| YouTube Channel

यन्त्रं (yantraM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यन्त्रं,
क्ली,
 (यच्छत्यत्रेति । यम + “गुधृवीपचिवचि-यमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः ।” उणा० ४ । १६६ ।इति त्रः ।) देवाद्यधिष्ठानम् ॥
(यथा, देवी-भागवते । ३ । २६ । २१ ।“अर्च्चाभावे तथा यन्त्रं नवार्णमन्त्रसंयुतम् ।स्थापयेत् पीठपूजार्थं कलसं तत्र पार्श्वतः ॥
”)पात्रभेदः । नियन्त्रणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
अग्नियन्त्रम् । इति महाभारतटीकायां नील-कण्ठः ॥
कामान् वन्दूक इत्यादि भाषा ॥
* ॥
वाद्यम् । यथा, --“यन्त्रस्य गुणदोषौ न विचार्य्यौ मधुसूदन ! ।अहं यन्त्रं भवान् यन्त्री न मे दोषा न मे गुणाः ॥
”इति महाभारतम् ॥
दारुयन्त्रादि । कल इति भाषा । यथा, --“ईश्वरः सर्व्वभूतानां हृद्देशेऽर्ज्जुन ! तिष्ठति ।भ्रामयन् सर्व्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । ६१ ॥
अस्यार्थः । “सर्व्वभूतानां हृन्मध्ये इश्वरोऽन्तर्यामीतिष्ठति । किं कुर्व्वन् सर्व्वाणि भूतानि माययानिजशक्त्या भ्रामयंस्तत्तत्कर्म्मसु प्रवर्त्तयन् यथादारुयन्त्रमारूढानि कृत्रिमाणि भूतानि सूत्र-धारो लोके भ्रामयति तद्बदिति । यद्बा यन्त्राणिशरीराणि आरूढानि भूतानि देहाभिभानिनोजीवान् भ्रामयन्नित्यर्थः ।” इति श्रीधरस्वामी ॥
अथ पूजाधारयन्त्रम् । तत्र नारदीये ।“आपोऽग्निर्हृदयं चक्रं विष्णोः क्षेत्रसमुद्भवम् ।यन्त्रञ्च प्रतिमास्थानमर्च्चने सर्व्वदा हरेः ॥
”गौतमीये ।“शालग्रामे मणौ यन्त्रे प्रतिमामण्डलेषु च ।नित्यं पूजा हरेः कार्य्या न तु केवलभूतले ॥
”योगिनीतन्त्रे ।“लिङ्गस्थां पूजयेद्देवीं पुस्तकंस्थां तथैव च ।मण्डलस्थां महामायां यन्त्रस्थां प्रतिमासु च ।जलस्थां वा शिलास्थां वा पूजयेत् परमेश्वरीम् ॥
”एतत् सर्व्वं यन्त्राभावे । कौलावलीये ।“यत्रापराजितापुष्पं जवापुष्पञ्च विद्यते ।करवीरे शुक्लरक्ते द्रोणं वा यत्र तिष्ठति ।तत्र देवी वसेन्नित्यं तद्यन्त्रे चण्डिकार्च्चनम् ॥
”एतत् सर्व्वयन्त्राभावे । तथा च ।“यन्त्रं मन्त्रमयं प्रोक्तं मन्त्रात्मा देवतैव हि ।देहात्मनोर्यथा भेदो यन्त्रदेवतयोस्तथा ॥
”तथा ।“आदौ लिखेद्यन्त्रराजं देवतायाश्च विग्रहम् ।कामक्रोधादिदोषोत्थसर्व्वदुःखनियन्त्रणात् ॥
यन्त्रमित्याहुरेतस्मिन् देवः प्रीणाति पूजितः ।विना यन्त्रेण पूजायां देवता न प्रसीदति ॥
दुःखनिर्यन्त्रणाद्यन्त्रमित्याहुस्तन्त्रवेदिनः ॥
”इति यन्त्रपूजाप्राधान्यम् ॥
* ॥
अथ धारणयन्त्राणि । तत्रादौ भुवनेश्वरी-यन्त्रम् । शारदायाम् ।“आलिख्याष्टदिगर्गलान्युदरगं पाशादिकंत्र्यक्षरंकोष्ठेष्वङ्गमनून् परेषु विलिखेदष्टार्णमन्त्रद्बयम् ।अच्पूर्व्वापरषट्कयुग् लयवरान् व्योमास-नानर्गले-ष्वालिख्येन्द्रजलाधिपादिगुणशः पंक्तिद्वयात्तत्-परम् ॥
कोष्ठेष्वष्टयुगार्णमात्मसहितां युग्मस्वरान्तर्गतांमायां केशरगां दलेषु विलिखेन्मलं त्रिपंक्ति-क्रमात् ।त्रिः पाशाङ्कुशवेष्टितञ्च लिपिभिर्व्वीतं क्रमाद्-व्युत्क्रमात्पद्मस्थेन घटेन पङ्कजमुखेनावेष्टितं तद्बहिः ॥
”घटार्गलमिदं यन्त्रं मन्त्रिणां श्रीप्रदं महत् ।पाशश्रीशक्तिकन्दर्पकामशक्तीन्दिराङ्कुशाः ॥
प्रथमोऽष्टाक्षरो मन्त्रस्ततः कामिनि रञ्जिनि ।स्वाहान्तोऽष्टाक्षरः सद्भिरपरः परिकीर्त्तितः ॥
ह्रीं गौरि रुद्रदयिते योगेश्वरि सवर्म्मफट् ।द्विठान्तः षोडशार्णोऽयं मन्त्रः सद्भिरुदीरितः ॥
”इति घटार्गलयन्त्रम् ॥
* ॥
“तारे हुँ विलिखेत् सरोजकुहरे साध्याभि-धानान्वितंमन्त्रार्णान् वसुसंख्यकान् वसुदलेष्वालिख्यतद्बाह्यतः ।शक्त्या त्रिः परिवेष्टितं घटगतं पद्मस्थमब्जा-ननंयन्त्रं वश्यकरं ग्रहादिभयहृल्लक्ष्मीप्रदंकीर्त्तिदम् ॥
”इति त्वरितायन्त्रम् ॥
* ॥
“पद्मं भानुदलान्वितं प्रविलिखेत् तत्कर्णिकायांपुन-स्तारं शक्तिगबीजसाध्यसहितं तत्केशरेषुक्रमात् ।मर्दिन्यामनुसम्भवान् युगलशो वर्णान् पुनःपत्रगान्मन्त्रार्णान् गुणशो विधाय विलिखेदन्त्यंतदन्त्ये दले ॥
