| YouTube Channel

मुहूर्त (muhUrta)

 
शब्दसागरः
English
मुहूर्त्त mn. (-र्त्तः-र्त्तं) Adivision of time, the thirtieth part of a day and
night, or an hour of forty-eight minutes.
m.
 (-र्त्तः) An astrologer.
E.
 हुर्च्छ to be crooked or fraudulent, क्त
aff.
 , form
irr
 ., and मुक्
initiatory augment.
Capeller Eng
English
मुहूर्त॑
m.
n.
 moment, instant
hour ( = 1/30 day)
instr.
&
abl.
 in a moment, after a little while, immediately, directly.
Spoken Sanskrit
English
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 - trice
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 - jiffy
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 - any short space of time
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 - period of 48 minutes
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 ,
n.
 - moment
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 ,
n.
 - 30th part of a day
मुहूर्त - muhUrta -
m.
 ,
n.
 - instant
मुहूर्त - muhUrta -
m.
n.
 - blink of an eye [ lit. short moment ]
मुहूर्त muhUrta
m.
 jiffy
मुहूर्त muhUrta
m.
 trice
विद्युत्सम्पातम् vidyutsampAtam
ind.
 in a trice
मुहूर्त muhUrta
m.
 jiffy
Wilson
English
मुहूर्त्त
mn. (-र्त्तः-र्त्तं) A division of time, the thirtieth part of
a day and night, or an hour of forty-eight minutes.
m.
 (-र्त्तः) An
astrologer.
E.
 हुर्च्छ to be crooked or fraudulent, क्त
aff.
 , form
irr
 ., and
मुक् initiatory augment.
Apte
English
मुहूर्तः [muhūrtḥ] र्तम् [rtam], र्तम् [हुर्छ्-क्त धातोः पूर्वं मुट् च Tv.]
A moment, any short portion of time, an instant
नवाम्बुदानीकमुहूर्त- लाञ्छने
R.*
 3.53
संध्याभ्ररेखेव मुहूर्तरागाः
Pt.*
 1.194
Me.*
 19
Ku.*
 7.5.
A period, time (auspicious or otherwise).
A period of 48 minutes. -र्तः An astrologer.
Apte 1890
English
मुहूर्तः
र्तं [हुर्छ् क्त ध तोः पूर्वं मुट् च Tv.] 1 A moment, any short portion of time, an instant: नवांबुदानीकमुहूर्तलांछने R. 3. 53
संध्याभ्ररेखव मुहूर्तरागाः Pt. 1. 194
Me. 19
Ku. 7. 50.
2 A period, time (auspicious or otherwise).
3 A period of 48 minutes.
र्तः An astrologer.
Monier Williams Cologne
English
मुहूर्त॑ a
m.
n.
 a moment, instant, any short space of time,
RV.
&c.
&c.
 (ibc. , in a moment
°तेन
ind.
 after an instant, presently)
a partic. division of time, the 30 th part of a day, a period of 48 minutes (in
pl.
 personified as the children of Muhūrta),
ŚBr.
&c.
&c.
मुहूर्त b See above.
Monier Williams 1872
English
मुहूर्त, अस्, अम्, m. n. a moment, an instant,
any short space of time, (मुहूर्तात्, after an instant,
immediately, directly, at once
मुहूर्तेन, after an
instant, after a little while
कु-मुहूर्त, an inau-
spicious moment, cf. दुर्-म्°, प्रति-म्°)
a particu-
lar division of time (see Manu 1. 64)
the thirtieth
part of a day, a period of forty-eight minutes
(अस्),
m. an astrologer
(आस्), m. pl. the Muhūrtas or
Hours personified as the children of Muhūrtā
(आ),
f., N. of a daughter of Dakṣa (wife of Dharma or
Manu and mother of the Muhūrtas).
—मुहूर्त-
कल्प-द्रुम, अस्, m. and मुहूर्त-गण-पति,
इस्, m., N. of works.
