ-नियुतः
-- -- -- 8 युतम्-युतः-युतवान्, यावितः, यियविषितः-युयूषितः, योयूयितः-तवान्
9 यवः-यवानी, 10 यवनः-यवनानी, यवनी, 11 यवकः, यावः, यावकः, 12 यावकम्, यावः, यियविषुः 13 -युयूषुः- 14 यियावयिषुः, योयुवः
यवितव्यम्, यावयितव्यम्, यियविषितव्यम्-युयूषितव्यम्, योयूयितव्यम्
15 प्रयवणीयम्, प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम्, 16 प्रयावनीयम्-प्रयावणीयम्, यियविषणीयम्-युयूषणीयम्, योयूयनीयम्
17 18 याव्यम्, याव्यम्, यियविष्यम्-युयूष्यम्, योयूय्यम्
ईषद्यवः-दुर्यवः-सुयवः
-- -- -- 19 यूयमानः, याव्यमानः, यियविष्यमाणः-युयूष्यमाणः, योयूय्यमानः
20 प्रयवः, 21 संयावः, 22 उद्यावः, 23 उद्यावः, 24 यवः, 25 योत्रम्, 26 यौत्रम्, यावः, यियविषः, युयूषः, योयूयः
यवितुम्, यावयितुम्, यियविषितुम्-युयूषितुम्, योयूयितुम्
27 यूतिः, यावना, यियविषा-युयूषा, योयूया
यवनम्, यावनम्, यियविषणम्-युयूषणम्, योयूयनम्
युत्वा, यावयित्वा, यियविषित्वा-युयूषित्वा, योयूयित्वा
प्रयुत्य, 28 प्रयूय, प्रयाव्य, प्रयियविष्य-प्रयुयूष्य, प्रयोयूय्य
29 यावम् २, युत्वा २, यावम् २, यावयित्वा, यियविषम् २, यियविषित्वा २, योयूयम्
योयूयित्वा
30 इति निप्रत्ययः।
युवन्त्यस्यामिति योनिः।]] योनिः, 31 इति कन्प्रत्ययः, धातोः दीर्घश्च भवति।
यूकः = क्षुद्रजन्तुः।]] यूकः-यूका, 32 इति थक्प्रत्यये निपात्यते।
निपातनादेव धातोर्दीर्घश्च।
यूथः = गजादिसंघातः।]] यूथः, 33 इति कनिन्प्रत्ययः।
यौति, यूयते वा इति युवा।
स्त्रियाम्, ‘यूनस्तिः’ 34 इति तिप्रत्यये युवतिः।]] युवा-युवतिः, 35 इति पप्रत्ययः दीर्घश्च।
यूपः = यज्ञपशुबन्धनकाष्ठः।]] यूपः, 36 इति ऊषन्प्रत्यये, धातूकारस्य लोपे रूपम्।
यूषः = व्यञ्जनम्।
मण्डम् इति केचित्।]] यूषः, 37 सप्रत्यये रूपम्।
योषा = योषित्।]] योषा, 38 इत्यागूच्प्रत्यये रूपम्।
यवागूः = पेया।]] यवागूः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
(१३४५)
02
=>
(२-अदादिः-१०३३। सक। सेट्। पर।)
03
=>
(श्लो। २४)
04
=>
[[७। ‘इमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः।… तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णवः।’ (भाष्ये- ७-२-१०) इति व्याघ्रभूतिकारिकायामुपात्तत्वादस्य सेट्त्वम्। सन्नन्ते तु, ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृयूर्णुभर--’ (७-२-४९) इति इड्विकल्पः। इट्पक्षे, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इत्यभ्यासस्येकारः। इडभावपक्षे झलादित्वात् सनः कित्त्वे, ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र रूपद्वयं बोध्यम्।]]
05
=>
[[८। यङन्ते सर्वत्रोत्तरखण्डे, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। पूर्व- खण्डे गुणः।]]
06
=>
[पृष्ठम्१०७९+ २६]
07
=>
[[आ। ‘पृक्ताग्रजः पृञ्जितगोपसूनुर्दृष्टोऽब्धिशायी जनैर्युवद्भिः।।’ धा। का। २-४६।]]
08
=>
[[१। ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति निष्ठायामिण्निषेधः। क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिषु तु ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेध इति विशेषः।]]
09
=>
[[२। पचादित्वात् (३-१-१३४) अच्प्रत्ययः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमा- रण्ययव--’ (४-१-४९) इत्यादिना आनुगागमे ङीषि यवानी इति सम्पद्यते। एतच्च, ‘यवाद् दोषे’ (वा। ४-१-४९) इति वचनाद् दुष्टे यवे स्त्रीत्वेन विवक्षित एवेति ज्ञेयम्। अन्यत्र तु टापि यवा इति।]]