”मन्त्रस्तु ।“उत्तिष्ठ पुरुषि किं स्वपिषि भयं मे समुपस्थितम् ।यदि शक्यमशक्यं वा तन्मे भगवति शमयस्वाहा ॥
मातृकार्णेन संवीतं भूपुरद्वयमध्यगम् ।यन्त्रञ्च विन्ध्यवासिन्याः प्रोक्तं सर्व्वसमृद्धिदम् ॥
रक्षाकरं विशेषेण क्षुद्रभूतादिनाशनम् ।राज्यदं भ्रष्टराज्यानां वश्यदं वश्यमिच्छताम् ॥
सुतार्थिनीनां सुतदं रोगिणां रोगशान्तिदम् ।बहुना किमिहोक्तेन यन्त्रं यत् कामदो मणिः ॥
”इति वनदुर्गायन्त्रम् ॥
* ॥
अथ लक्ष्मीयन्त्रम् ।“वेदादिस्थितसाध्यनामयुगशः श्रीशक्ति-मारान्वितंकिञ्जल्केषु दिनेशपत्रविलसन्मन्त्राक्षरं तद्बहिः ।पद्मं व्यञ्जनकेशरं स्वरलसत्पत्राष्टयुग्मं धरा-विम्बाभ्यां वषडन्तया त्वरितया यन्त्रं लिखेद्-बेष्टितम् ।भूपुरद्वयकोणेषु हक्षौ लेख्यौ पुनः पुनः ।महालक्ष्मीयन्त्रमिदं सर्व्वैश्वर्य्यफलप्रदम् ॥
सर्व्वदुःखप्रशमनं सर्व्वापद्बिनिवारकम् ।बहुना किमिहोक्तेन परमस्मान्न विद्यते ॥
” * ॥
अथ त्रिपुरभैरवीयन्त्रम् ।“मध्याद्यं नवयोनिषु प्रविलिखेद्बीजानि वर्णांस्त्रिशोगायत्त्र्याः पुनरष्टपत्रविवरेष्वालिख्य लिप्या-वृतम् ।भूविम्बद्वितयेन मन्मथयुजा कोणेषु संवेष्टितंयन्त्रं त्रैपुरमीरितं त्रिभुवनप्रक्षोभणं श्रीप्रदम् ॥
”गायत्त्री तु ।“मन्मथं त्रिपुरादेवि विद्महे पदमुद्धरेत् ।उक्त्वा कामेश्वरिपदं प्रवदेदथ धीमहि ॥
अन्ते च प्रवदेद्भूयस्तन्नः क्लिन्ने प्रचोदयात् ।गायत्त्र्यषा समाख्याता त्रैपुरी सर्व्वसिद्धिदा ॥
”यन्त्रान्तरम् ।“वह्नेर्गेहयुगान्तरस्थमदने मायां लिखेद्वाग्भवंषट्कोणेष्वथ सन्धिषु प्रविलिखेत् हुंकार-मावेष्टितम् ।स्त्रींबीजेन समीरितं त्रिभुवनप्रक्षोभणं त्रैपुरंयन्त्रं पञ्चमनोभवात्मकमिदं सौन्दर्य्यसम्पत्-करम् ॥
”इति त्रिपुरायन्त्रम् ॥
* ॥
अथ श्रीविद्यायन्त्रम् ।“विशेषं धारणं यन्त्रं प्रसङ्गात् कथयामि ते ॥
रेफहकारयोर्मध्ये देवीनामभिमुख्यकम् ।साध्यनाम द्वितीयान्तं तस्योर्द्धे विलिखेन्मनुम् ॥
तत्रैव मातृकां सर्व्वां विलिखेच्चक्रबाह्यतः ।पञ्चगव्यामृतेनैव मूलेन परिवेष्टयेत् ॥
तत्र प्राणं प्रतिष्ठाप्य विद्यामष्टोत्तरं शतम् ।तत् स्पृष्ट्वा प्रजपेन्मन्त्रं देवीध्यानपरायणः ॥
हेम्नो मध्यगतं कृत्वा रजतस्याथवा पुनः ।करे धृत्वा जगद्बश्यं हृदये स्त्रीषु वल्लभम् ॥
कण्ठे धनं लभेद्भाले स्तम्भनं जम्भनं भवेत् ।शिखायां मोक्षमाप्नोति तस्माद्यत्नेन धार-येत् ॥
” * ॥
अथ गणेशयन्त्रम् ।“बीजं षट्कोणमध्ये स्फुरदनलपुरे तारगंदिक्षु लक्ष्मी-मायाकन्दर्पभूमीस्तदनुरसपुटेष्वालिखेद्बीज-षट्कम् ।तत्सन्धिष्वङ्गमन्त्रान् वसुदलकमले मूलमन्त्रस्यवर्णान्शिष्टान् पत्रेषु विद्वान् विलिखतु गुणशश्चान्त्य-मन्त्ये पलाशे ॥
आवीतं लिपिभिः क्रमोत्क्रमवशात् पाशा-ङ्कुशाभ्यामपिभूविम्बद्बितयेन विष्टितमिदं यन्त्रं गणाधीशितुः ।लाक्षाकुङ्कुमरोचनामृगमदैर्भूर्जोदरे हेम्नि वासंलिख्याभिवहन् लभेत सकलैः संप्रार्थनीयांश्रियम् ॥
उक्तं महागणपतेर्व्विधानं सुरपूजितम् ।सर्व्वसिद्धिकरं पुंसां समस्तपुरुषार्थदम् ॥
” * ॥
अथ श्रीरामयन्त्रम् ।“तारं मध्ये विलिखतु मनुं षट्सु कोणेषु सन्धि-ष्वङ्गं मायां स्मरमपि लिखेत् कोणगण्डेषुपश्चात् ।किञ्जल्केषु स्वरगणमतो पत्रमध्येषु माला-मन्त्रस्यार्णान् गुहमुखमितानष्टमे पञ्चवर्णान् ॥
दशाक्षरेण संवेष्ट्य कादिवर्णैश्च भूपुरे ।दिग्विदिक्षु लिखेद्बीजे नरसिंहवराहयोः ॥
नमो भगवते ब्रूयाच्चतुर्थ्या रघुनन्दनम् ।रक्षोघ्नविषदायान्ते मधुरादि समीरयेत् ॥
प्रसन्नवदनायेति पश्चादमिततेजसे ।बलाय पश्चाद्रामाय विष्णवे तदनन्तरम् ।प्रणवादिनमोऽन्तोऽयं मालामन्त्रः प्रकीर्त्तितः ॥
”अथ नृसिंहयन्त्रम् ।“बीजं साध्यसमन्वितं प्रविलिखेन्मध्येऽष्टपत्रेष्वथोमन्त्रार्णान् श्रुतिशो विभज्य विलिखेल्लिप्याबहिर्व्वेष्टयेत् ।बाह्ये कोणगबीजबद्धवसुधागेहद्वयेनावृतंयन्त्रं क्षुद्रविषग्रहामयरिपुप्रध्वंसनं श्रीप्रदम् ॥
” * ॥
