| YouTube Channel

मैथुनं (maithunaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मैथुनं,
क्ली,
 (मिथुने सम्भवतीति । मिथुन +“संभूते ।” ४ । ३ । ४१ । इति अण् । मिथुनस्येद-मित्यण् वा ।) अग्न्याधानम् । यथा, मनुशाता-तपौ ।“असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितुः ।सा प्रशस्ता द्बिजातीनां दारकर्म्मणि मैथुने ॥
मैथुने मिथुनशब्दवाच्ये स्त्रीपुंससाध्ये अग्न्याधान-पुत्त्रोत्पत्त्यादौ ।” इत्यद्वाहतत्त्वम् ॥
* ॥
सङ्गतम् ।रतम् । इत्यमरः । ३ । ३ । १२१ ॥
“सङ्गतिः सङ्गमोदारसंयोगः विवाह इति कलिङ्गः ॥
रतं सुर-तम् । अनयोर्मैथुनम् । मिथुनात् सङ्गमे इदमर्थेस्वार्थे रतौ निष्पाद्यार्थे वा ष्णः । सम्बन्धे सुरतेयुम्मे राशौ मिथुनमिष्यते । इति व्याडिः ।” इतितट्टीकायां भरतः ॥
* ॥
शेषस्य पर्य्यायः । सुरतम्२ अभिमानितम् ३ धर्षितम् ४ संप्रयोगः ५अनारतम् ६ अब्रह्मचर्य्यकम् ७ उपसृष्टम् ८त्रिभद्रम् ९ क्रीडारत्नम् १० महासुखम् ११ ।इति त्रिकाण्डशेषः ॥
व्यवायः १२ ग्राम्य-धर्म्मः १३ रतम् १४ निधुवनम् १५ । इत्यमरः ।२ । ७ । ५७ ॥
अस्य गुणाः । धातुक्षयकारि-त्वम् । रतिसन्तानदातृत्वञ्च । अतिशयमैथुनस्यश्वासकासज्वरकारित्वम् । अमैथुनस्य प्रमेहमेदग्रन्थिरोगाग्निमान्द्यकारित्वम् । स्त्रीसंसर्गरहि-तस्य आयुरजराशरीरबलवर्णस्थिरोपचित-मांसानि भवन्ति । पूज्यस्थानाशुचिस्थान-सेकस्थानलोकसमीपप्रातःकालसन्ध्याकालपर्व्व-कालेषु तस्य त्याज्यत्वम् । एतत्कर्म्मणि रज-स्वलाकामा मलिना बन्ध्या वर्णज्येष्ठा वयोज्येष्ठाव्याधियुक्ताङ्गहीनासती वेश्या योनिदोषयुक्तासगोत्रा गुरुपत्नी भिक्षुकी कपटव्रतधारिणीवृद्धा च त्याज्या ॥
रजस्वलागमने दृष्ट्यायुस्तेजः-क्षयोऽधर्म्मश्च भवति । कपटव्रतयुक्तागुरुपत्नीसगोत्रावृद्धागमने एवं पर्व्वकाले सन्ध्याकाले चस्त्रीमैथुने पापमायुःक्षयश्च भवति । वयोरूप-गुणोपेतां कुलशीलसमन्विताम् । अधिकामांहृष्टामलङ्कृतां वाजीकरणपीडिताञ्च प्रमदांहृष्टोऽधिकामश्च पुरुषः सेवेत । शुक्रवर्द्धकद्रव्यंसशर्करं शीतलजलं वा पीत्वा कामबाणचञ्चलांसुरूपामनिन्द्यां हृष्टां प्रमदामाद्यप्रहरे हृष्टःकामुको गत्वा तदनु सुखं स्वपेत् । असकृद्-गमने तु नरो धातुवैषम्यमेति । रतान्ते स्नानंसशर्करक्षीरपानं निद्रा गौडिकरसभोजनञ्चहितम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(“तत्र प्रथमेदिवसे ऋतुमत्यां मैथुनगमनमनायुष्यं पुंसांभवति । यश्च तत्राधीयते गर्भः स प्रसवमानोविमुच्यते । द्वितीयेऽप्येवं सूतिकागृहे वा ।तृतीयेऽप्येवमसम्पूर्णाङ्गोऽल्पायुर्वा भवति । न चप्रवर्त्तमाने रक्ते बीजं प्रविष्टं गुणकरं भवतियथा नद्यां प्रतिस्रोतः प्लाविद्रव्यं प्रक्षिप्तं प्रति-निवर्त्तते नोर्द्ध्वं गच्छति तद्बदेव द्रष्टव्यम् । तस्मान्नियमवतीं त्रिरात्रं परिहरेत् । अतःपरं मासा-दुपेयात् ।”“ऋतुस्नाता तु या नारी स्वप्ने मैथुनमावहेत् ।आर्त्तवं वायुरादाय कुक्षौ गर्भं करोति हि ॥
मासि मासि विवर्द्धेत गर्भिण्या गर्भलक्षणम् ।कललं जायते तस्या वर्ज्जितं पैतृकैर्गुणैः ॥
”इति सुश्रुते शारीरस्थाने द्वितीयेऽध्याये ॥
)व्रतदिवसे अष्टाङ्गमैथुनस्य त्याज्यत्वं यथा, --“स्मरणं कीर्त्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ।सङ्कल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ।मैथुनं विविधं त्याज्यं व्रते क्रीडाविवृद्धये ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४ अध्यायः ॥
