| YouTube Channel

य (ya)

 
शब्दसागरः
English
य The twenty-six consonant of the Nāgari alphabet, or semi-vowel Y
in Bengal, it is usually pronounced J.
य
mfn.
 (-यः-या-यं) Who goes, a goer, a mover.
m.
 (-यः)
1. Air, wind.
2.
Union, Joining.
3. Fame, celebrity.
4. Barley.
5. Light, lustre.
6. Abandoning.
7. YAMA.
f.
 (-या)
1. Pudendum muliebre.
2. Going,
proceeding.
3. A car, a carriage.
4. Prohibiting, restraining, check-
ing.
5. Religious meditation.
6. Getting, obtaining.
E.
 यज् to wor-
ship, or यम् to check, &c.,
aff.
 ड
or या-ड ।
य(ज)मदग्रि
m.
 (-ग्निः)
1. The saint JAMADAGNI, the father of the first RĀMA.
Capeller Eng
English
य॑
pron.
 rel. (n. य॑द्
q.v.
 ) who, which
if anybody (mostly
w.
opt.
 ). Repeated or connected with त (q.v. ) or कश्च, कश्चन,
कश्चिद्, कोऽपि whoever, whichever, whatever, any. योऽगम्, यस्त्वम् I
who, thou who etc.
Yates
English
य
y The twenty sixth consonant,
and first of the semivowels.
य (यः-या-यं)
a. Going.
m.
 Air
union
fame
light
barley
Yama.
f.
Pudendum
going
checking
a
car
meditation
getting.
Wilson
English
य The twenty-sixth consonant of the Nāgarī alphabet, or semivowel
Y
in Bengal, it is usually pronounced J.
य
mfn.
 (-यः-या-यं) Who goes, a goer, a mover.
m.
 (यः)
1 Air, wind.
2 Union, joining.
3 Fame, celebrity.
4 Barley.
5 Light, lustre.
6 Abandoning.
7 YAMA.
f.
 (या)
1 Pudendum muliebre.
2 Going, proceeding.
3 A car, a carriage.
4 Prohibiting, restraining, checking.
5 Religious meditation.
6 Getting, obtaining.
E.
 यज to worship, यम to check, &c.,
aff.
 ड.
Apte
English
यः [yḥ], 1 One who goes or moves, a goer, mover.
Wind, air.
Union.
Fame.
Barley.
Restraint.
Light.
Abandoning.
One of the eight syllabic feet (गण) consisting of one short syllable followed by two long ones.
N.
 of Yama.
या Going.
Restraining.
Religious meditation (ध्यान).
Obtaining.
An epithet of Lakṣmī.
Pudendum muliebre.
यम् [yam], 1
P.
 (यच्छति, ययाम, अयंसीत्, यंस्यति, यन्तुम्, यत
desid.
 यियंसति)
To check, curb, restrain, control, subdue, stop, suppress
यच्छेद् वाङ्मनसी प्रज्ञः Kaṭh
यत- चित्तात्मन्
Bg.*
 4.21
see यत.
To offer, give, bestow.
Ved.
 To support, sustain.
To raise, lift up.
To extend, stretch.
To go.
To exhibit, show.Caus. (यमयति-ते) To restrain, check
&c.
Apte 1890
English
यः 1 One who goes or moves, a goer, mover.
2 A carriage.
3 Wind, air.
4 Union.
5 Fame.
6 Barley.
7 Restraint.
8 Light.
9 Abandoning.
10 One of the eight syllabic feet (गण) consisting of one short syllable followed by two long ones.
11 N. of Yama.
या 1 Going.
2 A carriage.
3 Restraining.
4 Religious meditation (ध्यान).
5 Obtaining.
6 An epithet of Lakṣmī.
7 Pudendum muliebre.
Monier Williams Cologne
English
1. य the 1st semivowel (corresponding to the vowels इ and ई, and having the sound of the English य्, in Bengal usually pronounced ज्).
2. य
m.
 (in prosody) a bacchic (˘ ¯ ¯),
Piṅg.
3. य the actual base of the relative pronoun in declension [cf. य॑द् and Gk. ὅς, ἥ, ὅ].
4. य
m.
 (in some senses
fr.
 √ 1. या, only,
L.
 ) a goer or mover
wind
joining
restraining
fame
a carriage (?)
barley
light
abandoning
Monier Williams 1872
English
य 1. य, the twenty-sixth consonant of
the Nāgarī alphabet, being the semivowel of the
vowels इ, ई, and allied to the soft palatal consonant ज्,
and having the sound of the English य्, (in Bengal
it is usually pronounced ज्।)
—य-कार, अस्, m. the
letter or sound य.
—यकारादि-पद (°र-आद्°),
अम्, n. a word beginning with the letter or sound
य।
य 2. य, (in prosody) a bacchic or foot
consisting of a short syllable followed by two long
ones.
य 3. य, the actual base of the relative
pronoun in declension, though यद्, q. v., is used as
the base in comps. and in the derivative यदीय, (the
declension follows that of the demonstrative pronoun
तद्, q. v., य् being substituted for the initial letter of
that pronoun throughout.)
य 4. य, अस्, m. (in some senses fr. rt. 1.
या), one who goes or moves, a goer, mover
air,
wind
a carriage
union, joining
restraining
fame,
celebrity
barley
light, lustre
abandoning
N. of
Yama
(आ), f. going, proceeding
a car, carriage
restraining, checking
religious meditation
getting,
obtaining
N. of Lakṣmī
pudendum muliebre.
