| YouTube Channel

यज्ञः (yajJaH)

 
Apte
English
यज्ञः [yajñḥ], [यज्-भावे न]
A sacrifice, sacrificial rite
any offering or oblation
यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवाः
तस्माद्यज्ञात् सर्वहुतः
&c.
यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः
Bg.*
 3.14.
An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day
their names are: भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five 'great sacrifices'
see महायज्ञ, and the five words separately.)
N.
 of Agni.
Of Viṣṇu
ऋषयो यैः पराभाव्य यज्ञघ्नान् यज्ञमीजिरे
Bhāg.*
 3.22.3.
Comp.
 -अंशः a share of sacrifice ˚भुज्
m.
 a deity, god
निबोध यज्ञांशभुजामिदानीम्
Ku.*
 3.14.-अ(आ)गारः, -रम् a sacrificial hall.
अङ्गम् a part of a sacrifice.
any sacrificial requisite, a means of a sacrifice
यज्ञाङ्गयोनित्वमवेक्ष्य यस्य
Ku.*
 1.17.
(गः) the glomerous figtree (उदुम्बर).
the Khadira tree.
the black-spotted antelope.
अन्तः the completion of a sacrifice.
an ablution at the end of a sacrifice for purification.
a supplementary sacrifice. ˚कृत्
m.
N.
 of Viṣṇu. -अरिः an epithet of Śiva. -अर्ह
a.
deserving sacrifice.
fit for a sacrifice. (m. dual) an epithet of the Aśvins. -अवयवः
N.
 of Viṣṇu.-अशनः a god. -आत्मन्
m.
 -ईश्वरः
N.
 of Viṣṇu.-आयुधम् an implement of a sacrifice. These are said to be ten in number
स्पयश्च कपालानि च अग्निहोत्रहवणी च शूर्पं च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला एतानि वै दश यज्ञायुधानीति (quoted in ŚB. on MS.* 4.7.)
ईशः
N.
 of Viṣṇu.
of the sun. -इष्टम् a kind of grass (दीर्घरोहिततृण). -उपकरणम् any utensil or implement necessary for a sacrifice. -उपवीतम् the sacred thread worn by members of the first three classes (and now even of other lower castes) over the left shoulder and under the right arm
see
Ms.*
 2.63
वामांसावलम्बिना यज्ञोपवीतेनोद्भासमानः K.
कौशं सूत्रं त्रिस्त्रिवृतं यज्ञोपवीतम् ...... Baudhāyana
(originally यज्ञोपवीत was the ceremony of investiture with the sacred thread). -उपासक
a.
 performing sacrifices. -कर्मन्
a.
 engaged in a sacrifice. (n. ) a sacrificial rite. -कल्प
a.
 of the nature of a sacrifice or sacrificial offering. -कालः the last lunar day of every fortnight (full-moon and newmoon). -कीलकः a post to which the sacrificial victim is fastened. -कुण्डम् a hole in the ground made for receiving the sacrificial fire. -कृत्
a.
 performing a sacrifice. (m. )
a priest conducting a sacrifice.
क्रतुः a sacrificial rite
Ait. Br.7.15.
a complete rite or chief ceremony.
an epithet of Viṣṇu
ईजे च भगवन्तं यज्ञक्रतुरूपम्
Bhāg.*
 5.7.5. -क्रिया a sacrificial rite. -गम्य
a.
 accessible by sacrifice (Viṣṇu). -गुह्यः
N.
 of Kṛiṣṇa. -घ्नः a demon who interrupts a sacrifice. -त्रातृ
m.
N.
 of Viṣṇu. -दक्षिणा a sacrificial gift, the fee given to the priests who perform a sacrifice.
दीक्षा admission or initiation to a sacrificial rite.
performance of a sacrifice
(जननम्) तृतीयं यज्ञदीक्षायां द्विजस्य श्रुतिचोदनात्
Ms.*
 2.169. -द्रव्यम् anything (e. g. a vessel) used for a sacrifice. -द्रुह्
m.
 an evil spirit, a demon. -धीर
a.
 conversant with worship or sacrifice.
पतिः one who institutes a sacrifice. See यजमान.
N.
 of Viṣṇu. -पत्नी the wife of the institutor of a sacrifice.
पशुः an animal for sacrifice, a sacrificial victim.
a horse. -पात्रम्, -भाण्डम् a sacrificial vessel. -पुंस्, -पुमान्
m.
N.
 of Viṣṇu. -पुरुषः, -फलदः epithets of Viṣṇu. -बाहुः
N.
 of Agni.
भागः a portion of a sacrifice, a share in the sacrificial offerings.
a god, deity. ˚ईश्वरः
N.
 of Indra. ˚भुज्
m.
 a god, deity. -भावनः
N.
 of Viṣṇu. -भावित
a.
 honoured with sacrifice
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः
Bg.*
 3.12. -भुज्
m.
 a god. -भूमिः
f.
 a place for sacrifice, a sacrificial ground. -भूषणः white darbha grass.-भृत्
m.
 an epithet of Viṣṇu. -भोक्तृ
m.
 an epithet of Viṣṇu or Kṛiṣṇa. -महीत्सवः a great sacrificial caremony. -योगः the Udumbara tree. -रसः, -रेतस्
n.
 Soma. -वराहः Viṣṇu in his boar incarnation. -वल्लिः, -ल्ली
f.
 the Soma plant. -वाटः a place prepared and enclosed for a sacrifice. -वाह
a.
 conducting a sacrifice.
वाहनः an epithet of Viṣṇu.
a Brahmaṇa.
N.
 of Śiva. -वीर्यः
N.
 of Viṣṇu. -वृक्षः the fig-tree.-वेदिः, -दी
f.
 the sacrificial altar. -शरणम् a sacrificial shed or hall, a temporary structure under which a sacrifice is performed
M.*
 5. -शाला a sacrificial hall. -शिष्टम्, -शेषः -षम् the remains of a sacrifice
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः
Bg.*
 3.13
यज्ञशेषं तथामृतम्
Ms.*
 3.285.-शील
a.
 zealously performing sacrifice
यद् धनं यज्ञशीलानां देवस्वं तद् विदुर्बुधाः
Ms.*
 11.2. -श्रेष्ठा the Soma plant.-संस्तरः the act of setting up the sacrificial bricks
यज्ञ- संस्तरविद्भिश्च
Mb.