अय गोपालयन्त्रम् ।“पिण्डं मूलेन वीतं दहनपुरयुगे कोणराजत्षडर्णंकुर्य्यात् पद्मं दशार्णस्फुरितदशदलं कामबीजेनवीतम् ।पद्मं किञ्जल्कसंस्थस्वरविकृतिदलप्रोल्लसत्-षोडशार्णंकिञ्जल्कव्यञ्जनाढ्यं विकृतियुगदलेष्वर्पितानष्ट-वर्णान् ॥
पाशाङ्कुशाभ्यामावीतं क्षौणीपुरयुगास्रिषु ।अष्टाक्षरेण लसितं यन्त्रं गोपालदैवतम् ॥
धर्म्मार्थकामफलदं सर्व्वरक्षाकरं स्मृतम् ।पञ्चान्तको धरासंस्थो मनुर्बिन्दुविभूषितः ॥
पिण्डबीजमिदं प्रोक्तं सर्व्वसिद्धिकरं परम् ।स्मरः कृष्णाय ठद्वन्द्वं षडर्णो मनुरीरितः ॥
गोपीजनान्ते प्रददेद्बल्लभायाग्निवल्लभा ।अयं दशाक्षरो मन्त्रो दृष्टादृष्टफलप्रदः ॥
प्रणवं हृदयं कृष्णं ङेऽन्तमुक्त्वा ततः परम् ।तादृशं देवकीपुत्त्रं हुं फट्स्वाहासमन्वितम् ।षोडशाक्षरमन्त्रोऽयं गोविन्दस्य जगत्पतेः ॥
पिण्डं रतिपतेर्ब्बीजं नमो भगवते ततः ।नन्दपुत्त्राय बालादिवपुषे श्यामलाय च ॥
गोपीजनपदस्यान्ते वल्लभाय द्विठावधि ।अनुष्टुप् मन्त्र आख्यातो गोपालस्य जगत्पतेः ॥
अनङ्गः कृष्णगोविन्दौ ङेऽन्तावष्टाक्षरो मनुः ॥
”इति गोपालयन्त्रम् ॥
* ॥
अथ गोपालस्य यन्त्रान्तरम् ।“प्राक् प्रत्यक् दक्षिणोदक् विधिवदभिलिखेत्स्पष्टरेखाचतुष्कंकोणोद्यच्छूलयुक्तं बलययुगयुतं मध्यपूर्व्वंतदन्तम् ।श्लोकस्यार्णान् पुरस्ताद्बसुपदविवरेष्वष्टवर्णंलिखित्वातद्बाह्य द्वादशार्णैस्तदनुपरिवृतं देवकीपुत्त्र-यन्त्रम् ॥
तं सुकी देव देवेतं तं वेदे वरतो वतम् ।तं वतो रूढतो ख्यातं तं ख्यातो देवकीसुतम् ॥
लिखितं भूर्ज्जपत्रादौ यन्त्रमेतद्यथाविधि ।विधृतं बाहुना नित्यं सर्व्वकामफलप्रदम् ॥
पलाशवृक्षफलके लिखितं साधु साधितम् ।गोस्थाने निखनेदेतत् गवां बृद्धिर्भवेत्तदा ॥
” * ॥
अथ शिवयन्त्रम् । तत्रादौ षट्कोणमण्डलंकृत्वा तदन्तः साध्यनामयुक्तं प्रासादबीजंविलिख्य षट्कोणेषु प्रणवसहितपञ्चाक्षरवर्णान्विलिख्य विवरेषु षडङ्गमन्त्रान् तद्बहिः पञ्च-दलानि विरचय्य तद्दलेषु ओँ ईशानाय नमःओँ तत्पुरुषाय नमः ओँ अघोराय नमःओँ सद्योजाताय नमः ओँ वामदेवाय नमः ।इति पञ्चमन्त्रान् प्रागादिक्रमेण लिखेत् ।तद्बहिरष्टदलानि रचयित्वा तद्दलेषु मातृका-घर्णान् लिखेत् । तद्बहिर्वृत्तं त्र्यम्बकेन वेष्टयेत् ।एतद्यन्त्रं जपहोमादिना सम्पूज्य धारयेत् ।आयुरारोग्यैश्वर्य्यादिसिद्धिर्भवति ॥
* ॥
अथमृत्युञ्जयस्य यन्त्रम् ।“मध्ये साध्याक्षराढ्यं ध्रुवमभिविलिखेन्मध्यमंदिग्दलेषुकोणेष्वन्त्यं मनोस्तत् क्षितिभुवनमथो दिक्षुचन्द्रं विदिक्षु ।टान्तं यन्त्रं तदुक्तं सकलभयहरं क्षेडभूतापमृत्यु-व्याधिव्यामोहदुःखप्रशमनमुदितं श्रीप्रदंकीर्त्तिदायि ॥
” * ॥
अथकालीयन्त्रम् । यामले ।“आद्यं बीजं ससाध्यं प्रथमवसुगृहे तद्वहि-श्चाष्टकोणेपूर्व्वाद्यं चाष्टबीजं तदनु वसुगृहद्बन्द्बकेबीजषट्कम् ।किञ्जल्कं तत् स्वराढ्यं वसुदलविवरे स्वाहयाबीजषट्कंकूर्च्चाभ्यामेव वीतं क्षितिगृहयुगयोरन्तरेयन्त्रराजम् ॥
देवीबीजत्रयं तत् प्रतिदिशमपरं शक्तिबीज-द्बयं तत्कोणे कोणे लिखेद्यस्त्रिजगति स गुरुःशङ्करस्यापि विष्णोः ॥
”अथ शान्तिकादौ ताराधारणयन्त्रम् । तदुक्तंफेत्कारीये ।“योनियुग्मे लिखेन्मन्त्रं मन्त्री हेमशलाकया ।क्लीवहीनान् दीर्घवर्णान् षट्कोणे विलिखेत्ततः ॥
अष्टपत्रेष्वष्टवर्णान् तद्बहिर्भूपुरद्वयम् ।अष्टवज्रं भूपुरे च विलिख्य साधकोत्तमः ॥
सुवर्णपट्टे भूर्ज्जे वा रूप्ये वाप्यथ सुव्रते ।विलिखेद्धेमलेखन्या गन्धाष्टकसमन्वितम् ॥
दूर्व्वाकाण्डेन वालिख्य कुशमूलेन वा पुनः ॥
”एकवीराकल्पे ।“वेष्टितं पीतवस्त्रेण जतुना परिवेष्टयेत् ॥
बध्नीयात् पट्टसूत्रेण शिशूनां कण्ठभूषणम् ।स्त्रीणां वामभुजे चैवमन्येषां दक्षिणे भुजे ।बन्ध्यापि लभते पुत्त्रं निर्धनो धनवान् भवेत् ॥
इमां रक्षां पुरा बध्वा ज्ञानार्थं गौतमादिभिः ।प्रीत्यर्थं पार्थिवैश्चान्यैः संग्रामे जयकाङ्खिभिः ॥