—मुहूर्त-चिन्तामणि, इस्,
m., N. of an astrological work by Rāma the son of
Ananta.
—मुहूर्त-ज, आस्, m. pl. children of Mu-
hūrtā
[cf. मौहूर्तिक।]
—मुहूर्त-तत्त्व, अम्,
n., N. of a work.
—मुहूर्त-दीपक, अस्, m., N.
of an astrological work by Mahā-deva.
—मुहूर्त-
दीपिका, f., N. of a work.
—मुहूर्त-मार्तण्ड,
अस्, m., N. of an astrological work by Nārāyaṇa.
—मुहूर्त-वल्लभा, f., N. of a commentary on
the Muhūrta-mārtaṇḍa.
—मुहूर्त-स्तोम, आस्, m.
pl., N. of an Ekāha.
मुहूर्त मुहूर्त। See above.
Macdonell
English
मुहूर्त muhūr-tá,
m.
n.
 [den. pp. fr. muhur, 🞄past in a trice], moment, instant
hour of 🞄forty-eight minutes (one-thirtieth of a day): 🞄°—, in a moment
for a moment
in. in a 🞄moment, presently
ab. after a moment, instantly: 🞄-ka,
m.
 or
n.
 (?) moment
hour
🞄-kovida,
m.
 (skilled in auspicious moments), 🞄astrologer
-rāga,
a.
 red or attached for a 🞄moment.
Benfey
English
मुहूर्त मुहूर्त, i. e. मुहुर् + त,
I.
m.
 and
n.
1. A moment, Rām. 3, 50, 6
some time, Vikr. 40, 4 (परं मुहूर्-
तात्, After some time, not yet).
2. The
thirtieth part of a day and night, or
forty-eight minutes.
II.
m.
 An astro-
loger.
--
Comp.
 दुर्मुहूर्त, i. e.
दुस्-,
n.
 an inauspicious hour, MBh. 12,
6735.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मुहूर्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತ ಕಾಲ /೪೮ನಿಮಿಷಗಳ ಕಾಲ /ಎರಡು ಘಳಿಗೆಗಳ ಕಾಲ /ದಿವಸದ ಹದಿನೈದನೆಯ ಒಂದುಭಾಗ
निष्पत्तिः - > हुर्छा (कौटिले) - "क्तः" मुडागमश्च (उ० ३-८९)
मुहूर्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಕ್ಷಣಕಾಲ /ಅಲ್ಪಕಾಲ
प्रयोगाः - > १) "ते मुहूर्तमथ मूर्तिमपीप्यन् प्रेम मानमवधूय वधूः स्वाः" २) "नवाम्बुदानीकमुहूर्तलाञ्छने धनुष्यमोघं समधत्त सायकम्"
उल्लेखाः - > माघ० १०-२, रघु० ३-५३
विस्तारः - > "मुहूर्तमल्पकाले स्याद्घटिकाद्वितयेऽपि च" - हेम०
L R Vaidya
English
muhUrta {% (I) m.n. %} 1. Any short space of time, a moment, स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुंजे मुहूर्तम् Megh.i.19, R.iii.53, K.S.vii.50
2. a period of 48 minutes.
muhUrta {% (II) m. %} An astrologer.
Bopp
Latin
मुहूर्त m. n.
1) momentum. H. 2. 21. N. 17. 12. SA. 5. 6.
2) hora (Wils.: The thirtieth part of a day and night, or
an hour of forty - eight minutes). H. 4. 46.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
क्षण
पु
क्षण, उत्सव, प्रकोष्ठ, मुहूर्त, नियम, व्यवस्था, समय
उत्सवे च प्रकोष्ठे च मुहूर्ते नियमे तथा ।
क्षणशब्दो व्यवस्थायां समयेऽपि निगद्यते ॥ ४७ ॥
verse 1.1.1.47
page 0004
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मुहूर्त jy. See Matsyendramuhūrta.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
(muhūrta = Skt.
names for each of the 30 m° of the day [of 24 hours] are given Divy 〔643.5 ff.〕 [cf. BR s.v. muhūrta, and Weber ZDMG 〔15.133, 139 f.〕, wrongly cited in BR]
the names are included in this Dict. only when they are words not otherwise recorded.)