 * 1.7.42. -सदस्
n.
 a number of people at a sarifice. -संभारः materials necessary for a sacrifice. -सारः an epithet of Viṣṇu. -सिद्धिः
f.
 the completion of a sacrifice. -सूत्रम् see यज्ञोपवीत
अन्यः कृष्णाजिन- मदाद् यज्ञसूत्रं तथापरः
Rām.*
 1.4.21. -सेनः an epithet of king Drupada. -स्थाणुः a sacrificial post. -हन्
m.
 , -हनः epithets of Śiva. -हुत्
m.
 a sacrificial priest.
Apte 1890
English
यज्ञः [यज्-भावे न] 1 A sacrifice, sacrificial rite
any offering or oblation
यज्ञेन यज्ञमयजंत देवाः
तस्माद्यज्ञात्सर्वहुतः &c.
2 An act of worship, any pious or devotional act. (Every householder, but particularly a Brāhmaṇa, has to perform five such devotional acts every day
their names are:
भूतयज्ञ, मनुष्ययज्ञ, पितृयज्ञ, देवयज्ञ, and ब्रह्मयज्ञ, which are collectively called the five ‘great sacrifices’
see महायज्ञ, and the five words separately).
3 N. of Agni.
4 Of Viṣṇu.
Comp.
अंशः a share of sacrifice. °भुज् m. a deity, god, Ku. 3. 14.
अ (आ) गारः
रं a sacrificial hall.
अंगं {1} a part of a sacrifice. {2} any sacrificial requisite, a means of a sacrifice
यज्ञांगयोनित्वमवेक्ष्य यस्य Ku. 1. 17. (
गः) {1} the glomerous figtree (उदुंबर). {2} the Khadira tree. {3} N. of Viṣṇu.
अंतः {1} the completion of a sacrifice. {2} an ablution at the end of a sacrifice for purification. {2} a supplementary sacrifice °कृत् m. N. of Viṣṇu.
अरिः an epithet of Śiva.
अर्ह a. {1} deserving sacrifice {2} fit for a sacrifice. (
m. dual) an epithet of the Aśvins.
अवयवः N. of Viṣṇu.
अशनः a god.
आत्मन् m.
ईश्वरः N. of Viṣṇu.
ईशः {1} N. of Viṣṇu. {2} of the sun.
इष्टं a kind of grass ( दीर्घरेहिततृण).
उपकरणं any utensil or implement necessary for a sacrifice.
उपवीतं the sacred thread worn by members of the first three classes (and now even of other lower castes) over the left shoulder and under the right arm
see Ms. 2. 63
(originally यज्ञोपवति was the ceremony of investiture with the sacred thread).
उपासक a. performing sacrifices.
कर्मन् a. engaged in a sacrifice. (
n.) a sacrificial rite.
कल्प a. of the nature of a sacrifice or sacrifical offering.
कालः the last lunar day of every fortnight (full-moon and new moon).
कीलकः a post to which the sacrificial victim is fastened.
कुंडं a hole in the ground made for receiving the sacrificial fire.
कृत् a. performing a sacrifice. (
m.) {1} N. of Viṣṇu. {2} a priest conducting a sacrifice.
क्रतुः {1} a sacrificial rite. {2} a complete rite or chief ceremony. {3} an epithet of Viṣṇu.
क्रिया a sacrificial rite.
घ्नः a demon who interrupts a sacrifice.
त्रातृ m. N. of Viṣṇu.
दक्षिणा a sacrificial gift, the fee given to the priests who perform a sacrifice.
दीक्षा {1} admission or initiation to a sacrificial rite. {2} performance of a sacrifice
Ms. 2. 169.
द्रव्यं anything (e. g. a vessel) used for a sacrifice.
द्रुह् m. an evil spirit, a demon.
पतिः {1} one who institutes a sacrifice. see यजमान. {2} N. of Viṣṇu.
पशुः {1} an animal for sacrifice, a sacrificial victim. {2} a horse.
पात्रं,
भांडं a sacrificial vessel.
पुंस्
पुपान् m. N. of Viṣṇu.
पुरुषः,
फलदः epithets of Viṣṇu.
बाहुः N. of Agni.
भागः {1} a portion of a sacrifice, a share in the sacrificial offerings. {2} a god, deity. °ईश्वरः N. of Indra. °भुज् m. a god, deity.
भावनः N. of Viṣṇu.
भुज् m. a god.
भूमिः f. a place for sacrifice, a sacrificial ground.
भूषणः white darbha grass.
भृत् m. an epithet of Viṣṇu
भोक्तृ m. an epithet of Viṣṇu or Kṛṣṇa.
योगः the Udumbara tree.
रसः,
रेतस् n. Soma.
वराहः Viṣṇu in his boarincarnation.
वल्लिः ल्ली f. the Soma plant.
वाटः a place prepared and enclosed for a sacrifice.
वाह a. conducting a sacrifice.
वाहनः {1} an epithet of Viṣṇu. {2} a Brāhmaṇa. {3} N. of Śiva.
वीर्यः N. of Viṣṇu.
वृक्षः the fig-tree.
वेदिः,
दी f. the sacrificial altar.
शरणं a sacrificial shed or hall, a temporary structure under which a sacrifice is performed
M. 5.
शाला a sacrificial hall.
शेषः
षं the remains of a sacrifice
यतशेषं तथ मृतं Ms. 3. 285.
श्रेष्ठा the Soma plant.
सदस् n. a number of people at a sacrifice.
संभारः materials necessary for a sacrifice.
सारः an epithet of Viṣṇu.
सिद्धिः f. the completion of a sacrifice.