”अस्यार्थः । योनियुग्मे षट्कोणे । तस्य मध्येहेमशलाकादिना भूर्ज्जपत्रादौ कुङ्कुमरोचना-रक्तचन्दनजटामांसीनां समांशं विधाय पङ्क्तिक्रमेण मूलमन्त्रं लिखित्वा तस्य हृल्लेखारेफ-मध्ये अमुकस्य रक्षां कुरु कुरु अमुकीनां शुभंपुत्त्रमुत्पादयेति वा अस्य ज्ञानं कुरु कुरुइत्यादि वा साध्यसहितं विलिख्य षट्कोणेक्लीवभिन्नान् दीर्घवर्णान् आ ई ऊ ऐ औ अःइत्येकैकं लिखेत् । तदुक्तम् ।“स्वराणां मध्यगं यच्च तच्चतुष्कं नपुंसकमिति ।”अष्टपत्रेष्वष्टवर्णान् । ऐं ह्रीं ओँ ऐं ह्रीं फट्स्वाहेति लिखेत् । तदुक्तम् ।“वाग्भवं कुलदेवीञ्च तारकं वाग्भवं तथा ।हृल्लेखा चास्त्रमन्त्रान्ते वह्निजायावधिर्मनुः ॥
अष्टाक्षरो मनुः प्रोक्तो मन्त्राणां सार ईरितः ॥
”अथ यन्त्रलिखनद्रव्यम् ।“काश्मीररोचनालाक्षामृगेभमदचन्दनैः ।विलिखेद्धेमलेखन्या यन्त्राण्येतानि देशिकः ॥
भूमिस्पृष्टं शवस्पृष्टं यन्त्रं निर्म्माल्यसङ्गतम् ।विदीर्णं लङ्घितं मन्त्री यन्त्रं नैव च धारयेत् ॥
सौवर्णे राजते पात्रे भूर्जे वा सम्यगालिखेत् ।अथवा ताम्रपट्टे वा गुटिकां कृत्य धारयेम् ॥
यावज्जीवं सुवर्णे स्यात् रौप्ये विंशतिवार्षिकम् ।भूर्ज्जे द्बादश वर्षाणि तदर्द्ध्वं ताम्रपट्टके ॥
”इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
अन्यत् कालिकापुराणे ७७ । ७८ । ७९ अध्यायेषुद्रष्टव्यम् ॥
* ॥
अथ यन्त्रसंस्कारः । वामके-श्वरतन्त्रे ।“स्नात्वा संकल्पयेन्मन्त्री गुरोरर्च्चनमाचरेत् ।पञ्चगव्यं ततः कृत्वा शिवमन्त्रेण मन्त्रितम् ॥
तत्र चक्रं क्षिपेन्मन््री प्रणवेन समाकुलम् ।तदुद्धृत्य ततश्चक्रं स्थापयेत् स्वर्णपात्रके ॥
पञ्चामृतेन दुग्धेन शीतलेन जलेन च ।चन्दनेन सुगन्धेन कस्तूरीकुङ्कुमेन च ॥
पयोदधिघृतक्षौद्रशर्कराद्यैरनुक्रमात् ।तोयधूपान्तरैः कुर्य्यात् पञ्चामृतविधिं बुधः ॥
हाटकैः कलसैर्देवीमष्टभिर्व्वारिपूरितैः ।कषायजलसम्पन्नैः कारयेत् स्नानमुत्तमम् ॥
स्नानं समाप्य तां देवीं स्थापयेत् स्वर्णपाठके ।यन्त्रराजाय विद्महे महायन्त्राय धीमहि तन्नोयन्त्रं प्रचोदयात् ॥
स्पृष्ट्वा यन्त्रं कुशाग्रेण गायत्त्र्या चाभिमन्त्रयेत् ।अष्टोत्तरशतं देवि ! देवताभावसिद्धये ॥
आत्मशुद्धिं ततः कृत्वा षडङ्गैर्द्देवतां यजेत् ।तत्रावाह्य महादेवीं जीवन्यासञ्च कारयेत् ॥
उपचारैः षोढशभिर्महामुद्रादिभिः सदा ।फलताम्बूलनैवेद्यैर्देवीं तत्र समर्च्चयेत् ॥
पट्टसूत्रादिकं दद्यात् वस्त्रालङ्कारमेव च ।अगुरुं चामरं घण्टां यथायोग्यं महेश्वरि ! ।सर्व्वमेतत् प्रयत्नेन दद्यादात्महिते रतः ॥
ततो जपेत् सहस्रञ्च सकलेप्सितसिद्धये ।बलिदानं ततः कृत्वा प्रणमेच्चक्रराजकम् ॥
अष्टोत्तरशतं हुत्वा सम्पाताज्यं विनिःक्षिपेत् ।होमकर्म्मण्यशक्तश्चेत् द्बिगुणं जपमाचरेत् ॥
धेनुमेकां समानीय स्वर्णशृङ्गाद्यलङ्कृताम् ।गुरवे दक्षिणां दद्यात् ततो देव्या विसर्ज्जनम् ॥
”अस्य प्रयोगः । कृतनित्यक्रियः स्वस्तिवाचन-पूर्व्वकं सङ्कल्पं कुर्य्यात् । आद्येत्यादि अमुक-गोत्रः श्रीअमुकदेवशर्म्मा अमुकदेवतायाःपूजार्थं अमुकयन्त्रसंस्कारमहं करिष्ये । इतिसंकल्प्य पञ्चगव्यमानीय हौमितिमन्त्रेणाष्टोत्तर-शतं अभिमन्त्र्य प्रणवेन यन्त्रं तत्र क्षिपेत् ।तत उत्तोल्य स्थापयेत् । ततः शीतलजलचन्दन-गन्धकस्तूकीकुङ्कुमैः स्नापयित्वा पञ्चगव्यमानीयहौमिति मन्त्रेणाष्टोत्तरशतमभिमन्त्र्य प्रणवेनपूर्व्ववत् शोधयित्वा स्नापयेत् । तत्र क्रमः ।प्रथमं क्षीरेण स्नापयित्वा धूपं दद्यात् । एवंदध्ना घृतेन मधुना शर्करया च । ततोऽष्टभिःकलसैः कुङ्कुमगोरोचनाचन्दनमिश्रितैस्तोयैःस्नापयेत् । सर्व्वत्र स्नानं मूलमन्त्रेण ततोयन्त्रमुत्तोल्य कुशाग्रेण तत् स्पृष्ट्वा यन्त्रराजायविद्महे महायन्त्राय धीमहि तन्नो यन्त्रं प्रचो-दयात् । इत्यष्टोत्तरशतमभिमन्त्र्य प्राणप्रतिष्ठांकुर्य्यात् । अस्य प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्य ब्रह्मविष्णु-महेश्वरा ऋषय ऋग्यजुःसामानि छन्दांसिचैतन्यं देवता प्राणप्रतिष्ठायां विनियोगः ।तद्यथा । आं ह्रीं क्रों यं रं लं वं शं षं सं हौंहं सः अमुकदेवतायाः प्राणा इह प्राणाः ।एवं आमित्यादि अमुकदेवतायाः जीव इहस्थितः । एयं आमित्यादि अमुकदेवतायाः सर्व्वे-न्द्रियाणि । एवं आमित्यादि अमुकदेवतायावाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रघ्राणप्राणा इहागत्य सुखं चिरंतिष्ठन्तु स्वाहा । इति प्राणान् प्रतिष्ठाप्य तत्रप्रकृतदेवतामावाह्य षोडशोपचारैः पञ्चोप-चारैर्व्वा पूजयेत् । ततः पट्टसूत्रादिकं दत्त्वाअष्ठोत्तरशतं अप्त्वा शक्तश्चेत् बलिं दद्यात् ।ततोऽष्टोत्तरशतहोमं कृत्वा प्रत्याहुतिसम्पातंदद्यात् । होमाभावे द्बिगुणजपः कार्य्यः । ततोदक्षिणां दत्त्वा अच्छिद्रावधारणं कुर्य्यात् ।इति तन्त्रसारः ॥