Indian Epigraphical Glossary
English
muhūrta (CII 3
IA 17), the thirtieth part of a mean day
and night
equal to fortyeight minutes.
Lanman
English
muhūrtá, m. n.
—1. moment
—2. thirtieth
of a day, an hour (of 48 minutes),
59^10. [muhus.]
Sanskrit Tibetan
Tibetan
cung zad cig
१) अल्प २) किंचिन्मात्रम् ३) कियन्मात्रम् ४) मुहूर्त
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
क्षणस्तैः पञ्चदशभिः क्षणैः षड्भिस्तु नाडिका ।
सा धारिका च घटिका मुहूर्तस्तद्द्वयेन च ॥ १३७ ॥
-wordlist-
क्षण (पुं), नाडिका (स्त्री), धारिका (स्त्री), घटिका (स्त्री), मुहूर्त (पुंक्ली)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: मुहूर्तः
Root: मुहूर्त
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ द्वादशक्षणाः
Meaning(s):
⇒ Space of twelve nadis
Shloka(s):
2|1|54|2 ► तौ तु नाडी मुहूर्तोऽस्त्री घटिका धारिकेति च॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|54|2 ⇢ मुहूर्तः (मुहूर्त) (पुं) ⇒ Space of twelve nadis ⇒ द्वादशक्षणाः
➠ 2|1|54|2 ⇢ मुहूर्तम् (मुहूर्त) (नपुं) ⇒ Space of twelve nadis ⇒ द्वादशक्षणाः
➠ 2|1|54|2 ⇢ घटिका (घटिका) (स्त्री) ⇒ Space equal to one muhurta ⇒ द्वादशक्षणाः
➠ 2|1|54|2 ⇢ धारिका (धारिका) (स्त्री) ⇒ Space equal to one muhurta ⇒ द्वादशक्षणाः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ नाडी
जातिः ➡ कालः
Mahabharata
English
Muhūrta^1, pl. (ºāḥ) = Sūrya (the sun): III, 150.--Do.^2 = Śiva (1000 names^2) (ºāhāḥ).
Vedic Reference
English
Muhūrta denotes a division of time, one-thirtieth of a day,
or an hour of forty-eight minutes, in the Brāhmaṇas.^1 In the
Rigveda^2 the sense of ‘moment’ only is found. Cf. Ahan.
1) Taittirīya Brāhmaṇa, iii. 10, 1, 1
(for the names)
9, 7
12, 9, 6
Śata-
patha Brāhmaṇa, x. 4, 2, 18. 25. 27
3, 20
xii. 3, 2, 5
x. 4, 4, 4, etc.
2) iii. 33, 5
53, 8. The sense of
‘moment’ is also common in the
Brāhmaṇas.
Cf. Zeitschrift der Deutschen Morgen-
ländischen Gesellschaft, 9, 139 et seq.