सूत्रं see यज्ञोपवीत.
सेनः an epithet of king Drupada.
स्थाणुः a sacrificial post.
हन् m.,
हनः epithets of Śiva.
Hindi
Hindi
यज्ञ का प्रदर्शन
Apte Hindi
Hindi
यज्ञः
पुं*
 - यज् + (भावे) नङ्
"याग या मख, यज्ञ सम्बन्धी कृत्य"
यज्ञः
पुं*
 - -
पूजा का कार्य
यज्ञः
पुं*
 - -
अग्नि का नाम
यज्ञः
पुं*
 - -
विष्णु का नाम
यज्ञः
पुं*
 - यज्+न
"यज्ञ, यज्ञीय संस्कार"
यज्ञः
पुं*
 - यज्+न
पूजा की प्रक्रिया
यज्ञः
पुं*
 - यज्+न
अग्नि
यज्ञः
पुं*
 - यज्+न
विष्णु
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 यज्ञः, यागः, मेधः, क्रतुः, अध्वरः, मखः, इज्या, सवः, इष्टिः, यज्ञकर्म, यजनम्, याजनम्, आहवः, सवनम्, हवः, अभिषवः, होमः, हवनम्, याज्ञिक्यम्, इष्टम्, वितानम्, मन्युः, महः, सप्ततन्तुः, दीक्षा
noun
वैदिकः विधिविशेषः यस्मिन् देवताम् उद्दिश्य वैदिकैः मन्त्रैः सह हविः प्रदीयते।
वैदिककाले यज्ञाः महत्त्वपूर्णाः आसन्। /"अफलाकाङ्क्षिभिर् यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते। यष्टव्यम् एवेति मनः समाधाय स सात्विकः॥ [भ.गी. १७।११]"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: यज्ञः
Root: यज्ञ
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ fire
⇒ prayer
⇒ praise
⇒ worship
⇒ devotion
⇒ offering
⇒ sacrifice
⇒ worshipper
⇒ act of worship or devotion
Shloka(s):
2|7|13|2 ► यज्ञः सवोऽध्वरो यागः सप्ततन्तुर्मखः क्रतुः॥ (ब्रह्मवर्गः)
3|3|39|1 ► इष्टिर्यागेच्छयोः सृष्टं निश्चिते बहुनि त्रिषु। (नानार्थवर्गः)
3|3|113|2 ► क्रतुविस्तारयोरस्त्री वितानं त्रिषु तुच्छके॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|141|2 ► स्तोमः स्तोत्रेऽध्वरे वृन्दे जिह्मास्तु कुटिलेऽलसे॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|154|1 ► प्रायो भूम्न्यन्तगमने मन्युर्दैन्ये क्रतौ युधि। (नानार्थवर्गः)
3|3|162|1 ► निवहावसरौ वारौ संस्तरौ प्रस्तराध्वरौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|168|1 ► मखेषु यूपखण्डेऽपि स्वरुर्गुह्येऽप्यवस्करः। (नानार्थवर्गः)
3|3|181|2 ► सत्रमाच्छादने यज्ञे सदादाने वनेऽपि च॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|207|2 ► अवयः शैलमेषार्का आज्ञाह्वानाध्वरा हवाः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|7|13|2 ⇢ यज्ञः (यज्ञ) (पुं) ⇒ fire, prayer, praise, worship, devotion, offering, sacrifice, worshipper, act of worship or devotion
➠ 2|7|13|2 ⇢ सवः (सव) (पुं) ⇒ sun, moon, year, order, progeny, impulse, command, commander, offspring, instigator, stimulator, instigation, vivification, any sacrifice, pouring it out, setting in motion, kind of sacrifice, one who sets in motion or impels
➠ 2|7|13|2 ⇢ अध्वरः (अध्वर) (पुं) ⇒ sacrifice, not crooked, not injuring, uninterrupted, religious ceremony
➠ 2|7|13|2 ⇢ यागः (याग) (पुं) ⇒ grant, bestowal, offering, sacrifice, presentation, any ceremony in which offerings or oblations are presented
➠ 2|7|13|2 ⇢ सप्ततन्तुः (सप्ततन्तु) (पुं) ⇒ offering, sacrifice, 7-threaded, consisting of 7 parts
➠ 2|7|13|2 ⇢ मखः (मख) (पुं) ⇒ feast, active, jocund, restless, cheerful, vigorous, festival, sacrifice, sprightly, any occasion of joy or festivity
➠ 2|7|13|2 ⇢ क्रतुः (क्रतु) (पुं) ⇒ plan, will, power, might, desire, design, ability, purpose, worship, offering, intention, sacrifice, resolution, inspiration, deliberation, intelligence, consultation, determination, understanding, enlightenment, intelligence personified, sacrificial rite or ceremony
➠ 3|3|39|1 ⇢ इष्टिः (इष्टि) (स्त्री) ⇒ wish, hurry, order, desire, fruits, seeking, impulse, request, despatch, invitation, desideratum, going after, sacrificing, desired rule, acceleration, any desired object, endeavouring to obtain, name applied to the statement of grammarians who are considered as authoritative