Macdonell
English
य yá, prn. rel. (n. -d) who, that, which, 🞄what: nearly always followed by the ordinary 🞄correlative tad (± etad or idam) or less frequently 🞄idam (m. ayam), adas (m. asau), 🞄idṛś, tādṛśa, (tathā sts. corresponding 🞄to the
n.
 yad)
occasionally either the rel. or 🞄the corr. is dropped. Ya is sts. inaccurately 🞄employed in the sense of if any (one). Use 🞄of the relative calling for special mention are 🞄the following: 〈1.〉 Ya is often added (without 🞄the copula) to emphasize a subject (e. g. ātmaparityāgena 🞄yad āśirtānaṃ rakṣaṇam, tan 🞄nītividāṃ na saṃmatam, protection of dependents 🞄at the sacrifice of oneʼs own life is not 🞄approved by moralists). Sts. it is thus used 🞄without emphasis by the sidé of a simple subject 🞄(e. g. andhaḥ sthaviraś ca yaḥ, a blind 🞄man and one who is old)
rarely a nm. rel. 🞄of this kind = an ac. (e. g. sarvān rasān apoheta 🞄paśavo ye ca mānuṣāḥ, he should avoid 🞄selling all sorts of condiments, cattle, and 🞄human beings). The
n.
 sg. yad of this emphatic 🞄rel. is frequently employed without 🞄regard to gender or number, when it may be 🞄translated by as for, as regards (e. g. asidhārāvratam 🞄idaṃ manye yad ariṇā saha saṃvāsaḥ, 🞄as for dwelling with an enemy, that I 🞄consider as hard as the sword-blade vow)
🞄before a noun this yad = that is to say (Br.). 🞄[Page237a-2] 🞄Immediately following oratio recta ending 🞄with iti yad = at the thought that (cp. cj. 🞄yad). 〈2.〉 Two relatives often occur in the 🞄same sentence, when the second may be translated 🞄by any (e. g. yad rocate yasmai, bhavet 🞄tat tasya sundaram, what pleases any one, 🞄that to him is beautiful). 〈3.〉 the meaning 🞄of the rel. when repeated (sts. separated by 🞄hi) is generalised, ya ya being = whoever, 🞄whichever, whatever (followed by the doubled 🞄or single corr. tad). 〈4.〉 Ya is often combined 🞄with other prns.: 〈a〉 w. tvam, sa, eṣa, ayam, 🞄asau
〈b〉 w. aham (tvam, etc.): yo'ham, I 🞄who = since I, or (after a question) that I
🞄〈c〉 w. tad, any soever: yad vā tad vā, any, 🞄any kind of
anything
〈d〉 w. tvad = or any 🞄other (Br., rare)
〈e〉 w. intr. ka + ca (V., 🞄C., common), + cid (C., very common), + cid 🞄api (C., not common), + cana (E., rare), + 🞄vā (C., rare), or + api (C., late, not yet in 🞄Manu), immediately following or sts. separated 🞄(m. yaḥ káś ca, kaś cid, kaś cid api, 🞄kaś cana, ko vā, or ko'pi,
n.
 yad kiṃ ca, 🞄kiṃ cid, kiṃ cid api, kim cana, kiṃ vā or 🞄kim api), whoever, whatever, any soever, 🞄any one, no matter who.
Hindi
Hindi
कौन
Apte Hindi
Hindi
यः
पुं*
 - या + ड
"जाने वाला, गन्ता"
यः
पुं*
 - या + ड
गाड़ी
यः
पुं*
 - या + ड
"हवा, वायु"
यः
पुं*
 - या + ड
मिलाप
यः
पुं*
 - या + ड
यश
यः
पुं*
 - या + ड
जौ
यम्
"भ्वा* पर* , , इच्छा* " - -
"रोकना, दमन करना, नियन्त्रण करना, वश में करना, दबाना, ठहराना, बन्द करना"
यम्
"भ्वा* पर* , , इच्छा* " - -
"प्रदान करना, देना, अर्पण करना"
यम्
भ्वा* पर*प्रेर* - -
"नियंत्रण करना, रोकना आदि"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
य
कन्नडार्थः - > ಯಕಾರ
विस्तारः - > ಇದು ವರ್ಣಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರ. ಅವರ್ಗೀಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ಹಲ್ ವರ್ಣ. ಈ ವರ್ಣವು ತಾಲುಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಆಭ್ಯಂತರಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಅಂತಸ್ಥ ಅಲ್ಪಪ್ರಾಣಾಕ್ಷರ. "यवरला अन्तस्थाः" "वर्गाणां प्रथतृतीययमौ यरलवश्चाल्पप्राणाः" - सि० कौ०
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಶಸ್ಸು /ಕೀರ್ತಿ
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಯು /ಗಾಳಿ
निष्पत्तिः - > या (प्रापणे) - "डः"
व्युत्पत्तिः - > याति वाति
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತ್ಯಾಗ /ವರ್ಜಿಸುವುದು
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಡೆಯುವವನು ಚಲಿಸುವವನು
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಥ /ವಾಹನ
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾನಮಾಡುವವನು
विस्तारः - > "यशो यः कथितः प्राज्ञैर्यो वायुरिति शब्दितः । याने यातरि यस्त्यागे कथितः शब्दवेदिभिः ॥" - एका०
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಮ
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೆ /ವಾಸಸ್ಥಳ
विस्तारः - > "यस्त्यागे निलये वायौ यमे दातरि यातरि" - नानार्थर०
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಲಘುವರ್ಣವುಳ್ಳ ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಒಂದು ಗಣ (ಯಗಣ)
प्रयोगाः - > "आदिमध्यावसानेषु यरता यान्ति लाघवम् । भजसा गौरवं यान्ति मनौ तु गुरुलाघवम् ॥"
उल्लेखाः - > वृ० र०
य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಯಮ /ತಡೆ
L R Vaidya
English
ya {% m. %} 1. A goer, a mover
2. union
3. air, wind
4. fame.
Bopp
Latin
य v. 3. यत्.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
yaṃ = yat, see yac ca, yat khalu
yaṃ velaṃ, see velā.
Lanman
English
yá [509], relative pron.