Indische Streifen, 1, 92 et seq.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुहूर्त्तः, पुं
क्ली,
 (हूर्च्छतीति । “अञ्जिघृसिभ्यःक्तः ।” उणा० ३ । ८९ । इत्यत्र बाहुलकात्हुर्च्छेरपि इति उज्ज्वलदत्तः । मुडागमश्च प्राक् ।“राल्लोपः ।” ६ । ४ । २१ । इति सूत्रेण छस्यलोपः ।) द्वादशक्षणपरिमितकालः । इत्य-मरः । १ । १ । ११३ ॥
घटिकाद्बयम् । इतिराजनिर्घण्टः ॥
(अस्य विवृतिर्यथा । तत्रलघ्वक्षरोच्चारणमात्रोऽक्षिनिमेषः । पञ्चदशाक्षि-निमेषाः काष्ठा ॥
त्रिंशत्काष्ठाः कलाः ।विंशतिकलो मुहूर्त्तः कलादशभागश्च । त्रिंश-न्मुहूर्त्तमहोरात्रम् । इति सुश्रुते सूत्रस्थानेषष्ठेऽध्याये ॥
) दिनपञ्चदशभागैकभागः । यथा, “प्रातःकालो महूर्त्तांस्त्रीन् सङ्गवस्तावदेव तु ।मध्याह्रस्त्रिमुहूर्त्तः स्यादपराल्लस्ततः परम् ॥
सायाह्नस्त्रिमहूर्त्तः स्यात् श्राद्धं तत्र न कारयेत् ।राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्व्वकर्म्मसु ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वधृतवचनम् ॥
* ॥
कर्म्मविशेषे तस्य परिमाणं यथा । ननु व्रतोप-वासस्नानादौ घटिकैकापि या भवेदित्यत्रघटिकापदं दण्डपरं महूर्त्तपरं वा स्मृत्या-चारधृतचतुर्द्दण्डात्मकारुणोदयज्ञापके चतस्रोघटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते इत्यादौ प्रभातेघटिकायुग्मं प्रदोषे घटिकाद्बयम् । दिनवत्सर्व्वकार्य्याणि कारयेन्न विचारयेदिति हलायुध-धृतलिखिष्यमाणत्रियामामिति वचनयोरेक-मूलयोश्च उभयत्र प्रयोगदर्शनादिति संशयः ।अत्रोच्यते । श्राद्धादावस्तगामिंनीति घटिका-नियामकवचनचतुर्थचरणे पार्व्वणयोग्यतयाघटिकाया मुहूर्त्तात्मकत्वस्यावश्यमङ्गीकारात्तात्पर्य्यलाघवेन व्रतादावपि तथात्वम् ।“घटिकैकाप्यमावास्याप्रतिपत्सु न चेद्यदा ।सर्व्वं तदासुरं दानं दैवे कर्म्मणि चोदितम् ॥
”इति घटिकान्यूने निन्दामभिधाय घटिकालाभेकर्म्मार्हेति वक्तव्ये मुहूर्त्तमप्यमावास्याप्रतिपत्सुभवेद्यदा । तद्दानमुत्तमं ज्ञेयं शेषं पूर्व्वं हिपूर्व्ववदित्यनेन मुहूर्त्तलाभे कर्म्मार्हत्वज्ञापनाच्च ।तत्रापि मुहूर्त्तः किं तत्तद्दिवारात्रिपञ्चदशांशउत दण्डद्वयम् । नाद्यः प्रतिदिनदिवारात्र्यो-र्ह्रासवृद्धिभ्यां तद्भागानामपि न्यूनाधिक्याद्विधि-भेदापत्तेः । नापि द्वितीयः दण्डद्वयस्य त्रिंशद्दण्डात्मकदिवारात्रिपञ्चदशांशस्य मुहूर्त्तत्वञ्चदण्डद्वयाधिकन्यूनकालानामपि त्रिंशद्दण्डा-धिकन्यूनदिवारात्रिपञ्चदशांशानां