➠ 3|3|113|2 ⇢ वितानः (वितान) (पुं) ⇒ sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
➠ 3|3|113|2 ⇢ वितानम् (वितान) (नपुं) ⇒ sad, dull, empty, stupid, wicked, vacant, abandoned, out of tune
➠ 3|3|141|2 ⇢ स्तोमः (स्तोम) (पुं)
➠ 3|3|154|1 ⇢ मन्युः (मन्यु) (पुं) ⇒ rage, mood, mind, zeal, fury, grief, anger, wrath, sorrow, mettle, spirit, ardour, passion, distress, sacrifice, affliction, high spirit, indignation, high spirit or temper
➠ 3|3|162|1 ⇢ संस्तरः (संस्तर) (पुं) ⇒ bed, couch, layer, cover, covering, strewing, extension, spreading, scattering, propagation, scattered mass, sacrifice or the ritual arrangements for a sacrifice
➠ 3|3|168|1 ⇢ स्वरुः (स्वरु) (पुं) ⇒ arrow, stake, sunshine, sacrifice, thunderbolt, kind of scorpion, large piece of wood cut from the trunk of a tree
➠ 3|3|181|2 ⇢ सत्रम् (सत्र) (नपुं)
➠ 3|3|207|2 ⇢ हवः (हव) (पुं) ⇒ call, order, command, calling, sacrifice, direction, invocation, burnt offering, fire or the god of fire
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनुष्ययज्ञः
स्व_स्वामीसंबन्धः ➡ यागे_यजमानः
जातिः ➡ क्रिया
अन्यसंबन्धाः ➡ हव्यपाकः
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ हव्यपाकः
उपजीव्य_उपजीवक_भावः ➡ यजनशीलः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
यज्ञः,
पुं,
 इज्यते हविर्दीयतेऽत्र । (इज्यन्ते देवताअत्र इति वा । यज् + “यजयाचयतविच्छप्रच्छ-रक्षो नङ् ।” ३ । ३ । ९० । इति नङ् ।) यागः ।तत्पर्य्यायः । सवः २ अध्वरः ३ यागः ४ सप्त-तन्तुः ५ मखः ६ क्रतुः ७ । इत्यमरः । २ । ७ । १३ ॥
इष्टिः ८ इष्टम् ९ वितानम् १० मन्युः ११ आहवः१२ सवनम् १३ हवः १४ अभिषवः १५ होमः१६ हवनम् १७ महः १८ । इति शब्दरत्ना-वली ॥
स त्रिविधः । सात्त्विको राजसिकस्ताम-सिकश्च । सात्विकयज्ञो यथा, --“अफलाकाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते ।यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्विकः ॥
”राजसिकयज्ञो यथा, --“अभिसन्धाय तु फलं दम्भार्थमपि चैव यत् ।इज्यते भरतश्रेष्ठ ! तं यज्ञं विद्धि राजसम् ॥
”तामसिकयज्ञो यथा, --“विधिहीनमसृष्ठान्नं मन्त्रहीनमदक्षिणम् ।श्रद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् १७ अध्यायः ॥
* ॥
स च नानाविधः । यथा, --“द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः शंसितव्रताः ॥
”इति श्रीभगवद्गीतायाम् ४ अध्यायः ॥
* ॥
पञ्च यज्ञा यथा, --“अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो बलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
”इति गारुडे ११५ अध्यायः ॥
* ॥
(तथाच मनुः । ४ । २१ -- २२ ।“ऋषियज्ञं देवयज्ञं भूतयज्ञञ्च सर्व्वदा ।नृयज्ञं पितृयज्ञञ्च यथाशक्ति न हापयेत् ॥
एतानेके महायज्ञान् यज्ञशास्त्रविदो जनाः ।अनीहमानाः सततमिन्द्रियेष्वेव जुह्वति ॥
”अपरपञ्चयज्ञा उक्ता यथा, शिवपुराणे वायु-संहितायामुत्तरभागे । १८ । ८९ -- १०६ ।“कर्म्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्त्तिताः ॥
कर्म्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा ॥
ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।कर्म्मयज्ञो द्बिधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः ॥
कामान् कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।अकामो रुद्रभवने भोगान् भुक्त्वा ततश्चुतः ॥
तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।तपस्वी च पुनस्तस्मिन् भोगान् भुक्त्वा ततश्चुतः ॥
जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्टवशादिह ॥
ज्ञानं लब्ध्वा चिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।तस्मान्मुक्तौ शिवाज्ञप्तः कर्म्मयज्ञोऽपि देहिनाम् ॥
अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।तस्मात् पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत् ॥
ध्यानं ज्ञानञ्च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः ॥
ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।बहिः कर्म्मकरा यद्बन्नातीवफलभागिनः ॥