—1. who, which
sometimes following its correlative: 7^6, 17^18,
29^5, 30^15, 33^16, 52^7, 73^9, 78^10, 79^7
evambhūto vidvān, yas…samarthas,
tam doctus…qui possit, 19^4
—2. but
much oftener preceding its correlative: ya
…ta, 77^12, 69^7, 3^13, 17^13, 21^23, 22^4, 30^11,
32^10
yā́ni…eṣām, 74^3
yac ca_ucyate
…, etad ālasyavacanam, and (what is
said, i. e.) as for the saying…, that is
[fatalists’] sloth-talk, 188, 11
—3. converting the subject or object of a
verb into a substantive clause:--sometimes,
perhaps, merely for metre: 29^3, 38^7, 58^6
but often for emphasis: 9^18, 56^19, 57^7
yé
pakṣā́ ā́saṃs, té jīmū́tā abhavan, what
were wings, those became clouds, for té
pakṣā́ abhavan jīmū́tās, 93^3
ayáṃ yó
hótā, kír u sá yamásya, who this priest
[is], is he also that of Yama, 88^10
so
yad, even w. words of different gender and
number, as, prajā́pater vā́ etáj jyeṣṭháṃ
tokáṃ, yát párvatās, of P. that [was] the
first creation, what the mountains are,
92^19
so 95^15, 97^1
—4. which, what, as adj. pron. agreeing
w. incorporated antecedent: ná_asmai vidyút
siṣedha, ná yā́m míham ákirad
dhrādúniṃ ca, not for him did the lightning
avail, not what mist he scattered
abroad, and hail, 71^4
so 71^20 to 72^2, 74^4,
79^9 ?, 83^3, 88^7
as subst. pron., the antecedent
not being expressed, 741, 2, 78^18
—5. ya in special connections: ya ya
[511], whoever, whichever, whatever, whosoever,
etc., 13^12, 45^13
so ya ka ca, 68^10
ya ka cid, 60^22, 68^12
ya ka cana, 9^16
ya ka cid, anyone soever, no matter who,
quīlibet, 21^11
so ya ta, 18^4
—6. two or
more relatives in the same clause: yo 'tti
yasya yadā māṃsam, when (who) someone
eats the flesh of (whom) someone,
29^7
so 37^11, 66^18
—7. ya, if anybody,
si quis (really an anacoluthon): so 79^16
—8. ya, and…he, 74^15
—9. for further
illustration, see 512, 511
for derivatives,
510
for influence on the accent of the verb,
595
cf. yad, yasmāt, yāt, yena.
[orig. and primarily a demonstrative
(like Eng. that and Ger. der): cf. ὅς, ‘he, ’
in ἦ δ᾽ ὅς, ‘said he’
ὥς, ‘so, ’ in οὐδ᾽ὥς,
‘not even só’
--secondarily a relative
(like Eng. that and Ger. der): cf. ὅς, ἅ or
ἥ, ὅ for *ὅδ, ‘who, which’
hence yā́t,
with which cf. ὡς, ‘as’
--but these comparisons
are rejected in toto by some.]
Kridanta Forms
Sanskrit
यम् (य॒मँ꣡ उपरमे यमोऽपरिवेषणे न मित् १९५३ - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = यमनम्
अनीयर् = यमनीयः - यमनीया
ण्वुल् = यामकः - यामिका
तुमुँन् = यन्तुम्
तव्य = यन्तव्यः - यन्तव्या
तृच् = यन्ता - यन्त्री
क्त्वा = यत्वा
ल्यप् = प्रयम्य / प्रयत्य
क्तवतुँ = यतवान् - यतवती
क्त = यतः - यता
शतृँ = यच्छन् - यच्छन्ती
यम् (य꣡मँ꣡ परिवेषणे मित् १९५३ - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् = यमनम्
अनीयर् = यमनीयः - यमनीया
ण्वुल् = यमकः - यमिका
तुमुँन् = यमयितुम्
तव्य = यमयितव्यः - यमयितव्या
तृच् = यमयिता - यमयित्री
क्त्वा = यमयित्वा
ल्यप् = प्रयमय्य
क्तवतुँ = यमितवान् - यमितवती
क्त = यमितः - यमिता
शतृँ = यमयन् - यमयन्ती
शानच् = यमयमानः - यमयमाना
Abhyankara Grammar
English
य (1) the consonant य् with अ added to it merely for the sake of facility in pronunciation
यकार is also used in the same sense: e. g. लिटि वयो यः: P.VI.1.38 cf. T.Pr.I: 17, 21
(2) krt affix (यत्) prescribed as कृत्य or potential passive participle
e.g. चेयम्, गेयम्, शाप्यम् , शक्यम् , गद्यम् , अजर्यम् पण्यम् etc.: cf. अचो यत्...अजर्ये संगतम् P. III. 1.97-105
(3) krt. affix क्यप् which is also an affix called krtya
e. g- ब्रह्मोद्यम् , भाव्यम, घात्यम् , स्तुत्यम् , कल्प्यम् , खेयम् , भृत्यः:, भिद्यः, पुष्य:, कृत्यम्, also कार्यम्
cf. P. III. 1.106-128: {4) krt affix ण्यत् ( which is also कृत्य ), e. g कार्यम् , हार्यम् , वाक्यम् , लाव्यम्, कुण्डपाय्यम्. etc.: cf P. III. 1.124-132: (5) tad. affix य affixed (a) in the sense of collection to पाश, वात etc., as also to खल, गो and रथ, e. g. पाद्या, रथ्या etc. cf. P. IV. 2. 49, 50ः (b) in the चातुरर्थिक senses to बल, कुल, तुल etc. e. g. वल्यः, .कुल्यम् ef. P V.2. 80, (c) as a Saisika tad. affix to ग्राम्यहः' along with the affix खञ्ज e. g. ग्राम्यः, ग्रामीणः: cf P: IV. 2.94 (d) in the sense of 'good therein' ( तत्र साधुः ) and other stated senses affixed to सभा, सोदर पूर्व, and सोम: e. g. सभ्य:, पूर्व्यः
.etc.. cf. P. IV. 4.105, 109, 133, 137, 138: (e) in the sense of 'deserving it' to दण्ड and other words, e. g. दण्ड्य, अर्ध्र्य, मध्य, मेध्य, etc.: cf P. V. 1.66: ( f ) in the sense of quality or action to सखि e. g. सख्यम्
cf P. V. 1.126: (6) tad. affix यत् applied to (a) राजन् श्वशुर, कुल, मनु in the sense of offspring, (b) शूल्, उखा, वायु, ऋतु and others, under certain conditions
cf. P. IV. 2.17, 31, 32, 101, (c) to अर्ध, परार्ध, words in the class headed by दि्श, छन्दस and others in specific senses
cf P. IV. 3-46, 54 etc. and (d) in specific senses to specific words mentioned here and there in a number of sUtras from IV.4, 75 to V.4.25
(e) to शाखा, मुख, जघन and others in the sense of इव (similar to) e.g. शाख्यः, मुख्य:, etc.: cf. P. V. 3. 103
(7) case-ending य substituted for ङे of the dative sing
e. g. रामाय cf. P. VII. 3.102: (8) verb-affix यक् applied to the nouns कण्डू and others to make them ( denominative ) roots
e. g. कण्डूय, सन्तूय etc. cf. कण्ड्वादिभ्यो यक् P. III. 1.27 (9) | Vikarana य ( यक् ) applied to any root before the Saarvadhaatuka personal endings to form the base for the passive voice as also the base for the 'Karmakartari' voice e g क्रियते, भूयते, cf. सार्वधातुके यक् P. III. 1.67 (10) Unaadi affix य ( यक् ) applied to the root हृन् to form the Vedic word अघ्न्य: cf अघ्न्यादयश्च: ( 11 ) augment य ( यक् ) added to the affix क्त्वा in Vedic Literature: e. g. दत्त्वायः cf. क्त्वो यक् P. VII.1.47
(12) verb affix यङ् added to a root to form its Intensive base ( which sometimes is dropped ) and the root is doubled. e. g. चेक्रीयते, चर्करीति
. cf. P. III. 1.22, 24
(13) short term ( प्रत्याहृार ) supposed to be beginn- ing with य in the affix यइ in the sUtra धातेरेकाचो ... यङ् III. 1.22, and ending with ङ् in the sUtra लिड्याशिष्यङ्क III. 1.86, with a view to include the various verb affixes and conjugational signs.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
य [°am Ende eines Komp.] gehend = reitend, H XLIII, 252.