* ॥
औषधपाकार्थयन्त्राणियथा, --“भाण्डे वितस्तिगम्भीरे मध्ये निहितकूपिके ।कूपिकाकण्ठपर्य्यन्तं बालुकाभिश्च पूरिते ॥
भेषजं कूपिकासंस्थं वह्निना यत्र पच्यते ।बालुकायन्त्रमेतद्धि यन्त्रतन्त्रबुधैः स्मृतम् ॥
”इति बालुकायन्त्रम् ॥
“निबद्धमौषधं सूतं भूर्ज्जे तत्त्रिगुणान्तरे ।रसपोटलिकां काष्ठे दृढं बद्ध्वा गुणेन हि ॥
सन्धानपूर्णं कुम्भान्तः स्वावलम्बनसंस्थितम् ।अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं तत्तदुक्तक्रमेण हि ।दोलायन्त्रमिदं प्रोक्तं स्वेदनाख्यं तदेव हि ॥
”सन्धानं काञ्जिकादि । इति दोलायन्त्रम् ॥
* ॥
“साम्बुस्थालीमुखे बद्धे वस्त्रे स्वेद्यं निधाय च ।पिधाय पच्यते यत्र तद्यन्त्रं स्वेदनं स्मृतम् ॥
”इति स्वेदनयन्त्रम् ॥
“अधःस्थाल्यां रसं क्षिप्त्वा निदध्यात्तन्मुखोपरि ।स्थालीमूर्द्ध्वमुखीं सम्यक् निरुध्य मृदुमृत्सया ॥
ऊर्द्ध्वस्थाल्यां जलं क्षिप्त्वा चुल्ल्यामारोप्य यत्नतः ॥
अधस्ताज्ज्वालयेदग्निं यावत् प्रहरपञ्चकम् ।स्वाङ्गशीतं ततो यन्त्राद्गृह्णीयाद्रसमुत्तमम् ।विद्याधराभिधं यन्त्रमेतत्तज्ज्ञैरुदाहृतम् ॥
”इति विद्याधरयन्त्रम् ॥
“बालुकासु समस्ताङ्गं गर्त्ते मूषारसान्विता ।दीप्तोपलैः मंवृणुयाद्यन्त्रं भूधरनामकम् ॥
”इति भूधरयन्त्रम् ॥
“यन्त्रं डमरुसंज्ञं स्यात्तत् स्थाल्योर्मुद्रिते मुखे ॥
”इति डमरुयन्त्रम् । इति भावप्रकाशः ॥
(तथाच ।“अन्धमूषा तु कर्त्तव्या गोस्तनाकारसन्निभा ।सैव छिद्रान्विता मध्ये गम्भीरामारणोचिता ॥
”इति अन्धमूषायन्त्रम् ॥
“द्बौ भागौ तु सदुग्धस्य एकावल्मीकमृत्तिका ।लोहकिट्टस्य भागैकं श्वेतपाषाणभागिकम् ॥
नरकेशसमं किञ्चित् छागीदुग्धेन पेषयेत् ।माषद्बयं दृढं मर्द्द्यं तेन मूषां सुसम्पुटाम् ॥
शोषयित्वा रसं क्षिप्त्वा तत्कल्कैः सन्धि लेपयेत् ।रौद्रमूषा समाख्याता सम्यक्पारदसाधिका ॥
”इति मूषायन्त्रम् ॥
* ॥
“बालुकापूरितं भाण्डं तन्मध्ये सूतकं क्षिपेत् ।रसं मूषागतञ्चैव भाण्डं स्रावेण रोधयेत् ॥
लिप्त्वा मृल्लवणैः सन्धिं पाचयेच्चुल्विकाग्निना ।बालुकायन्त्रमेतद्धि योजयेद्रसकर्म्मणि ॥
”इति बालुकायन्त्रम् ॥
“तिर्य्यक्कण्ठं काचकुप्या गिलयेत् स्वल्पभाण्डकैः ।तिर्य्यक्कृत्वा पचेत् भाण्डं वकयन्त्रमिति स्मृतम् ॥
”इति वकयन्त्रम् ॥
“ऊर्द्ध्वाधः संपुटाकारं तन्मध्ये रससंस्थितम् ।कवचीयन्त्रमेतद्धि रसादिद्रव्यसाधनम् ॥
”इति कवचीयन्त्रम् ॥
* ॥
इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणाद्यधिकारे ॥
चिकित्सोपयग्यपरयन्त्रविवृतिर्यथा, --“यन्त्रशतमेकोत्तरमत्र हस्तमेव प्रधानतमंयन्त्राणामवगच्छ । किं कारणम् । यस्माद्धस्ता-दृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्म्म-णाम् । तत्र मनःशरीरावाधकराणि शल्यानितेषामाहरणोपायो यन्त्राणि । तानि षट्प्रका-राणि । तद्यथा । स्वस्तिकयन्त्राणि । सन्दंश-यन्त्राणि । तालयन्त्राणि । नाडीयन्त्राणि ।शलाकायन्त्राणि । उपयन्त्राणि चेति ॥
तत्र चतुर्व्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि । द्वे सन्दंश-यन्त्रे । द्वे एव तालयन्त्रे । विंशतिर्नाड्यः । अष्टा-विंशतिः शलाकाः । पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ॥
तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति तत्प्रतिरूप-काणि वा तदलाभे । तत्र नानाप्रकाराणांव्यालानां मृगपक्षिणां मुखैर्मुखानि यन्त्राणांप्रायशः सदृशानि तस्मात् तत्सारूप्यादागमादु-पदेशादन्ययन्त्रदर्शनाद्युक्तितश्च कारयेत् ।समाहितानि यन्त्राणि खरश्लक्ष्णमुखानि च ।सुदृढानि सुरूपाणि सुग्रहाणि च कारयेत् ॥
तत्र स्वस्तिकयन्त्राण्यष्टादशाङ्गुलप्रमाणानिसिंहव्याघ्रवृकतरक्षुऋक्षद्वीपिमार्जारशृगाल-मृगैर्व्वारुककाककङ्ककुररचासभासशशघात्यु-लूकचिल्लिश्येनगृध्रक्रौञ्चभृङ्गराजाञ्जलिकर्णाव-भञ्जननन्दिमुखमुखानि मसूराकृतिभिः कीलै-रवबद्धानि मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाण्यस्थि-विनष्टशल्योद्धरणार्थमुपदिश्यन्ते ॥
* ॥
सनिग्रहो-ऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतस्त्वग्मांस-सिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ।तालयन्त्रे द्बादशाङ्गुले मत्स्यतालुवदेकतालद्बि-तालके कर्णनासानाडीशल्यानामाहरणार्थम् ।नाडीयन्त्राण्यनेकप्रकाराण्यनेकप्रयोजनान्येक-तोमुखान्युभयतोमुखानि च तानि स्रोतोगत-शल्योद्धरणार्थं रोगदर्शनार्थमाचूषणार्थं क्रिया-सौकर्य्यार्थञ्चेति तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानियथायोगपरिणाहदीर्घाणि च ।भगन्दरार्शोऽर्व्वुदव्रणवस्त्युत्तरवस्तिमूत्रवृद्धिद-कोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयत्त्राण्यलावु-शृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्धक्ष्यामः ।शलाकायन्त्राण्यपि नानाप्रकाराणि नाना-प्रयोजनानि यथायोगपरिणाहदीर्घाणि च तेषांगण्डूपदशरपुङ्खसर्पफणवडिशमुखे द्वे द्वे एषण-व्यूहनचालनाहरणार्थमुपपदिश्येते । मसूरदल-मात्रमुखे द्वे किञ्चिदानताग्रे स्रोतोगतशल्योद्ध-रणार्थम् । षट्कार्पासकृतोष्णीषाणि प्रमार्ज्जन-क्रियासु । त्रीणि दर्व्याकृतीनि खल्लमुखानिक्षारौषधप्रणिधानार्थम् । त्रीण्यन्यानि जाम्बव-वदनानि त्रीण्यङ्कुशवदनानि षडवाग्निकर्म्मस्व-भिप्रेतानि । नासार्वुदहरणार्थमेकं कोलास्थि-दलमात्रमुखं खल्लतीक्ष्णोष्ठम् । अञ्जनार्थमेकंकलायपरिमण्डलमुभयतो मुकुलाग्रम् । मूत्र-मार्गविशोधनार्थमेकं मालतीपुष्पवृन्ताग्रप्रमाण-परिमण्डलमिति ।उपयन्त्राण्यपि रज्जुवेणिकापट्टचर्म्मान्तवल्कल-लतावस्त्राष्ठीलाश्म-मुद्गर-पाणिपाद-तलाङ्गुलि-जिह्वा-दन्तनखमुख-बालाश्वकटकशाखाष्ठीवन-प्रवाहणहर्षायस्कान्तमयानि क्षाराग्निभेषजानिचेति ।एतानि देहे सर्व्वस्मिन् देहस्यावयवे तथा ।सन्धौ कोष्ठे धमन्याञ्च यथायोगं प्रयोजयेत् ॥
यन्त्रकर्म्माणि तु निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनवर्त्तन-चालनविवर्त्तनविवरणपीडनमार्गविशोधनविक-र्षणाहरणाञ्चनोन्नमनविनमनभञ्जनोन्मथना-चूषणैषणदारणर्ज्जूकरणप्रक्षालनप्रधमनप्रमा-र्ज्जनानि चतुर्विंशतिः ॥
स्वबुद्ध्या चापि विभजेद्यन्त्रकर्म्माणि बुद्धिमान् ।असंख्येयविकल्पत्वाच्छल्यानामिति निश्चयः ॥
तत्रातिस्थूलमसारमतिदीर्घमतिह्रस्वमग्राहिविषमग्राहि वक्रं शिथिलमत्युन्नतं मृदुकीलंमृदुमुखं मृदुपाशमिति द्वादश यन्त्रदोषाः ।एतैर्दौषैर्विनिर्म्मुक्तं यन्त्रमष्टादशाङ्गुलम् ।प्रशस्तं भिषजा ज्ञेयं तद्धि कर्म्मसु योजयेत् ॥
दृश्यं सिंहमुखाद्यैस्तु गूढं कङ्कमुखादिभिः ।निर्हरेत्तु शनैः शल्यं शस्त्रयुक्तिव्यपेक्षया ॥
विवर्त्तते साध्ववगाहते चशल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् ।यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानंस्थानेषु सर्व्वेष्वविकारि चैव ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने सप्तमेऽध्याये ॥
* ॥
गोलाध्यायोक्तयन्त्राणि यथा, --“अथ यन्त्राध्यायो व्याख्यायते । तत्रादौ तदा-रम्भप्रयोजनमाह ।दिनगतकालावयवा ज्ञातुमशक्या यतो विनायन्त्रैः ।वक्ष्ये यन्त्राणि ततः स्फुटानि संक्षेपतः कति-चित् ॥
गोलो नाडीवलयं यष्टिः शङ्कुर्घटी चक्रम् ।त्रापं तुर्यं फलकं धीरेकं पारमार्थिकं यन्त्रम् ॥
”“अथ प्रथमं गोलयन्त्रमाह ।अपवृत्तगरविचिह्नं क्षितिजे धृत्वा कुजेनसंसक्ते ।नाडीवृत्ते बिन्दुं कृत्वा धृत्वाथ जलसमं क्षिति-जम् ॥