दृष्टा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्म्मिणः ।ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत् प्रत्यक्षमैश्वरम् ॥
तथेह कर्म्मिणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान् पाषाणमृन्मयान् ॥
नात्यन्तं प्रतिपद्यन्ते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।आत्मस्थं यः शिवन्त्यक्त्वा बहिरभ्यर्च्चयेन्नरः ॥
हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत् कूर्परमात्मनः ।ज्ञानात् ध्यानं भवेत् ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्त्तते ॥
तदुभाभ्यां भवेन्मक्तिस्तस्मात् ध्यानरतो भवेत् ।द्वादशान्ते तथा मूर्द्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे ॥
नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा ॥
बहिर्य्यागोपचारेण देवं देवीञ्च पूजयेत् ।अथवा पूजयेन्नित्यं लिङ्गे वा कृतकेपि वा ॥
वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ॥
अथवान्तर्ब्बहिश्चैव पूजयेत् परमेश्वरम् ।अन्तर्य्यागरतः पूजां बहिः कुर्व्वीत वा न वा ॥
”)अस्योत्पत्तिर्यथा, --ऋषय ऊचुः ।“कथं यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् ।त्रेतात्वमगमन् पुत्त्रा वराहस्य कथं त्रयः ।तन्नोऽद्य श्रोष्यमाणानां कथयस्व महामते ! ॥
श्रीमार्कण्डेय उवाच ।शृणुध्वं द्विजशार्दूला यत् पृष्टोऽहं महाद्भुतम् ।यज्ञेषु देवास्तिष्ठन्ति यज्ञे सर्व्वं प्रतिष्ठितम् ॥
यज्ञेन ध्रियते पृथ्वी यज्ञस्तारयति प्रजाः ।अन्नेन भूता जीवन्ति पर्जन्यादन्नसम्भवः ॥
पर्जन्यो जायते यज्ञात् सर्व्वं यज्ञमयं ततः ।स यज्ञोऽभूद्बराहस्य कायात् शम्भुविदारितात् ॥
यथाहं कथये तद्वः शृण्वन्त्ववहिता द्विजाः ।विदारिते वराहस्य काये भर्गेण तत्क्षणात् ॥
ब्रह्मविष्णुशिवा देवाः सर्व्वैश्च प्रमथः सह ।निन्युर्जलात् समुद्धृत्य तच्छरीरं नभः प्रति ॥
तद्बिभेजुः शरीरन्ते विष्णोश्चक्रेण खण्डशः ।तस्याङ्गसन्धयो यज्ञा जातास्ते वै पृथक् पृथक् ॥
यस्माद्यस्माच्च ये यज्ञास्तत् शृण्वन्तु महर्षयः ।भ्रूनासासन्धिना जातो ज्योतिष्टोमो महाध्वरः ॥
हनुश्रवणसन्ध्योस्तु वह्निष्टोमो व्यजायत ।चक्षुर्भ्रुवोः सन्धिना तु व्रात्यष्टोमो व्यजायत ॥
राजः पौनर्भवष्टोमस्तस्य पोत्रोष्ठसन्धिना ।वृद्धष्टोमबृहष्टोमौ जिह्वामूलाद्व्यजायत ॥
अतिरात्रं सवैराजमधोजिह्वान्तरादभूत् ॥
अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ।होमो दैवो वलिर्भौतो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम् ॥
स्नानं तर्पणपर्य्यन्तं नित्ययज्ञाश्च सर्व्वशः ।कण्ठसन्धेः समुत्पन्ना जिह्वातो विधयस्तथा ॥
॥
वाजिमेधो महामेधो नरमेधस्तथैव च ।प्राणिहिंसाकरा येऽन्ये ते जाताः पादसन्धितः ॥
राजसूयोऽथ कारीषो वाजपेयस्तथैव च ॥
पृष्ठसन्धौ समुत्पन्ना ग्रहयज्ञास्तथैव च ॥
प्रतिष्ठोत्सर्गयज्ञाश्च दानश्राद्धादयस्तथा ।हृत्सन्धितः समुत्पन्नाः सावित्रीयज्ञ एव च ॥
सर्व्वेषां साधका यज्ञाः प्रायश्चित्तकराश्च ये ।ते मेढ्रसन्धितो जाता यज्ञास्तस्य महात्मनः ॥
रक्षःसत्रं सर्पसत्रं सर्व्वञ्चैवाभिचारिकम् ।गोमेधो वृक्षजापश्च खुरेभ्यो ह्यभवन्निमे ॥
मायेष्टिः परमेष्टिश्च गीष्पतिर्भोगसम्भवः ।लाङ्गूलसन्धौ संजाता अग्निष्टोमस्तथैव च ॥
नैमित्तिकाश्च ये यज्ञाः संक्रान्त्यादौ प्रकी-र्त्तिताः ।लाङ्गूलसन्धौ ते जातास्तथा द्बादशवार्षिकम् ॥
तीर्थप्रयोगसामौजयजुःसङ्कर्षणस्तथा ।आर्कमाथर्व्वणञ्चैव नाभिसन्धेः समुद्गताः ॥
ऋचोत्कर्षः क्षेत्रयज्ञः पञ्चमार्गोऽतियोजनः ।लिङ्गसंस्थानहैरम्बयज्ञा जाताश्च जानुनि ॥
एवमष्टाधिकं जातं सहस्रं द्बिजसत्तमाः ॥
यज्ञानां सततं लोका यैर्भाव्यन्तेऽधुनापि च ।स्रुगस्य पोत्रात् संजाता नासिकायाः स्रुवोऽभवत् ॥
अन्ये स्रुक्स्रुवभेदा ये ते जाताः पोत्रनासयोः ।ग्रीवाभागेन तस्याभूत् प्राग्वंशो मुनिसत्तमाः ॥
इष्टापूर्त्तं यजुर्धर्म्मो जाताः श्रवणरन्ध्रतः ।दंष्ट्राभ्यो ह्यभवन् यूपाः कुशा रोमाणि चाभ-वन् ॥
उद्गाता च तथाध्वर्य्युर्होता समिध एव च ।अग्रदक्षिणवामाङ्गपश्चात्पादेषु सङ्गताः ॥
पुरोडाशाः सचरवो जाता मस्तिंष्कसञ्चयात् ।कर्षुर्नेत्रयुगाज्जाता यज्ञकेतुस्तथा खुरात् ॥
मध्यभागोऽभवद्वेदी मेढ्रात् कुण्डमजायत ।रेतोधारास्तथैवाज्यं स्वरान्मन्त्राः समुद्गताः ॥