[य] , यत् खलु जानीयाः so v.a. beliebe zu erfahren, mit deiner Erlaubnis, Divyāvad. 111, 25
156, 8. यन् नु mit der 1. Potent. laß mich, ich möchte, Lalit. 109, 15 (यन् न्व् अहम् अस्य zu lesen)
Divyāvad. 283, 5. यद् वा तद् वा gleichviel was, das erste beste, 499, 17
548, 11.
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
य, वात, यम
मा मातरि तथा लक्ष्म्यां यस्तु वाते यमेऽपि च ॥ ३५ ॥
verse 1.1.1.35
page 0121
य, धातृ, पशु
धातर्यपि पशौ यं स्यात् या याने यातरि श्रियाम् ।
खट्वाङ्गेऽपि च रः कामे तीक्ष्णे वैश्वानरे नरे ॥ ३६ ॥
verse 1.1.1.36
page 0121
पुराणम्
English
य / YA. ({#ya#}) This letter means “Yāga”, “Yātā” (one who goes) or “hero”. (agni purāṇa, Chapter 348).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
य, अन्तःस्थयकारः । स च षड्विंशहलवर्णः ॥
अस्योच्चारणस्थानं तालु । (यदुक्तं सिद्धान्त-कौमुद्याम् । “इचुयशानां तालु ॥
” तथा चशिक्षायाम् । १७ ।“कण्ठ्यावहाविचुयशास्तालव्या ओष्ठजावुपू ॥
”)तस्य स्वरूपं यथा, --“यकारं शृणु चार्व्वङ्गि ! चतुष्कोणमयं सदा ।पलालधूमसङ्काशं स्वयं परमकुण्डली ॥
पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा ।त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं तथा ।प्रणमामि सदा वर्णं मूर्त्तिमन्मोक्षमव्ययम् ॥
”इति कामधेनुतन्त्रे ५ पटलः ॥
वङ्गीयवर्णमालायामस्य लेखनप्रकारो यथा, --“ऊर्द्ध्वाधःक्रमतो रेखा चतुष्कोणमयी शुभा ।नारायणेशविधयस्तासु तिष्ठन्ति नित्यशः ॥
मात्रा कुण्डलिनी ज्ञेया ध्यानमस्य प्रचक्ष्यते ॥
”तस्य ध्यानं यथा, --“धूम्रवर्णां महारौद्रीं षड्भुजां रक्तलोचनाम् ।रक्ताम्बरपरीधानां नानालङ्कारभूषिताम् ॥
महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिनीम् ।एवं ध्यात्वा यकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत् ॥
” * ॥
तत्प्रणाममन्त्रो यथा, --“त्रिशक्तिसहितं वर्णं त्रिबिन्दुसहितं सदा ।प्रणमामि सदा वर्णं शक्तिमामोक्षमव्ययम् ॥
”इति वर्णोद्धारतन्त्रम् ॥
अस्य नामानि यथा, --“यो वाणी वसुधा वायुर्व्विकृतिः पुरुषोत्तमः ।युगान्तः श्वसनः शीघ्रो धूमार्च्चिः प्राणिसेवकः ॥
शङ्खाभ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करी ।सङ्कर्षणः क्षपा बालो हृदयं कपिलाप्रभा ॥
आग्नेयो व्यापकस्त्यागो होमो यानं प्रमा सुखम् ।चण्डः सर्व्वेश्वरी धूमश्चामुण्डा सुमुखेश्वरी ॥
त्वगात्मा मलयो माता हंसिनी भृङ्गिनायकः ।तेनमः शोषको मीनो धनिष्ठानङ्गवेदिनी ।मेष्ठः सोमः पक्तिनामा पापहा प्राणसंज्ञकः ॥
”इति नानातन्त्रशास्त्रम् ॥
(धात्वनुबन्धविशेषः । स तु दिवादिगणसूचकः ।तथा च कविकल्पद्रुमे । “दिवाद्यो य्लादादिकः ॥
”छन्दःशास्त्रान्तर्गतगणविशेषः । तथा च छन्दो-मञ्जर्य्याम् ।“भादिगुरुः पुनरादिलघुर्यः ॥
”अस्य साङ्केतिकचिह्नं यथा, ।ऽऽ
काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगे लक्ष्मीलाभः फलम् ।यथा, वृत्तरत्नाकरटीकायाम् ।“यो लक्ष्मीं रस्तु दाहं व्यसनमथ लवौ शः सुखंषस्तु खेदम् ॥
”)
यः,
पुं,
 (याति वातीति । या गतौ + डः ।) वायुः ।यशः । योगः । यानम् । याता । इति शब्द-रत्नावली ॥
सर्व्वनाम । यच्छब्दार्थ इति यावत् ।इति विश्वः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
य यकारः व्यञ्जनवर्णभेदः स्पर्शवर्णोष्मवर्णयोर्मध्यस्थत्वात्अन्तःस्थवर्णभेदः तस्योच्चारणस्थानं तालु जिह्वाग्रेखतालुन ईषत्स्पर्शेनोच्चारणादस्योच्चारणे ईषत्स्पर्श आभ्य-न्तरप्रयत्नः “अचोऽस्पृष्टायणस्त्वीषत्” शिक्षोक्तः । वाह्य-प्रयत्नाः संवारनादघोषा अल्पप्राणश्च । वर्णाभिधानेऽस्यवाचकशब्दा उक्ता यथा “यो वाणी वसुधा वायुर्विकृतिःपुरुषोत्तमः । युगान्तः श्वसनः शीघ्रोधूमार्च्चिः प्राणिसेवकः ।शङ्का भ्रमो जटी लोला वायुवेगी यशस्करी । सङ्कर्षणःक्षपा बालो हृदयम् कपिला प्रभा । आग्नेयोव्यापकस्त्यागोमोहोयाता प्रमा सुखम् । चण्डः सर्वेश्वरी धूम्रा चामु-ण्डा सुमुखेश्वरी । त्वगात्मा मलयोमात्रा हंसिनीभृङ्गिनायकः । ङे नमः शोषकोमीनोधनिष्ठानङ्गवेदिनी ।शिष्टः सोमः पङ्क्तिनामा पापहा प्राणसंज्ञकः” ।अस्याधिष्ठातृदेवताध्यानं यथा “धूम्रवर्णां महारौद्रीं षङ्-भुजां रक्तलोचनाम् । रक्ताम्बरपरीधानां नानालङ्कार-भूषिताम् । महामोक्षप्रदां नित्यामष्टसिद्धिप्रदायिनीम् ।एवं ध्यात्वा यकारन्तु तन्मन्त्रं दशधा जपेत्” । अस्यध्येयस्वरूपं यथा “यकारं शृणु चार्वङ्गि! चतुष्कोण-मयं सदा । पुलालधूमसङ्काशं स्वयं परमकुण्डलीम् ।पञ्चप्राणमयं वर्णं पञ्चदेवमयं सदा । त्रिशक्तिसहितंवर्णं त्रिविन्दुसहितं तथा । प्रणमामि सदा वर्णंमूर्त्तिमन्मोक्षमव्ययम्” कामधेनुतन्त्रम् । मातृकन्यासेअस्य हृदयन्यास्यता । काव्यादौ अस्य प्रथमप्रयोगेलक्ष्मीलाभः फलम् “यो लक्ष्मीं रस्तु दाहम्” वृ० र० टी० ।