अस्य विधिनिषेधौ यथा, --“ऋतायुपगमः शस्तः स्वपत्न्यामवनोपते ! ।पुन्नामर्क्षे शुभे काले ज्येष्ठयुग्मासु रात्रिषु ॥
नास्नातां तु स्त्रियं गच्छेन्नातुरां न रजस्वलाम् ।नानिष्टां न प्रकुपितां नाप्रशस्तां न गुर्व्विणीम् ॥
नादक्षिणां नान्यकामां नाकामां नान्ययोषितम् ।क्षुत्क्षामामतिभुक्तां वा स्वयं वैभिर्गुणैर्युतः ॥
स्नातः स्रग्गन्धधृक् प्रीतो नाध्मातः क्षुधितो-ऽपि वा ।सकामः सानुरागश्च व्यवायं पुरुयो व्रजेत् ॥
चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा ।पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥
तैलस्त्रीमांससंभोगी पर्व्वस्वेतेषु वै पुमान् ।विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः ॥
अशेषपर्व्वस्वेतेषु तस्मात् संयमिभिर्ब्बुधैः ।भाव्यं सच्छास्त्रदेवेज्याध्यानजप्यपरैर्नरैः ॥
नान्ययोनावयोनौ वा नोपभुक्तौषधस्तथा ।देवद्बिजगुरूणाञ्च व्यवायी नाश्रयी भवेत् ॥
चैत्यचत्वरतीर्थेषु नैव गोष्ठे चतुष्पथे ।नैव श्मशानोपवने सलिलेषु महीपते ! ॥
प्रोक्तपर्व्वस्वशेषेषु नैव भूपाल ! सन्ध्ययोः ।गच्छेद्व्यवायं मतिमान्न मूत्रोच्चारपीडितः ॥
पर्व्वस्वभिगमोऽधन्यो दिवा पापप्रदो नृप ! ।भुवि रोगावहो नॄणामप्रशस्तो जलाशये ॥
परदारान्न गच्छेत मनसापि कदाचन ।किमु वाचास्थिबन्धोऽपि नास्ति तेषु व्यवा-यिनाम् ॥
मृतो नरकमभ्येति हीयतेऽत्रापि चायुषः ।परदारगतिः पुंसामुभयत्रापि भीतिदा ॥
इति मत्वा स्वदारेषु ऋतुमत्सु बुधो व्रजेत् ।यथोक्तदोषहीनेषु सकामेष्वनृतावपि ॥
”इति विष्णुपुराणे । ३ । ११ । १११-१२४ ॥
* ॥
परस्त्र्यादिगमने दण्डो यथा, --“ब्राह्मणः क्षत्त्रियो वैश्यः क्षत्त्रविट्शूद्रयोषितः ।व्रजन्दाप्यो भवेद्राज्ञा दण्ड उत्तमसाहसम् ॥
वैश्यागमे च विप्रस्य क्षत्त्रियस्यान्त्यजागमे ।मध्यमं प्रथमं वैश्यो दण्ड्यः शूद्रागमाद्भवेत् ॥
शूद्रः सवर्णागमने शतं दण्ड्यो महीभुजा ।वैश्यश्च द्बिगुणं राजन् ! क्षत्त्रियस्त्रिगुणं तथा ॥
ब्राह्मणश्च भवेद्दण्ड्यस्तथा राजंश्चतुर्गुणम् ।अगुप्तासु भवेद्दण्डः स्वगुप्तास्वधिको भवेत् ॥
माता मातृष्वसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृष्वसा ।पितृव्यसखिशिष्यस्त्री भगिनी तत्सखी तथा ॥
भागिनेयी तथा चैव राजपत्नी तथैव च ।तथा प्रव्रजिता नारी वर्णोत्कृष्टा तथैव च ॥
इत्यगम्यास्तु निर्द्दिष्टास्तासान्तु गमने नरः ।शिश्नस्योत्कर्त्तनं कृत्वा ततस्तु वधमर्हति ॥
भ्रातृभार्य्यागमे पूर्व्वाद्दण्डस्तु द्बिगुणो भवेत् ।चाण्डालीञ्च श्वपाकीं वा गच्छन् वधमवाप्नुयात् ।तिर्य्यग्योनौ च गोवर्ज्यं मैथुनं योऽभिसेवते ।स पणं प्राप्तुयाद्दण्डं तस्याश्च यवसोदकम् ॥
सुवर्णञ्च भवेद्दण्ड्यो गां व्रजन् मनुजोत्तम ! ।वैश्यागामी द्बिजो दण्ड्यो वैश्यशुल्कसमं पणम् ॥
गृहीत्वा वेतनं वेश्या लोभादन्यत्र गच्छति ।वेतनं द्बिगुणं दद्याद्दण्डञ्च द्विगुणन्तथा ॥
अन्यमुद्दिश्य यो दद्यात् नयेदन्यस्य कारणात् ।तस्य दण्डं भवेद्राजन् ! सुवर्णस्य च माषकम् ॥
नीत्वा भोगान्न यो दद्याद्दाप्यो द्विगुणवेतनम् ।राज्ञश्च द्बिगुणं दण्डन्तथा धर्म्मो न हीयते ॥
बहूनां व्रजतामेकां सर्व्वे ते द्विगुणं दमम् ।दद्युः पृथक् पृथक् सर्व्वे दण्डञ्च द्बिगुणं परम् ॥
”इति मात्स्ये २०१ अध्यायः ॥