यज्ञालयः पृष्ठभागात् हृत्पद्मात् यज्ञ एव च ।तदात्मा यज्ञपुरुषो मुञ्जाः कक्षात् समुद्गताः ॥
एवं यावन्ति यज्ञानां भाण्डानि च हवींषि च ।तानि यज्ञवराहस्य शरीरादेव चाभवन् ॥
एवं यज्ञवराहस्य शरीरं यज्ञतामगात् ।यज्ञरूपेण सकलमाप्यायितुमिदं जगत् ॥
एवं विधाय यज्ञन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।सुवृत्तं कनकं घोरमासेदुर्यत्नतत्पराः ॥
ततस्तेषां शरीराणि पिण्डीकृत्य पृथक् पृथक् ।त्रिदेवास्त्रिशरीराणि व्यधमन्मुखवायुभिः ॥
सुवृत्तस्य शरीरन्तु व्यधमन्मुखवायुना ।स्वयमेव जगत्म्रष्टा दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥
कनकस्य शरीरन्तु ध्मापयामास केशवः ।ततोऽभूद्गार्हपत्याग्निः पञ्चवैतानभोजनः ॥
घोरस्य तु वपुः शम्भुर्ध्मापयामास वै स्वयम् ।तत आहवनीयोऽग्निस्तत्क्षणात् समजायत ॥
एतैस्त्रिभिर्जगत् व्याप्तं त्रिमूलं सकलं जगत् ।एतत् यत्र त्रयं नित्यं तिष्ठति द्बिजसत्तमाः ।समस्ता देवतास्तत्र वसन्तेऽनुचरैः सह ॥
एतद्भद्रप्रदं नित्यमेतदेव त्रयात्मकम् ।एतत् त्रयीविधिस्नानमेतत् पुण्यकरं परम् ॥
यस्मिन् जनपदे चैते हूयन्ते अग्नयस्त्रयः ।तस्मिन् जनपदे नित्यं चतुर्व्वर्गो विवर्द्धते ॥
एतद्वः कथितं सर्व्वं यत् पृष्टं द्बिजसत्तमाः ।यथा यज्ञवराहस्य देहो यज्ञत्वमाप्तवान् ।तथा च तस्य पुत्त्राणां देहास्त्रेतात्वमागमन् ॥
”इति कालिकापुराणे ३० अध्यायः ॥
* ॥
ब्रह्मण आदियज्ञा यथा, --पुलस्त्य उवाच ।“पूर्व्वमेव मया ख्यातं यदा स्वायम्भुवो मनुः ।जातः परमधर्म्मात्मा शतरूपापतिः स्वयम् ॥
स्रष्टा प्रजापतिः पूर्व्वं सृष्टिकर्म्मण्ययोजयत् ।वत्स ! त्वमेव संकल्प्य स्वल्पां सृष्टिं कुरु ह्यथ ॥
स्वयं तु पुष्करं गत्वा कृत्वा यज्ञन्तु विस्तरम् ।ब्रह्मोद्गाता होताध्वर्य्युश्चत्वारो यज्ञवाहकाः ।एकैकस्य त्रयश्चान्ये परिवाराः स्वयं कृताः ॥
एते वै षोडश प्रोक्ता ऋत्विजो वेदचिन्तकाः ।शतानि त्रीणि षड्भिश्च यज्ञाः सृष्टाः स्वय-म्भुवा ॥
भीष्म उवाच ।यज्ञस्य ब्रह्मणो विप्र ! समाप्तिं वद साम्प्रतम् ॥
पुलस्त्य उवाच ।मन्वन्तरे व्यतीते तु यज्ञस्यावभृथोऽभवत् ।दक्षिणा ब्रह्मणा दत्ता प्राची होतुस्तु दक्षिणा ॥
अध्वर्य्यवे प्रतीची तु उद्गातुश्चोत्तरा तथा ।त्रैलोक्यं सकलं ब्रह्मा ददौ तेषान्तु दक्षि-णाम् ॥
धेनूनाञ्च शतं साष्टं दातव्यं यज्ञसिद्धये ।अध्वर्य्यूणां सहस्राणि स्वेच्छया दानमिष्यते ॥
”इति पाद्मे सृष्टिखण्डे ३१ अध्यायः ॥
* ॥
ब्राह्मणादीनां स्वधर्म्मयज्ञा यथा, --“आरम्भयज्ञाः क्षत्त्राः स्युर्हविर्यज्ञा विशःस्मृताः ।परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञास्तु ब्राह्मणाः ॥
”इति मात्स्ये ११८ अध्यायः ॥
* ॥
हिंसायज्ञस्य अधर्म्मजनकत्वं यथा, --“तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यज्ञं प्रावर्त्तयत् प्रभुः ।दैवतैः सह संहृत्य सर्व्वसाधनसंभृतम् ॥
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः ।महर्षयश्च तान् दृष्ट्वा दीनान् पशुगणांस्तदा ॥
विश्वं भुजन्ते त्वपृच्छन् कोऽयं यज्ञविधिस्तब ।अधर्म्मो बलवानेष हिंसाधर्म्मेप्सया तव ॥
न नः पशुबधस्त्विष्टस्तव यज्ञेश्वरोत्तम ! ।अधर्म्मो धर्म्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया ॥
नायं धर्म्मो ह्यधर्म्मोऽयं न हिंसा धर्म्म उच्यते ।आगमेन भवान् धर्म्मं प्रकरोतु यदीच्छति ॥
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्म्मेणाव्ययसेतुना ॥
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।उक्तो न प्रतिजग्राह मानमोहसमन्वितः ॥
तेषां विवादः सुमहान् जज्ञे इन्द्रमहर्षि-णाम् ।जङ्गमैः स्थावरैः केन यष्टव्यमिति चोच्यते ॥
ते तु खिन्ना विवादेन तथ्यमुक्त्वा महर्षयः ।सन्ध्याय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खचरं वसुम् ॥
ऋषय ऊचुः ।महाप्राज्ञ कथं दृष्टस्तव यज्ञविधिर्नृप ! ।उत्तानपादे ! प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो ! ॥
सूत उवाच ।श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषामविचार्य्य बलाबलम् ।वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह ॥
यष्टव्यं पशुभिर्मेध्यैरथ मूलफलैरपि ।हिंसा स्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमःएवं कृतोत्तरास्ते तु युक्त्वात्मानं ततो धिया ।अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा तमधो ह्यशपंस्तदा ॥
