| YouTube Channel

म्रक्ष (mrakSa)

 
शब्दसागरः
English
म्रक्ष
m.
 (-क्षः) Slyness, hypocrisy, concealment of one's vice or defects.
E.
 म्रक्ष् to anoint,
aff.
 अच् ।
Capeller Eng
English
†म्रक्ष
a.
 rubbing, destroying.
Yates
English
म्रक्ष (क्षः) 1.
m.
 Slyness, hypocrisy.
Wilson
English
म्रक्ष r. 1st cl. (म्रक्षति)
1 To accumulate.
2 To smear, to anoint. 10th cl. (म्रक्षयति)
1 To mix.
2 To speak incorrectly.
म्रक्ष
m.
 (-क्षः) Slyness, hypocrisy, concealment of one's vices or
defects.
E.
 म्रक्ष to anoint,
aff.
 अच्.
Apte
English
म्रक्षः [mrakṣḥ], Hypocricy, dissimulation.
Apte 1890
English
म्रक्षः Hypocrisy, dissimulation.
Monier Williams Cologne
English
म्रक्ष
mfn.
 rubbing, grinding down, destroying (cf. तुवि-म्र्°)
म्रक्ष
m.
 concealment of one's vices, hypocrisy (with Buddhists, one of the 24 minor evil qualities),
Dharmas.
 69.
Monier Williams 1872
English
म्रक्ष, अस्, आ, अम्, rubbing, destroying, (in
तुवि-म्°, q. v.)
(अस्), m. concealment of one's vices
or failings, hypocrisy, slyness.
—म्रक्ष-कृत्वन्,
आ, अरी, अ, Ved. rubbing to pieces, destroying (said of
Indra
Sāy. = वध-कर्तृ).
Benfey
English
म्रक्ष म्रक्ष् + अ,
m.
 Concealment of
one's vices.
Apte Hindi
Hindi
म्रक्षः
पुं*
 - म्रक्ष् + घञ्
"पाखंड, कपटाचरण"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
म्रक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತನ್ನ ದೋಷವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು /ತನ್ನ ತಪ್ಪು ಯಾರಿಗೂ ತಿಳಿಯದಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು
निष्पत्तिः - > म्रक्ष (सङ्घाते) - "घञ्" (३-३-१८)
म्रक्ष
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಶಿ /ಗುಂಪು
विस्तारः - > "स्वदोषगूहनं म्रक्षः" - त्रिकाण्ड०
L R Vaidya
English
mrakza {% m. %} Hypocrisy.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
mrakṣa, m. (= Pali makkha, which never means hypocrisy, as usually rendered
CPD under (a-)makkha more correctly disparaging, sc. good qualities of others
= paraguṇa-makkhana-lakkhaṇo, tesaṃ vināsana-raso, tadavacchādanapaccupaṭṭhāno (see pratyupasthāna) MN comm. 〔i.106.26 f.〕, on MN 〔i.15.35〕
similarly tho less fully comm. on Dhp. 〔150 and 407〕
AN comm. 〔ii.162.28〕, on AN 〔i.95.15〕
in Pugg. 〔18.25, 22.29 f.〕 read niṭṭhuriya for niddhunīya
AN and MN comms. l. c. define the associated paḷāsa, our pradāsa, q.v., by yugaggāha, grasping after preëminence for oneself over others), despite usual rendering hypocrisy or the like, never has that mg.
primarily, concealment of the good qualities of others, jealous disparagement, nasty disposition, ill-will, finally (like mrakṣya, q.v.) virtually = krodha, anger: this last development seems clearly complete in Karmav 〔37.19〕 text krodhaḥ, upanāhaḥ, mrakṣaḥ, pradāśaḥ, but for the last read with ms. paridāghaḥ, cf. Śikṣ 〔198.8〕 below
yet Mvy 〔1963〕 and Dharmas 〔69〕 mrakṣaḥ after krodha, upanāha, and before pradāsa (°śa)
prob. same mg. in LV 〔262.17〕 (vs) krodha-mrakṣau
usually in rather misc. lists of vices
between māna and mada (after which comes krodha) LV 〔52.13〕
〔411.16〕
after māna and mada Mv 〔ii.229.20〕
between mātsarya and māna SP 〔481.4〕
after māna and mada, (before paridāha) Śikṣ 〔198.8〕, (before krodha) KP 〔7.3〕
after māna Mv 〔i.166.20〕
Ud 〔xvi.23〕 (= Pali Dhp. 〔150〕 māno makkho)
after śāṭhya, vakratā, kauṭilya, māna SP 〔107.1〕
krodherṣyā-śāṭhya-mrakṣādayaś Bbh 〔20.15〕