रविचिह्नस्य च्छाया पतति कुमध्य यथा तथाविधृते ।उडुगोले कुजबिन्द्वोर्मध्ये नाड्यो द्युयाताः स्युः ॥
”“अथ नाडीवलयमाह ।अपवृत्ते कुजलग्ने लग्नं चाथो खगोलनलिकान्तः ।भूस्थं ध्रुवयष्टिस्थं चक्रं षष्ट्या निजोदयैश्चाङ्क्यम् ॥
व्यस्तैर्यष्टीभायामुदयेऽर्कं न्यस्य नाडिका ज्ञेयाः ।इष्टच्छायासूर्य्यान्तरेऽथ लग्नं प्रभायाञ्च ॥
केनचिदाधारेण ध्रुवाभिमुखकीलकेऽत्र धृते ।अथवा कीलच्छायातलमध्ये स्युर्नता नाड्यः ॥
”घटिकायन्त्रलक्षणादिकं घटीयन्त्रशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
“अथ शङ्कुमाह ।समतलमस्तकपरिधिर्भ्रमसिद्धो दन्तिदन्तजः शङ्कुः ।तच्छायातः प्रोक्तं ज्ञानं दिग्देशकालानाम् ॥
इति शङ्कुयन्त्रम् ॥
अथ चक्रमाह ।चक्रं चक्रांशाङ्कं परिधौ श्लथशृङ्खलादिकाधारम् ।धात्री त्रिभ आधारात् कल्प्या भार्द्धेऽत्रस्वार्द्धञ्च ॥
तन्मध्ये सूक्ष्माक्षं क्षिप्त्वार्काभिमुखनेमिकं धार्य्यम् ।भूमेरुन्नतभागास्तत्राक्षच्छायया भुक्तः ॥
तत्खार्द्धान्तश्च नता उन्नतलवसंगुणीकृतं द्युद-लम् ।द्युदलोन्नतांशभक्तं नाड्यः स्थूलाः परैः प्रोक्ताः ॥
”“अथ वेधेन ग्रहज्ञानमाह ।“पैत्रर्क्षपुष्यान्तिमवारुणाना-मृक्षद्वयं नेमिगतं यथा स्यात् ।दूरेऽन्तरेऽल्पेषुभखेचरौ वातथात्र यन्त्रं सुधिया प्रधार्य्यम् ॥
नेमिस्थदृट्याक्षगतं प्रपश्येत्खेटञ्च धिष्ण्यस्य च योगताराम् ।नेम्यङ्कयोरक्षयुजोस्तु मध्येयेऽंशाः स्थिता भध्नुवको युतस्तैः ॥
प्रत्यक् स्थिते भेऽथ पुरःस्थिते तै-र्होनो ध्रुवः स्यात् खचरस्य भुक्तम् ॥
”“अथ चापं तुर्यगोलं चाह ।दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापंकोदण्डखण्डं खलु तुर्यगोलम् ॥
”“अथ फलकयन्त्रार्थमाह ।दृङ्मण्डलेऽत्र स्फुटकाल उक्तःसुखेन नान्यैर्यतितं मयातः ।सद्गोलयुक्तेर्गणितस्य सारंस्पष्टं प्रवक्ष्ये फलकाख्ययन्त्रम् ॥
”“इदानीं यन्त्रलक्षणमाह ।कर्त्तव्यं चतुरस्रकं सुफलकं खाङ्का-९० ङ्गुलै-र्विस्तृतंविस्ताराद्द्विगुणा-१८० यतं सुगणकेनायाममध्येतथा ।आधारः श्लथशृङ्खलादिघटितः कार्य्या चरेखा तत-स्त्वाधारादवलम्बसूत्रसदृशी सा लम्बरेखोच्यते ॥
लम्बं नवत्य-९० ङ्गुलकैर्विभज्यप्रत्यङ्गुलं तिर्य्यगतः प्रसार्य्य ।सूत्राणि तत्रायतसूक्ष्मरेखाजीवाभिधानाः सुधिया विधेयाः ॥
आधारतोऽधः खगुणा-३० ङ्गुलेषुज्यालम्बयोगे सुषिरञ्च सूक्ष्मम् ।इष्टप्रमाणा सुषिरे शलाकाक्षेप्याक्षसंज्ञा खलु सा प्रकल्प्या ॥
षष्ट्यङ्गुलव्यासमतश्च रन्ध्रात्कृत्वा सुवृत्तं परिधौ तदङ्क्यम् ।षष्ट्या घटीनां भगणांश-३६० कैश्चप्रत्यंशकं चाम्बुपलैञ्च दिग्भिः ॥
अग्रे सरन्ध्रा तनुपट्टिकैकाषष्ट्यङ्गुला दीर्घतया तथाङ्क्या ॥
”“इदानीं यन्त्रोपकरणमाह ।यत् खण्डकैः स्थूलचरं पलाद्यंतद्गोकु-१९ हृत् स्याच्चरशिञ्जिनीह ॥
”“इदानीं यष्टिसाधनमाह ।वेदाः ४ भवाः ११ शैलभुवो १७ धृतिश्च १८विश्वे १३ च बाणाः ५ पलकर्णनिघ्नाः ।अर्कोद्धृताः स्युः क्रमशः स्वदेशेराश्यर्द्धलभ्यानि हि खण्डकानि ॥
तैः क्रान्तिपाताढ्यरवेर्भुजज्याषष्ट्युद्धृताक्षश्रवणेन युक्ता ।दिग्ध्नी कृताप्ता भवतीह यष्टिःसा पट्टिकायां सुषिरात् प्रदेया ॥
”“इदानीं यष्टिप्रयोजनमाह ।धार्य्यं तथा फलकयन्त्रमिदं यथैवतत्पार्श्वयोर्लगति तुल्यमिनस्य तेजः ।छायाक्षजा स्पृशति तत्परिधौ यमंशंतत्रांशके मतिमता तरणिः प्रकल्प्यः ॥
अक्षप्रोतां रविलवगतां पट्टिकां न्यस्य तस्माद्-यष्टेरग्रादुपरि फलकेऽधश्च गोलक्रमेण ।यत्नाद्देयश्चरदलगुणस्तत्र या ज्या तयात्रछिन्ने वृत्ते तलगघटिकाः स्युर्नता लम्बकान्ताः ॥
”“अथ यष्टियन्त्रमाह ।त्रिज्याविष्कम्भार्द्धं वृत्तं कृत्वा दिगङ्कितं तत्र ।दत्त्वाग्रां प्राक् पश्चाद्युज्यावृत्तञ्च तन्मध्ये ॥
तत्परिधौ षष्ट्यङ्कं यष्टिर्नष्टद्युतिस्ततः केन्द्रे ।त्रिज्याङ्गुला निधेया यष्ट्यग्राग्रान्तरं यावत् ॥
तावत्या मौर्व्या यद्द्बितीयवृत्ते धनुर्भवेत् तत्र ।दिनगतशेषा नाड्यः प्राक् पश्चात् स्युः क्रमेणै-वम् ॥