मुहूर्त्तत्व-प्रतिपादनेन विनिगमनाविरहात् किन्त्वन्त-रङ्गतया कर्म्माङ्गदिवारात्र्यन्यतरपञ्चदशांशस्यग्रहणप्रसक्तौ अयनांशक्रमेणोत्तरायणपूर्व्वाह-दिनमानसपादषड्विंशतिदण्डानां पञ्चदशां-शस्य पादोनदण्डद्वयस्य मुहूर्त्तत्वात्तद्दिनविहित-क्रियायां तावन्न्यूनकालस्यापि ग्रहणात् सर्व्वत्रन्यूनकालव्यवच्छेदे आवश्यकतया तस्यैव पादोन-दण्डद्वयात्मकस्य मुहूर्त्तस्य ग्रहणं लाघवात् ।“यदा चतुर्द्दशीयामं तुरीयमनुपूरयेत् ।अमावास्या क्षीयमाणा तदैव श्राद्धमिष्यते ॥
”इति कात्यायनोक्तस्य चतुर्द्दशीसम्बन्धिदिन-चतुर्थयाममात्रव्याप्यमावास्यायां श्राद्धविधा-नस्य मत्स्यपुराणोक्तमुख्यापराह्णीयमुहूर्त्ताबाधेनविषयलाभाय पादोनदण्डद्बयात्मकमुहूर्त्तग्रहण-स्यावश्यकत्वाच्च । तादृशामावास्यायां तद-धिकमुख्यापराह्णासम्भवात् । तत्र च मुख्या-पराह्णीयपादोनदण्डद्वयात्मकदर्शलाभस्तु चत्वा-रिंशत्पलाधिकत्रयस्त्रिंशद्दण्डात्मकदिवस एव ।अत एव स्मार्त्तभट्टाचार्य्यैरपि यदा चतुर्द्दशी-याममित्यस्य व्याख्याने तिथ्यादितत्त्वे तथालिखितम् । न च निरूढलक्षणातो रूढशक्ते-र्बलवत्त्वात् । तास्तु त्रिंशत्क्षणस्ते तु मुहूर्त्तोद्वादशास्त्रियाम् । ते तु त्रिंशदहोरात्र इत्य-मरोक्तो द्वादशक्षणात्मकः अहोरात्रत्रिंशांशोदण्डद्वयरूपमुहूर्त्तो लाघवतः सर्व्वत्रानुगततयान्यूनकालव्यवच्छेदको वक्तव्य इति वाच्यं निरूढ-लक्षणापि शक्तितुल्येति शाब्दिकस्मरणात्स्मार्त्तत्वेनान्तरङ्गेति सन्निहिते बुद्धिरन्तरङ्गेति-न्यायाच्च निरूढलक्षणाया एव बलवत्त्वात् ।दक्षिणः सपवित्रक इत्यत्र पवित्रपदस्य कुश-गतकोषोक्तरूढिशक्त्यपेक्षया विशिष्टकुशपत्र-द्बयगतकात्यायनोक्तनिरूढलक्षणाया इव ।निरूढलक्षणायाः शक्तितुल्यत्वन्तु रूढशक्तेरिवशक्यार्थबाधज्ञानं शक्यसम्बन्धज्ञानञ्च विना पद-तात्पर्य्यज्ञानानुपदमेव पदार्थोपस्थापकत्वात् ।सा च निरूढलक्षणा क्वचित्तात्पर्य्यबोधक-शास्त्रात् क्वचिच्चार्षप्रयोगतोऽनुमानादपि निर्णीयते । वस्तुतस्तु द्युनिशोः पञ्चदशांशाश्रित-स्मृत्युक्तनिरूढमुहूर्त्तपदलक्षणा विनिगमना-विरहगौरवाभ्यामेव कुण्ठिता अतोऽत्यन्तन्यून-पादोनदण्डद्वयात्मकमुहूर्त्तग्रहणं अशक्यमेव ।अथात्यन्तन्यूनतया सर्व्वानुगमाय तद्ग्रहणमितिचेत् अत्यन्ताधिकतया सपाददण्डद्वयात्मक-मुहूर्त्तस्यैव कुतो न ग्रहणं स्यात् तस्मात्“प्रभाते घटिकायुग्मं प्रदोषे घटिकाद्बयम् ।दिनवत् सर्व्वकार्य्याणि कारयेन्न विचारयेत् ॥