krodha upanāhaḥ śāṭhyam īrṣyā pradāso (ed. °dāno) mrakṣo mātsaryaṃ … Dharmas 〔30〕. Tib., in all passages known to me (Mvy, LV, KP), renders ḥchab pa, concealment, which is somewhat etymological (mrakṣ, smear, anoint), but not erroneous, only incomplete
it means primarily concealment of the good qualities of others, not (as nearly all have assumed) of oneʼs own faults.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 म्रक्ष्
मूलधातुः:
 म्रक्ष
धात्वर्थः:
 सङ्घाते
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 म्रक्षति
धातुः:
 म्रक्ष्
मूलधातुः:
 म्रक्ष
धात्वर्थः:
 म्लेञ्छने
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 म्रक्षयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
म्रक्षँ म्रक्ष संघाते
- म्रक्षति ।। 665।।
म्रक्षँ म्रक्ष म्रक्षणे
- म्रक्षयति म्रक्षणत् म्रक्षयामास अन्यत्र म्रक्षति 123
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
म्रक्ष, संघाते । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(भ्वा०-पर०-सक०-सेट् ।) रेफयुक्तादिः । म्रक्षति पयसाशक्तून् लोकः । इति दुर्गादासः ॥
म्रक्ष, क म्रक्षणे । स्नेहने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) रेफयुक्तादिः ।म्रक्षणं द्रव्यस्य द्रव्यान्तरेण योजनम् । क, म्रक्ष-यति घृतेनान्नं लोकः । इति दुर्गादासः ॥
म्रक्षः,
पुं,
 (म्रक्ष + घञ् ।) स्वदोषगूहनम् ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
म्रक्षणञ्च ॥
(वधः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ५० । १० ।“उग्रबाहुर्म्रक्षकृत्वा पुरन्दरो यदिमे शृणवद्ध-वम् ।”“म्रक्षकृत्वा वधकर्त्ता ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
म्रक्ष संयोजने स्नेहने च
चु०
उभ०
सक०
 सेट् । म्रक्षयति तेअमम्रक्षत् त ।
म्रक्ष संघाते अक० संयोजने
सक०
भ्वा०
पर०
 सेट् । म्रक्षति अम्रक्षीत् ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
म्रक्षँ म्रक्ष म्लेच्छने
- म्रक्षयति 120
धातुवृत्तिः
Sanskrit
म्रक्षँ म्रक्ष (अर्थः) म्लेच्छने
(अर्थविवरणम्) म्लेच्छनमपशब्दनम्
"म्लेञ्छो हवा एष यदपशब्द'' इति श्रुतेः ( म्रक्षयित ) म्रक्षतीति संघाते शपिम्लक्ष म्रक्ष अदनइत्यपि क्वचित्पठयेते 126
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“म्रक्ष म्लेच्छने”@} 2 ‘म्लेच्छनम् = अपशब्दनम्।’ इति धातुवृत्तिः।
‘म्रक्ष रोषे’ इति चान्द्रसम्मतः पाठ इति क्षीरतरङ्गिणीतो ज्ञायते।
‘म्रक्ष च्छेदने’ इत्यपि क्वचित्पठ्यते--इति मा।
धा।
वृत्तिः।
‘म्लेच्छने म्रक्षयेत्, 3 म्रक्षेत् संघाते--।।’ 4 इति देवः।
म्रक्षकः-क्षिका, मिम्रक्षयिषकः-षिका
म्रक्षयिता-त्री, मिम्रक्षयिषिता-त्री
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिकपक्षयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 अनयम्रक् 7 -म्रक्षौ-म्रक्षः।
8 9
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३२१)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६६२। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 [[७। देवश्लोकदर्शनेनास्य भ्वादिषु ‘म्रक्ष संघाते’ इति पाठः संमत इति ज्ञायते। परं तु सर्वत्र धातुपाठेषु भ्वादिष्वस्य मृक्ष इत्येव पाठ उपलभ्यते। मा। धा। वृत्तौ तु चुरादिषु म्रक्षधातुप्रस्तावे ‘म्रक्षति इति संघाते शपि।’ इत्युक्तम्। धातुवृत्तावेव भ्वादिषु म्रक्ष इत्येव पाठो दृश्यते। ईदृशेषु स्थलेषु कतमः पाठः सर्वसम्मत इति दुर्निरूपं भवति।]]
04
=>
 (श्लो। १७१)
05
=>
 (९५६)
06
=>
 [[८। क्विपि संयोगान्तलोपे रूपमेवम्।]]
07
=>
 [[B। ‘धर्मेतरम्यग् अनयम्रगयं हि राजा।’ धा। का। ३-३०।]]
08
=>
 [[आ। ‘सोऽजुहोत् कृष्णवर्त्मानम् आमनन् मन्त्रमुत्तमम्।।’ भ। का। १७। ३०। ]]
09
=>
 [पृष्ठम्१०६०+ २६]
Grassman
German
(mrakṣa), a., zerreibend, zerstörend in tuvímrakṣá.
Burnouf
French
म्रक्ष म्रक्ष
m.
 hypocrisie.