”“इदानीं धीयन्त्रं विवक्षुरादौ तत्प्रशंसामाह ।अथ किमु पृथुतन्त्रैर्धीमतो भूरियन्त्रैःस्वकरकलितयष्टेर्दत्तमूलाग्रदृष्टेः ।न तदविदितमानं वस्तु यद्दृश्यमानंदिवि भुवि च जलस्थं प्रोच्यतेऽथ स्थलस्थम् ॥
अत्र प्रश्नः ।वंशस्य मूलं प्रविलोक्य चाग्रंतत्स्वान्तरं तस्य समुच्छ्रयञ्च ।यो वेत्ति यष्ट्यैव करस्थयासौधीयन्त्रवेदी वद किं न वेत्ति ॥
”“अथ यष्ट्या ध्रुववेधेन पलभामाह ।यष्ट्यग्रमूलसंस्थं विद्ध्वा ध्रुवमग्रमूलयोर्लम्बी ।बाहुर्लम्बान्तरभूर्लम्बोच्छ्रायान्तरं कोटिः ॥
कोटिर्द्बादशगुणिता बाहुविभक्ता पलप्रभाज्ञेया ॥
”“इदानीं वंशादिवेधमाह ।विद्ध्वैवं वंशतलं दृष्ट्युच्छ्रायाहताद्बाहोः ।कोट्या लब्धं ज्ञेयं स्ववंशमध्ये महीमानम् ॥
विद्ध्वाथो वंशाग्रं भूमानं कोटिसंगुणं भक्तम् ।दोष्णा वंशोच्छ्रायो दृष्ट्युच्छ्रायेण संयुतोज्ञेयः ॥
उदाहरणम् ।पञ्चशक्राङ्गुला १४५ यष्टिरष्टषष्टिर्दृगुच्छ्रयः ।षट्करास्तलवेधे दोः कोटिः सप्तदशाङ्गुला ॥
अग्रवेधे रसेशा ११६ दोः कोटिस्तुरगकुञ्जराः ।वंशस्य यस्य तन्मानं चात्मवंशान्तरं वद ॥
”“अथ केवलाग्रवेधेनाह ।अग्रं विध्वोर्ध्वस्थः पुनरुपविष्टश्च तद्बिद्ध्येत् ॥
निजभुजभक्ते कोटी तदन्तरहृतो दृगौच्च्यविश्लेषःभूमिर्वंशौच्च्यमतः पृथक् पृथक् पूर्व्ववज्ज्ञेयम् ॥
अत्र प्रश्नः ।ऊर्ध्वस्थस्य गृहादिभिर्व्यवहितस्याप्यग्रमात्रं सखे !वंशस्य प्रगुणस्य यस्य सुसमे देशे समालोक्यते ।अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयंमन्ये यन्त्रविदां वरिष्ठपदवीं यातोऽसि धीयन्त्र-वित् ॥
उराहरणम् ।इष्टयष्ट्योर्द्ध्वसंस्थेन वंशाग्रं विध्यता भुजः ।दृष्टश्चतुष्करोऽथान्ययष्ट्या खाङ्काङ्गुलः सखे ॥
निविष्टेन तथा कोटिरङ्गुलं वेधयोरपि ।आत्मवंशान्तरं ब्रूहि वंशोच्छ्रायञ्च वेधवित् ॥
”“अथ जलान्तर्वेधमाह ।एवं तोयेऽप्यौच्च्यं तत्र दृगौच्च्योनितं भवति ।किंवा यष्ट्या कोटी दृष्ट्युच्छ्रायौ जलान्तरेबाहू ॥
अत्र प्रश्नः ।दूरस्थस्य न दूरगस्य यदि वादृष्टस्य दृष्टस्य वावंशस्य प्रतिविम्बितस्य सलिले दृष्ट्वाग्रमात्रं सखे ।अत्रैव त्वमवस्थितो यदि वदस्यस्यान्तरं चोच्छ्रयंत्वां सर्वज्ञमतीन्द्रियज्ञमनुजव्याजेन मन्ये भुवि ॥
उदाहरणम् ।दृष्टा चेत् व्यङ्गुला कोटिर्बाहुश्च चतुरङ्गुलः ।ऊर्ध्वस्थेनोपविष्टेन बाहुरेकादशाङ्गुलः ॥
कोटिरष्टाङ्गुला तोये वंशाग्रं विध्यता सखे ! ।त्र्यकहस्तौ दृगुच्छ्रायौ वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥
”“किंवा यष्ट्येत्यस्योदाहरणम् ।षडङ्कैरमरैस्तुल्यान्यङ्गुलान्यथवा क्रमात् ।आत्मतोयान्तरं दृष्ट्वा वंशौच्च्यं चान्तरं वद ॥
”“अथ स्वयंवहमाह ।लघुदारुजसमचक्रे समसुषिराराः समान्तरानेम्याम् ।किञ्चिद्बक्रातोज्याः सुषिरस्यार्धे पृथक् तासाम् ॥
रसपूर्णे तच्चक्रं द्व्याधाराक्षस्थितं स्वयं भ्रमति ॥
”“अथान्यदाह ।उत्कीर्य नेमिमथवा परितो मदनेन संलग्नम् ।तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुषिरे रसं क्षिपेत्तावत् ॥
यावद्रसैकपार्श्वे क्षिप्तजलं नान्यतो याति ।पिहितच्छिद्रं तदतश्चक्रं भ्रमति स्वयं जला-कृष्टम् ॥
”“अथान्यदाह ।ताम्रादिमयस्याङ्कुशरूपनलस्याम्बुपूर्णस्य ॥
एकं कुण्डजलान्तर्द्वितीयमग्रं त्वधोमुखञ्चबहिः ।युगपन्मुक्तं चेत् कं नलेन कुण्डाद्बहिः पतति ॥
नेम्यां बद्ध्वा घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत् तथाधार्य्यम् ।नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्घटीमध्ये ॥
भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् ।चक्रच्युतं तदुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया ॥
”“इदानीमन्येषां स्वयंवहमुपहसन्नाह ।यद्वधोरन्ध्रनलं तत् सापेक्षत्वात् स्वयंवहं ग्राम्यम् ।चतुरचमत्कारकरी युक्तिर्यन्त्रं नहि ग्राम्या ॥
एवं बहुधा यन्त्रं स्वयंवहं कुहकविद्यया भवति ।नेदं गोलाश्रितया पूर्बोक्तत्वान्मयाप्युक्तम् ॥
”इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोले यन्त्राध्यायः ॥
)