”इति लघुहारीतवचनत्रियामां रजनीं प्राहुस्त्यक्वाद्यन्तचतुष्टयम् । नाडीनान्तदुभे सन्ध्येदिवसाद्यन्तसंज्ञित इति ब्रह्मवैवर्त्तवचनयोरेक-दण्डद्वयात्मककाले घटिकापदनिरूढलक्षणासिद्धौतया पर्य्यायद्वारा कोषोक्तरूठ्या च समञ्जसतःपार्व्वणयोग्यदण्डद्बयात्मककाल एव घठिका-पदादुपस्थाप्यते अतः सर्व्वसाधारण्येन न्यून-कालव्यवच्छेदाय सैव ग्राह्या लाघवात् ।अतएव यदा चतुर्द्दशीयामं तुरीयमनुपूरये-दत्यत्र यदा यत्र दिने अमावास्यामुख्यापराह्णीय-दण्डद्वयान्यूनकालव्यापनं यथा स्यात्तथैव चतु-र्द्दशीयामं तद्युक्ततृतीययाममनुलक्षीकृत्य तत्रप्रवृत्य चतुर्थयामं पूरयेत् व्याप्नोतीत्यन्वयः ।अन्यथा चतुर्द्दशमुहूर्त्ताधिकपूरणाभिधानं व्यर्थंस्यात् । एतेनैव दर्शश्राद्धेऽपि मुख्यापराह्णादरःकार्य्यः । प्रातःकालादिपञ्चधाविभागे कुत-पादिसंज्ञायाञ्च दिनमानपञ्चदशांशमुहूर्त्तस्यैवस्यैव ग्रहणम् । तद्बोधकशास्त्रसंवादात् । अतएकोदिष्टे दिनमानपञ्चदशांशमुहूर्त्तो योग्य-तया च न्यूनकालव्यवच्छेदको ग्राह्यः । कुतपरौहिणान्यतरमांत्रग्राहकयुक्तेः । एवं विशेषा-भिधानात् सुखरात्रौ दण्डमात्रं जन्माष्टम्पे-कादशीद्बादशीषु च कलाकाष्ठारूपोऽपि प्रति-ष्ठादौ तूक्तयुक्त्या । स्वयोग्यकाल एव न्यूनकाल-व्यवच्छेदको ग्राह्यः । ततश्च विशेषकालप्राप्त-कर्म्मतरकर्म्मणः प्रशस्तादिकाले स्वयोग्य-दण्डद्वयान्यूनकतिथिरेव ग्राह्येत्यनुगतविधिःसर्व्वसामञ्जस्यादिति तत्त्वम् । इति चन्द्रशेखर-वाचस्पतिकृतद्वैतनिर्णयः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मुहूर्त्त स्त्री० हुर्च्छ--क्त धातोः पूर्बं मुट् च । १ द्वादशक्षणमितेकाले, पञ्चदशधाविभक्तस्य दिनस्व पञ्चदशभागे, किञ्चिन्-न्यूनाधिकघटिकाद्वयरूपे २ काले च ।
Capeller
German
मुहूर्त॑
m.
n.
 Augenblick
Stunde (= (1/30 Tag)
Abl. u. Instr. nach o. in einem A., so-
fort, alsbald.
Grassman
German
muhūrtá, m. n., Augenblick.
-ám in einem Augenblick: trís yád divás pári 〰 ā‿ágāt {287, 8}
úpa 〰 auf einen Augenblick {267, 5} (rámadhvam).
Burnouf
French
मुहूर्त मुहूर्त
m.
n.
 moment, un peu de temps.
Une heure
[soit la 30ᵉ partie du jour, soit la 6ᵉ du prahāra ou 2
nādikas c-à-d. 30']. -- S.
m.
 astrologue.
Stchoupak
French
मुहूर्त-
m.
 nt. moment, instant
-आत् bientôt
-एन dans un
moment, tout de suite
n.
 d'une division du jour (48 minutes environ)
-आ-
f.
 Heure (personnifiée)
-क- nt. moment.