य
पु०
 या--ड । १ वायौ २ यशसि ३ योगे, ४ गतौ च ५ यातरित्रि० शब्दरत्ना० । यम--ड । ६ संयमे । ७ आदिलघु-शेषगुरुके जलदैवते लक्ष्मीफलके यगणे च ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“मडि विभाजने”@} 2 3 धातुपाठे ‘वडि विभाजने
मडि च’ इति पाठ्यते।
तत्र ‘वडि मडि विभा- जने’ इत्येकदैव पठितव्ये पृथक् सूत्रकरणात् अर्थान्तरेऽपि मडिधातुर्वर्तते इति क्षीरस्वाम्यादयः प्रतिपादयन्ति।
तद् यथा मण्डः = रसाग्रम्।
अत्र तण्डुला- दीनां पचनावसरे क्वथनानन्तरं य ऊर्ध्वं रसस्यावरणरूपेणाविर्भावः स रसाग्रमि- त्युच्यते
अत्रापि धातोरस्य वृत्तिरित्यर्थः।
एवम्, मण्डूरम् 4 मण्डलम्, मण्डपः इत्यादिष्वप्यस्य धातोरर्थान्तरवृत्तिर्ज्ञेया।
काशकृत्स्न- धातुपाठीयव्याख्यायां 5 ‘वडि मडि वेष्टने’ इति पट्यते इति क्षी टीका 6।
“नन्दी तु ‘मडि वेष्टने’ इति पठति।” इति धातुवृत्तिः।
परं तु क्षीरतरङ्गिण्यां-- “नन्दी तु ‘वटि विभाजने, वडि वेष्टने’ इति भङ्ग्या पठति।” इत्येव दृश्यते।
ईदृशस्थलेषु शुद्धपाठः कीदृश इति ग्रन्थैर्निर्धारयितुं न शक्यते।
सर्वथा मडिधातुरनेकार्थक इति सारः।]] ‘भूषार्थे मण्डतीति स्यात् तत्र मण्डयतीति णौ।
मण्डते वेष्टने…।।’ 7 इति देवः।
मण्डकः-ण्डिका, मण्डकः-ण्डिका, मिमण्डिषकः-षिका, मामण्डकः-ण्डिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककण्ठतिवत् 8 ज्ञेयानि।
9 मण्डिता, 10 इत्यूकण्प्रत्ययः।
मण्डते क्षितिमिति मण्डूकः = भेकः।]] मण्डूकः, 11 कलप्रत्यये रूपमेवम्।
मण्ड्यते = वेष्ट्यते इति मण्डलम् = परिवारः।]] मण्डलम्, इत्यादीन्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
12 मण्डितः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१२०७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-२७२। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (= लोहमलम्)
05
=>
 (कन्नडभाषामय्यां)
06
=>
 (पृ। ४१)
07
=>
 (श्लो। ८४)
08
=>
 (१४९)
09
=>
 [[१। ताच्छीलिके तृनि रूपमेवम्। ‘क्रुधमण्डार्थेभ्यश्च’ (३-२-१५१) इत्यत्र युज्विधौ भूषर्णार्थकस्यैव मण्डधातोर्ग्रहणमिति वृत्त्यादिषु प्रतिपादितत्वादत्र न युजिति ज्ञेयम्। स्पष्टमिदं मा। धा। वृत्तौ।]]
10
=>
 [[२। ‘शलिमण्डिभ्यामूकण्’ [द। उ। ३-४७]
11
=>
 [[३। औणादिके [द। उ। ८-१०७]
12
=>
 [[आ। ‘प्रहुण्डितानैक्षत चारुकुण्डलान् प्रवण्डितार्थान् अविमण्डिताशयान्।’ धा। का। १। ३६।]]
1 {@“2 शसि इच्छायाम्”@} 3 ‘आशंसे स्यादिच्छायां शंसतीति स्तुतौ भवेत्।
हिंसायां शसति--’ 4 इति देवः।
“आङः शसि’ इति पाठात् अयमाङ्पूर्व एव प्रयोक्तव्यः।
तथा च काश्यपः ‘अयमाङ्पूर्व एव प्रयोक्तव्यः’ इति।
सम्मतायाम् ‘न च केवलो नाप्युपसर्गा- न्तरपूर्वः’ इति।।” इति माधवः।
“दुर्गः ‘आङः शासु--’ इत्याह।… आशासित्वा-आशास्त्वा।” इति क्षीरस्वामी।
एतेन क्त्वायां आङा सह समासेऽपि न ल्यप् दुर्गमते, इति सिद्ध्यति।
माधवस्तु नैतदनुमेने
य एवमाह-- ‘आशस्य
क्त्वो ल्यप्’ इति।
उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पपक्षः परं दुर्गाणामधिकः।
5 आशंसुः।
‘शन्सु’ इति दुर्गपाठ इति मा।
धा।
वृत्ति- दर्शनाज्ज्ञायते।
इदित्पक्षपाती माधवोऽपि ल्यपि आशस्य इति कथं रूपसिद्धि- मभिप्रैतीति विचार्यं वर्तते
यतः स एव निष्ठायां आशंसितम् इत्याह।
ईदृशेषु स्थलेषु प्रयोगाः पाठाश्च अनियता दृश्यन्ते।
सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिक- कुंशयतिवत् 6 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१६९७)
02
=>
 [आङः]
03
=>
 (१-भ्वादिः-६२९। सक। सेट्। आत्म।)
04
=>
 (श्लो। १८३, १८४)
05
=>
 [[१। ‘सनाशंसभिक्ष उः’ (३-२-१६८) इति कर्तरि उप्रत्ययस्ताच्छीलिकः।]]
06
=>
 (२३२)
Capeller
German
य॑ St. des Pron. rel. (n. य॑द् s. bes.) welcher,
er, es, auch wenn jemd. (meist mit Opt.).