इत्युक्तमात्रो नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।धर्म्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधो गतः ॥
तस्मान्न वाच्यो ह्येकेन बहुज्ञेनापि संशयः ।तस्मान्न हिंसा यज्ञस्य यदुक्तमृषिभिः पुरा ॥
”इति मात्स्ये ११९ अध्यायः ॥
तद्वैदिकपर्य्यायः । वेनः २ अध्वरः ३ मेधः ४विदथः ५ नार्य्यः ६ सवनम् ७ होत्रा ८ इष्टिः९ देवताता १० मखः ११ विष्णुः १२ इन्दुः १३प्रजापतिः १४ धर्म्मः १५ । इति पञ्चदश यज्ञ-नामानि । इति वेदनिघण्टौ । ३ । १७ ॥
(विष्णुः । यथा, महाभारते । १३ । १४९ । ११७ ।“यज्ञो यज्ञपतिर्यज्वा यज्ञाङ्गो यज्ञवाहनः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेषु”@} 2 याजकः-जिका, याजकः-जिका, 3 यियक्षकः-क्षिका, यायजकः-जिका
4 यष्टा-यष्ट्री, याजयिता-त्री, यियक्षिता-त्री, यायजिता-त्री
यजन्-न्ती, याजयन्-न्ती, यियक्षन्-न्ती
-- यक्ष्यन्-न्ती-ती, याजयिष्यन्-न्ती-ती, यियक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- यजमानः, याजयमानः, 5 यियक्षमाणः, यायज्यमानः
यक्ष्यमाणः, याजयिष्यमाणः, यियक्षिष्यमाणः, यायजिष्यमाणः
6 7 देवेट्-देवेड्-देवेजौ-देवेजः
-- -- 8 इष्टम्-इष्टः-इष्टवान्-इष्टी, याजितः, यियक्षितः, यायजितः-तवान्
यजः, 9 सोमयाजी-हविर्याजी 10, अग्निष्टोमयाजी, 11 यज्वा, 12 13 यजमानः, 14 ऋत्विक्, ‘त्वं यज्ञे वरुणस्य 15 अवया असि।’ 16 उपयट्, 17 साधुयाजी, याजः, यियक्षुः, 18 यायजूकः, 19 यायजः
20 यष्टव्यम्, याजयितव्यम्, यियक्षितव्यम्, यायजितव्यम्
यजनीयम्, याजनीयम्, यियक्षणीयम्, यायजनीयम्
21 याज्यम्, 22 देवयज्या, 23 याज्या, याज्यम्, यियक्ष्यम्, यायज्यम्
ईषद्यजः-दुर्यजः-सुयजः
-- -- 24 इज्यमानः, याज्यमानः, यियक्ष्यमाणः, यायज्यमानः
25 यागः-अनुयागः-प्रयागः, 26 प्रयाजः-अनुयाजः, 27 उपांशुयाजः-पत्नीसंयाजः-ऋतुयाजः-उपयाजः, 28 यज्ञः, याजः, यियक्षः, यायजः
यष्टुम्, 29 यष्टुं, याजको 30, याजयितुम्, यियक्षितुम्, यायजितुम्
31 32 इष्टिः- 33 इज्या 34, 35 तिप्रत्यये रूपमेवमिति क्षीरतरङ्गिणी।]] यष्टिः, याजना, यियक्षा, यायजा
यजनम्, याजनम्, यियक्षणम्, यायजनम्
इष्ट्वा, याजयित्वा, यियक्षित्वा, यायजित्वा
अन्विज्य, प्रयाज्य, प्रयियक्ष्य, प्रयायज्य
याजम् २, इष्ट्वा २, याजम् २, याजयित्वा २, यियक्षम् २, यियक्षित्वा २, यायजम् २
यायजित्वा २
36 एणुप्रत्यये रूपम्।
यजेणुः = याजकः, ऋत्विक्।]] यजेणुः
37 इति युच्प्रत्यये, प्रत्ययस्याननुनासिकत्वेनाना- देशाभावे च रूपमेवम्।
यज्युः = अध्वर्युः।]] यज्युः, 38 इत्यत्रन्प्रत्ययः।
इज्यन्तेऽस्मिन् देवता इति यजत्रम् = यज्ञस्थानम्।
अग्निहोत्रमिति केचित्।]] यजत्रम्, 39 इत्युसिप्रत्ययः।
यजुः = वेदः।]] यजुः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३३५)
02
=>
 (१-भ्वादिः-१००२। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[४। सन्नन्ते सर्वत्र, ‘व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः’ (८-२-३६) इति षत्वे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति ककारे, षत्वे च रूपनिष्पत्तिरिति ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[५। तृजादिषु, ‘व्रश्च--’ (८-२-३६) इति षत्वे, ष्टुत्वे च रूपम्। एवं तव्यदादिष्वपि प्रक्रियोह्या।]]
05
=>
 [[B। ‘यियक्षमाणेनाहूतः पार्थेनाथ द्विषन्मुरम्।’ शि। व। २। १।]]
06
=>
 [पृष्ठम्१०६५+ ३०]
07
=>
 [[१। देवान् यजतीति देवेट्। कर्मण्युपपदे, ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि ‘वचिस्वपियजादीनां किति’ (६-१-१५) इति यकारस्य सम्प्रसारणे, ‘सम्प्रसार- णाच्च’ (६-१-१०८) इति पूर्वरूपे, षत्वे, जश्त्वे च रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[२। निष्ठायाम्, यजादित्वेन सम्प्रसारणे पूर्वरूपे, षत्वे ष्टुत्वे च रूपमेवम्। ‘इष्टादि- भ्यश्च’ (५-२-८८) इतीन्प्रत्यये इष्टी इति रूपम्। एवमेव क्त्वाप्रभृतिष्वपि प्रक्रिया ज्ञेया।]]
09
=>
 [[३। ‘भूते’ (३-२-८४) इत्यधिकारे, ‘करणे यजः’ (३-२-८५) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्। सोमेन इष्टवान् सोमयाजी। एवमेव अग्निष्टोमयाजी इत्यादि- सिद्धिरूह्या।]]