10
=>
[[३। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः। स्त्रियाम्, ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहि- मारण्ययवयवन--’ (४-१-४९) इत्यादिना ‘यवनाल्लिप्याम्’ (वा। ४-१-४९) इति वचनेन यवनलिप्यां विवक्षितायामानुगागमो ङीष् भवतः। पुंयोगलक्षणे ङीषि तु यवनी इति सम्पद्यते।]]
11
=>
[[४। यव एव यवकः, स्वार्थे कन्। प्रज्ञादित्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्यये यावः।]]
12
=>
[[५। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुलि रूपमेवम्। यावकम् = रञ्जनसाधनीभूतो रसविशेषः। अत्र ण्वुलः स्त्र्यधिकारविहितत्वेऽपि ‘लिङ्गमविवक्षितं लोकाश्रितत्वा- ल्लिङ्गस्य’ इति न्यायेन नपुंसकलिङ्गमिति ज्ञेयम्।]]
13
=>
[[B। ‘संयुयूषुं दिशो बाणैरक्षं यियविषुर्द्रुमैः।’ भ। का। ९-३५।]]
14
=>
[[६। ण्यन्तात् सनि, ‘ओः पुयण्ज्यपरे’ (७-४-८०) इति अभ्यासेकारः।]]
15
=>
[[७। ‘कृत्यचः’ (८-४-२९) इति णत्वम्। प्रणियवनीयम्-प्रनियवनीयम् इत्यत्र तु, ‘शेषे विभाषा--’ (८-४-१८) इति णत्वविकल्पः।]]
16
=>
[[८। ‘णेर्विभाषा’ (८-४-३०) इति णत्वविकल्पः।]]
17
=>
[पृष्ठम्१०८०+ २६]
18
=>
[[१। ‘आसुयुवपि--’ (३-१-१२६) इति ण्यत्। अजन्तलक्षणयतोऽपवादः। ‘धातोस्तन्निमित्तस्यैव’ (६-१-८०) इत्यावादेशः। आवश्यकार्थेऽपि, ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यति एवमेव रूपम्।]]
19
=>
[[२। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]
20
=>
[[३। ‘ॠदोरप्’ (३-३-५७) इत्यप्प्रत्ययः भावे।]]
21
=>
[[४। ‘समि युद्रुदुवः’ (३-३-२३) इति सम्युपपदे करणे घञ्। संयावः = पिष्टविकारोऽपूपविशेषः।]]
22
=>
[[५। ‘उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः’ (३-३-४९) इति घञ्।]]
23
=>
[[६। ‘अध्यायन्यायोद्यावसंहाराश्च’ (३-३-१२२) इति संज्ञायां करणाधिकरणयोर्घञि निपात्यते। उद्यावः = भक्ष्यविशेषः।]]
24
=>
[[७। यौति अत्र रसादिकमिति यवः = धान्यविशेषः। ‘पुंसि संज्ञायां घः--’ (३-३-११८) इति संज्ञायां घप्रत्ययः।]]
25
=>
[[८। ‘दाम्नीशसयुयुज--’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन्प्रत्ययः। यूयतेऽनेनेति योत्रम् = गोपालकानां करे स्थितो दण्डविशेषः।]]
26
=>
[[९। ‘उणादयो बहुलम्’ (३-३-१) इति ष्ट्रन्प्रत्यये, ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इति वृद्धिरिति काशिका (७-२-११५)।]]
27
=>
[[१०। स्त्रियां क्तिनि, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इति इण्निषेधे, ‘ऊतियूतिजूति- सातिहेतिकीर्तयश्च’ (३-३-९७) इति निपातनात् दीर्घः, अन्तोदात्तत्वं च। यूतिः = संघः, एकत्र समेषां समागमः। गव्यूतिः = क्रोशयुगम्।]]
28
=>
[[११। छन्दसि विषये ल्यपि, ‘युप्लुवोदीर्घः--’ (६-४-५८) इति दीर्घ इति ज्ञेयम्। लोके तु तुकि प्रयुत्य इति भवति।]]
29
=>
[पृष्ठम्१०८१+ २७]
30
=>
[[१। ‘वहिश्रियु--’ [द। उ। १-२१]
31
=>
[[२। ‘अजिसुयु--’ [द। उ। ३-२४]
32
=>
[[३। ‘तिथपृष्ठगूथयूथप्रोथाः’ [द। उ। ६-३७]
33
=>
[[४। ‘कनिन् युवृषि--’ [द। उ। ६-५१]
34
=>
(४-१-७७)
35
=>
[[५। ‘कुसुयुभ्यश्च’ [द। उ। ७-५]
36
=>
[[६। ‘मूङ्य्व्योर्लोपश्च’ [द। उ। ९-१७]
37
=>
[[७। औणादिके [द। उ। ९-२१]
38
=>
[[८। ‘सृयु--’ [द। उ। १०-४]