Meist in Correl. mit einem Pron. dem.
verdoppelt o. mit कश्च, कश्चन, कश्चिद्,
को ऽपि wer, welcher auch immer.
Mit स gleichviel wer o. welcher. यो
ऽहम्, यस्त्वम्, यो ऽसौ der
ich, der du, welcher hier, welcher dort.
Grassman
German
yá pr. [Cu. 〔606〕], welcher, wer als Relativ. Das Verb des Relativsatzes ist stets betont, Ausnahmen davon scheinen auf falscher Lesart zu beruhen. Insbesondere 2〉 mit dem Verb in erster Person: der ich, die wir oder 3〉 in zweiter: der du, die ihr
4〉 mit einem persönlichen Pronom in gleichem Casus verbunden
5〉 mit dem entsprechenden Pronom tá im übergeordneten Satze
oder 6〉 mit tyá
oder 7〉 dem Pronominalstamm a (asya, asmai, ābhis u. s. w.) in gleicher Weise
8〉 ohne ein entsprechendes Nomen oder Pronomen im übergeordneten Satze, also: der, welcher, den, welcher u. s. w.
9〉 hierbei erscheint das Nomen, was in dem übergeordneten Satze zu [Page 1066a] erwarten war, durch eine Art Attraktion zum Relativsatze gefügt und zwar in gleichem Casus mit dem Relativ, z. B. {879, 10} sám śiśīta vā́cībhis yā́bhis amṛ́tāya tákṣatha „Schärft die Beile, mit denen ihr für die Unsterblichkeit zimmert“. — Bisweilen 10〉 fehlt das Verb (ásti u. s. w.)
oder 11〉 es steht das zugehörige Verb voran
oder 12〉 der übergeordnete Satz ist aus dem Zusammenhange zu ergänzen
13〉 yás cid welcher auch immer, quicunque
14〉 yás ha welcher ja
15〉 yás kás ca wer irgend, wer immer. — Unvollständig sind die Stellen aufgeführt für yás, yám, yád, yéna, yásya, yé [m.], yā́ [n., f.]. [Page1067]
-ás {7, 9}
{25, 15}
{30, 2}
{33, 2}
{43, 5}
{54, 2}
{56, 4}
{71, 9}
{74, 2}
{77, 1}. — 3〉 {31, 5}—_{31, 7}. _{31, 13}
{63, 1}
{78, 4}. — 5〉 {4, 10}
{12, 8}. _{12, 9}
{18, 2}
{31, 15}
{36, 4}. _{36, 16}
{39, 8}
{40, 4}
{48, 11}
{54, 7}
{68, 6}
{70, 5}
{73, 1}—_{73, 3}
{77, 2}
{203, 1}—_{203, 4}. _{203, 5}. _{203, 7}. _{203, 9}—_{203, 15}
{225, 9} (durch einen parenthetischen Satz getrennt)
{571, 6}. — 7〉 {54, 7}
{67, 7}
{71, 6}. — 8〉 {35, 6}
{40, 2}
{67, 9}. — 9〉 vṛ́kas {42, 2}. — 10〉 {4, 4}. _{4, 10}
{18, 1}
{48, 11}
{73, 1}. — 11〉 dā́śat {70, 5}. — 13〉 {24, 4}. — 15〉 {669, 7}.
-ám {25, 14}
{30, 9}
{31, 16}
{36, 19}
{41, 2}
{58, 7}
{59, 6}
{70, 7}. — 4〉 sīm {36, 1}
tvā {36, 10}
imám {912, 4}. — 5〉 {1, 4}
{18, 4}
{24, 12}
{27, 7}
{36, 11}
{41, 1}. _{41, 5}
{49, 2}
{52, 4}
{60, 3}
{64, 13}
{94, 15} (té siāma)
{95, 6}
{203, 5}. _{203, 8}. _{203, 9}. — 8〉 {71, 6}.
-ád {31, 18}
{86, 10}. — 5〉 {1, 6}
{31, 14}
{32, 11}
{84, 14}. — 6〉 {61, 15}
{88, 5} (etád tyád). — 8〉 {94, 5}. — 10〉 {37, 5}
{89, 8}. — 13〉 {25, 1}. — 14〉 {37, 12} (〰 ha vas bálam nach der Kraft, die ihr ja habt). — 15〉 {23, 22}
{605, 5}.
-éna {8, 2}
{34, 9}
{56, 3}
{61, 6}
{63, 2}
{629, 4}. — 5〉 {42, 5}
{47, 9}
{203, 4}
{294, 2}.