10
=>
 [[आ। ‘मृषाऽसि त्वं हविर्याजी राघव च्छद्मतापसः।’ भ। का। ६-१२९।]]
11
=>
 [[४। भूतार्थे, ‘सुयजोर्ङ्वनिप्’ (३-२-१०३) इति ङ्वनिप्प्रत्यये प्रथमैकवचने उपधादीर्घे नकारलोपे च यज्वा इति रूपम्।]]
12
=>
 [[B। ‘यज्वानश्च ससुत्वानो यानगोपीन्मखेषु सः।।’ भ। का। ५-३७।]]
13
=>
 [[५। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘पूङ्यजोः शानन्’ (३-२-१२८) इति शानन्प्रत्ययः। शित्त्वात् शपि, ‘आने मुक्’ (७-२-८२) इति मुगागमे यजमानः इति रूपम्। यस्त्वसकृत् यागादिकं करोति स एवमुच्यते।]]
14
=>
 [[६। ऋतौ यजते, ऋतुं यजते, ऋतुप्रयुक्तो वा यजतीत्यर्थे धातोरस्मात् ऋतुशब्द उपपदे, ‘ऋत्विक्--’ (३-२-५९) इत्यादिना क्विन्। सम्प्रसारणे, पूर्वरूपे च कृते, निपातनात्, व्रश्चादिषत्वापवादतया ‘क्विन्प्रत्ययस्य कुः’ (८-२-६२) इति कुत्वे च ऋत्विक् इति सिद्ध्यति।]]
15
=>
 [[७। ‘अवे यजः’ (३-२-७२) इति मन्त्रे ण्विन्प्रत्यये, उपधावृद्धौ ‘अवयाः श्वेतवाः पुरोडाश्च’ (८-२-६७) इति निपातनाद्रुत्वे च रूपमेवम्। छन्दस्येवायं प्रयोगः।]]
16
=>
 [[८। ‘विजुपे छन्दसि (३-२-७३) इति छन्दसि विषये उपोपपदे धातोरस्य विच्प्रत्यये षत्वे जश्त्वे च रूपमेवम्।]]
17
=>
 [[९। ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्यये रूपमेवम्।]]
18
=>
 [[१०। ‘यजजपदशां यङः’ (३-२-१६६) इति यङन्तादूकप्रत्यये, ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इत्यभ्यासदीर्घे च रूपमेवम्।]]
19
=>
 [[C। ‘तं यायजूकाः सह भिक्षुमुख्यैस्तपःकृशाः शान्त्युदकुम्भहस्ताः।’ भ। का। २-२०।]]
20
=>
 [पृष्ठम्१०६६+ २८]
21
=>
 [[१। ण्यति, ‘यजयाचरुच--’ (७-३-६६) इति कुत्वनिषेधः।]]
22
=>
 [[२। देवशब्द उपपदे छन्दसि विषये कर्मणि यत्प्रत्यये रूपमेवम्। निपातनात् स्त्रीलिङ्ग- त्वम्।]]
23
=>
 [[३। यजन्त्यनेनेति याज्या = ऋक्। बाहुलकात् करणे ण्यत्।]]
24
=>
 [[४। कर्मणि, यगन्ताच्छानचि सम्प्रसारणे पूर्वरूपे च रूपम्।]]
25
=>
 [[५। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि, ‘चजोः कु घिण्ण्यतोः’ (७-३-५२) इति कुत्वे च रूपमेवम्। अनुयागः = भोजनम्, उपसर्गवशाद्धातोरर्थान्तरे वृत्तिः। प्रयागः = क्षेत्रविशेषः। अत्र सङ्गतिकरणं धातोरर्थः। नदीत्रयसङ्गति- करणं ह्यत्र देशे वदन्ति।]]
26
=>
 [[६। घञि, ‘प्रयाजानुयाजौ यज्ञाङ्गे’ (७-३-६२) इति निपातनात् यज्ञाङ्गविषये कुत्वं न। पञ्च प्रयाजाः। त्रयोऽनुयाजाः। ‘उपसर्गस्य घञि--’ (६-३-१२२) इति दीर्घे अनूयाज इत्यपि भवति।]]
27
=>
 [[७। “प्रयाजानुयाजग्रहणं प्रदर्शनार्थम्--अन्यत्राप्येवंप्रकारे कुत्वं न भवति। ‘एकादश उपयाजाः’, ‘उपांशुयाजमन्तरा यजति’, ‘अष्टौ पत्नीसंयाजा भवन्ति’ ‘ऋतुयाजैश्चरन्ति’--इत्येवमादि सिद्धं भवति।’ इति काशिका- (७-३-६२) वाक्यमिहावधेयम्। तेनैतेषां साधुत्वं बोध्यम्। ‘जाघन्या पत्नीः संयाजयन्ति’ (शतपथब्राह्मणे-३-७-६-१) इति श्रौतनिर्वचनपर्यालोचनायां तु पत्नीः संयाजयन्तीति पत्नीसंयाजः इति ण्यन्तात् ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणेवात्रेति न कुत्वप्रसक्तिः। अतोऽत्रेतरेषां विषये कुत्वाभावस्योपपत्तिकल्पनेऽपि पत्नीसंयाजशब्दविषये नोपपत्तिकल्पनपरिश्रमः कार्यः इति ज्ञेयम्।]]
28
=>
 [[८। भावे, ‘यजयाच--’ (३-३-९०) इत्यादिना नङ्प्रत्यये, जकारस्य श्चुत्वे च रूपमेवम्।]]
29
=>
 [[९। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति क्रियार्थक्रियायां तुमुन्, ण्वुल् च भवतः। यष्टुं याति--यागाय यातीत्यर्थः।]]
30
=>
 [वा याति]
31
=>
 [पृष्ठम्१०६७+ २९]
32
=>
 [[१। ‘श्रुयजीषिस्तुभ्यः--’ (वा। ३-३-९५) इति करणे क्तिन्प्रत्यये सम्प्रसारणादिके च रूपम्।]]
33
=>
 [[२। ‘व्रजयजोर्भावे क्यप्’ (३-३-९८) इति स्त्रियां भावे क्यपि, कित्त्वेन सम्प्र- सारणादिकेषु चैवं रूपम्।]]
34
=>
 [[आ। ‘निर्व्याजमिज्या ववृते वचश्च भूयो बभाषे मुनिन कुमारः।।’ भ। का। २-३७।]]
35
=>
 [[३। बाहुलकादौणादिके [द। उ। १-७४]
36
=>
 [[४। बाहुलकादौणादिके [द। उ। १-१३३]
37
=>
 [[५। ‘यजिमनि--’ [द। उ। १-१३४]
38
=>
 [[६। ‘अमिनक्षियजि--’ [द। उ। ८-५६]
39
=>
 [[७। ‘अर्त्तिपॄवपियजि--’ [द। उ। ९-३९]