-énā (Prāt. 〔480〕) {50, 6}
{62, 2}
{72, 8}
{441, 5}
{632, 4}
{637, 10}
{639, 20}. — 5〉 {80, 2}
{208, 6}
{347, 4}
{408, 15}
{623, 9}. _{623, 10}
{632, 1}. _{632, 2}
{644, 25}
{952, 2}. — 6〉 {820, 4} (eṣá syá).
-ásmai (vor Vocalen -ásmā) {166, 12}
{576, 4}
{623, 23}
{667, 4}
{912, 3}
{1021, 3}. — 5〉 {94, 2}. _{94, 15} (té siāma)
{264, 7}
{358, 11}
{667, 7}
{857, 4}
{923, 22}
{1011, 3} (téṣām in V. _{1011, 2})
{1020, 4}. _{1020, 6}
{1021, 6}. — 7〉 {166, 3}. — 8〉 {355, 9}
{361, 8}
{575, 4}
{923, 20}
{1021, 8}.
-ásmāt {712, 3}. — 5〉 {18, 7}
{200, 3}
{203, 9}. — 9〉 índrāt {207, 2}.
-ásya {51, 1}
{52, 14}. — 4〉 te {30, 5}. — 5〉 {5, 4}
{74, 4}
{86, 1}. _{86, 3}. _{86, 7}
{203, 1}. _{203, 7}. _{203, 14}. — 6〉 {52, 1}. — 7〉 {57, 3}. — 8〉 {33, 3}. — 10〉 {57, 1}.
-ásmin {5, 9}
{40, 5}
{164, 39}
{168, 6}
{174, 5}
{210, 1}
{211, 4}
{237, 3}
{446, 2}
{470, 2}
{617, 4}
{636, 2}
{661, 6}
{701, 20}
{712, 1}
{888, 11}
{908, 6}. — 4〉 tvé {453, 2}. — 5〉 {164, 22}
{193, 11}
{563, 2}
{825, 7}
{599, 2} (tátra). — 7〉 {868, 6}
{961, 1} (átra). — 9〉 yajñé {132, 3}. — 10〉 {196, 2}
{622, 33}
{679, 4}
{887, 25}.
-ā́ [du.] {83, 3}
{155, 1}
{461, 13}
{503, 1}. _{503, 5}
{508, 1}
{582, 2}
{645, 7}
{651, 5}
{660, 5}. _{660, 8}
{670, 18}
{891, 5}
{1028, 2}. — 3〉 {155, 2}
{645, 6}. — 5〉 {22, 2}
{630, 4}. — 10〉 {46, 2}
{161, 7}
{397, 4}. _{397, 9}
{440, 2}
{508, 4}
{620, 23}
{849, 2}.
-aú [dass.] {116, 1}. — 3〉 {92, 17}
{508, 3}
{584, 8}
{600, 2} 〰 setṛ́bhis arajjúbhis sinīthás. — 5〉 {23, 5}. — 10〉 {23, 5}.
-é [du. n.] 5〉 dhā́manī {778, 2}.
-ā́bhyām [D. d.] {658, 10}.
-áyos [G. d. m.] {284, 2}
{891, 5}
{1028, 2}. — 5〉 {501, 4}
{630, 4}. — 6〉 {630, 3}. — 10〉 {581, 1}
{848, 5}
{891, 5}.
-áyos [L. d. m.] {770, 4}.
-ós [für -áyos L.] {931, 3} ápa 〰 (hários) índras pā́paje.
-é [N. p. m.] {14, 6}
{19, 3}. _{19, 4}. _{19, 6}—_{19, 8}
{33, 10}
{37, 2}
{48, 3}
{51, 5}
{54, 8}. — 2〉 {53, 11}
{57, 4}. — 5〉 {14, 8}
{35, 11}
{57, 4}. — 7〉 {48, 4}
{67, 8} (asmai). — 8〉 {20, 2}
{24, 6}. — 9〉 váhnayas {48, 11}. — 10〉 {7, 7}
{19, 5}
{34, 9}
{35, 11}
{51, 8}
{55, 7}
{60, 2}. — 13〉 {48, 14}.
-ā́n {229, 3}{281, 3}
{331, 7}
{840, 3}
[Page1068] {841, 13}. — 4〉 sīm {660, 8}. — 5〉 {73, 8}
{225, 14}
{242, 6}
{269, 9}. — 9〉 nṝ́n {121, 12}. — 10〉 {507, 3}.
-ā́ [n.] {162, 16}. — 5〉 {85, 12}
{91, 4}. _{91, 19}
{108, 5}. — 8〉 {165, 10}. — 10〉 {25, 11} (kártuā)
{59, 3}
{91, 4}
{108, 5}
{162, 13}
{456, 14}.
-ā́ni {15, 8}
{32, 1}
{36, 5}
{384, 3}
{500, 1}
{542, 3}
{876, 6}. — 4〉 imā́ {248, 7}. — 5〉 {108, 5}
{224, 13}
{328, 11}. — 8〉 {165, 10}
{471, 2}
{586, 3}
{705, 2}. — 10〉 {52, 7}
{165, 9} (kariṣyā́, doch wol kariṣyā́s zu lesen)
{221, 10} (kártuāni)
{778, 3}
{954, 4}.
-ébhis {109, 7}
{228, 3}
{237, 10}
{266, 4}
{458, 5}
{625, 8}
{642, 7}
{658, 5}
{782, 3}
{791, 2}
{1018, 8}
{1019, 8}. — 8〉 {174, 3}. — 9〉 svéduhavyais {121, 6}
tápobhis {517, 7}
ṛtúbhis {828, 4}. — 10〉 {270, 2}
{880, 4}.
-ébhyas [D.] 5〉 {889, 3}. _{889, 7}.
-éṣām {37, 8}
{243, 3}
{356, 5}
{509, 7}
{559, 1}. — 5〉 {532, 8}
{636, 5}. — 7〉 {665, 1}. _{665, 2}. — 8〉 {665, 3}
{1023, 2}. — 10〉 {241, 5}
{441, 7}
{636, 5}
{640, 13}
{643, 3}
{665, 1}—_{665, 3}.
-éṣaam {372, 3}
{441, 3}.
-éṣu {51, 12}
{385, 13}
{460, 12}
{507, 5}
{787, 1}
{887, 3}. — 8〉 {122, 12}
{202, 15}
{418, 6}. — 9〉 ukthéṣu {202, 3}
dhvajéṣu {601, 2}
amṛ́teṣu {858, 5}. — 10〉 {202, 15}
{372, 4}. — 11〉 mimyákṣa {167, 3}
{491, 5}.
-ā́ [f.] {48, 6}
{489, 12}. — 3〉 {92, 8}. — 5〉 {22, 3}
{46, 6}
{151, 4}
{466, 1}
{482, 2}
{486, 14}. — 10〉 {151, 4}
{162, 8}.
-ā́m {17, 9}
{538, 3}
{554, 1}. — 4〉 tvā {593, 6}
{595, 4}. — 5〉 {890, 12}. — 9〉 dhíyam {80, 16}
hótrām {620, 6}
sárasvatīm {843, 9}.
-áyā {316, 9}
{347, 6}
{399, 6}. _{399, 11}
{463, 10}
{478, 4}
{662, 3}
{747, 1}
{924, 3}
{931, 10}
{971, 1}. — 5〉 {225, 15}
{294, 2}
{482, 2}
{521, 8}
{757, 6}
{761, 2}
{982, 2}. — 6〉 {63, 8}
{178, 1}. — 7〉 {775, 7}. — 9〉 vācā́ {120, 5}. — 10〉 5〉 {757, 6}.
-ásyās [G.] {318, 2}
{502, 8}
{703, 2}. — 4〉 te {953, 4}. — 5〉 {48, 13}. — 9〉 viśás {357, 5}. — 10〉 {516, 15}.
-ásyām 5〉 {911, 37}.
-áyos [G. du. f.] {288, 2}.
-áyos [L. du. f.] {278, 3}.
-ā́s [N. p. f.] {84, 10}
{169, 4}
{552, 6}
{617, 1}
{622, 29}
{660, 9}. — 5〉 {23, 17}
{91, 9}
{113, 18}
{223, 5}
{499, 3}
{519, 8}
{565, 2}
{995, 3}. — 7〉 {607, 6}. — 8〉 {398, 2}. — 9〉 gā́vas {469, 5}
árātayas {629, 1}
uṣásas {861, 5}
ā́pas {937, 8}. — 10〉 {23, 17}
{43, 9}
{188, 5}
{223, 5}
{398, 2}
{469, 5} (imā́s 〰)
{571, 8}
{622, 30}
{623, 3}
{906, 6}
{909, 2}
{995, 2}.
-ā́s [A.] {202, 2}
{856, 2}. — 5〉 {32, 8}
{188, 8}
{563, 4}
{565, 1}
{930, 9}
{995, 2}. — 6〉 {463, 11} (ābhis).
-ā́bhis {30, 13}
{45, 5}
{144, 2}
{215, 8}
{640, 24}
{714, 7}
{750, 3}
{856, 4}
{901, 6}
{930, 8}. — 5〉 {23, 17}
{47, 5}
{112, 1}—_{112, 23}
{223, 5}
{294, 2}
{469, 3}
{519, 8}
{628, 20}. _{628, 21}
{642, 10}. _{642, 12}
{856, 5}. — 8〉 {621, 8} (erg. etwa gīrbhís, durch welche bewogen, nach Sāy.). — 9〉 māyā́bhis {294, 1}
dhībhís {553, 5}
niyúdbhis {608, 3}
vā́śībhis {879, 10}. — 10〉 {23, 17}.
-ā́bhyas [D.] 5〉 {563, 4} (té síndhavas).
-ā́bhias [D.] 10〉 {488, 3}.
-ā́sām 5〉 {565, 3}
{995, 2}. _{995, 3}.
-ā́saam {848, 13}.
-ā́su {141, 5}
{204, 1}
{347, 7}
{577, 5}
{917, 12}. — 5〉 {565, 4}. — 8〉 {398, 1}. _{398, 8}. — 10〉 {202, 3}.
1067, 1.b v. u.: {281, 3} st. {229, 3}
yá,
Nicht ganz vollständig auch yásmin, yébhis, yā́s
-ásmāt 5〉 {667, 18}
-aú 5〉 {840, 11}
{892, 7}
-áyos [G. du. m.] {660, 4}
-ā́ni {880, 2}. _{880, 5}
{882, 4}
{917, 3}
{1028, 6}
7〉 {165, 10}
-ébhyas 5〉 {980, 1}
-éṣām {415, 12}
{870, 7}
5〉 {545, 4}
-éṣaam {364, 4}
7〉 {919, 13}
-éṣu 5〉 {974, 4}
-ā́m {272, 8}
5〉 {287, 16}
{494, 8}
-ásyās 6〉 {912, 23}
-é [du. f.] {159, 1}
{185, 6}. _{185, 7}
-áyos [G. du. f.] 5〉 {223, 1}
-ā́sām {133, 4}.
Burnouf
French
य य 40ᵉ lettre et 1ʳᵉ semivoyelle de l'alphabet
sanscrit. Le य्, sans son अ, ne se place jamais devant une
consonne
dans le Véda il compte qqf. pour une syllabe: ainsi
व्युष्ट égale वि उष् ट। II répond le plus souvent au
ज् des Latins, au
ζ ou à l'esprit rude des Grecs.
य य
m.
 union, cf. यु।
Célébrité, cf. यशस्
éclat, lustre.
Air, vent
abandon, cf. या।
Orge, cf.
यव।
Yama. -- F. या marche
char
obtention
cf.
या।
Méditation pieuse, cf. ध्या।
Organe sexuel
féminin, cf. योनि।
य य a. [यस्, या, यत्
M§§ 56
131, 4°] qui.
य
redoublé, quiconque
lat, quisquis: यद्यद् आचरति quelle que
soit sa conduite.
Gr.
ὅς
lat. qui, quis
cf. क, किम्।
यक a. qui.
Stchoupak
French
य-
pron. rel. qui, lequel (nt. {%yad
%} nom.
pl.
m.
 ये, etc.), en
corrélation fréquente avec एतद्- इदम्- et surt. {%tad-
%} qqf. explétif
यो यः tous ceux (quels qu'ils soient) qui
यः कश् च (कश् चिद्, कश्
चन, को ऽपि) qui que ce soit qui, quiconque
यो ऽहम् moi qui, puisque je
-तर- compar. qui (de deux, des deux)
v. तद्-। En 1{^er^} terme de
comp., la forme est यद्, voir s. v.