| YouTube Channel

मुनि (muni)

 
शब्दसागरः
English
मुनि
m.
 (-निः)
1. A holy sage, a pious and learned person, endowed
with more or less of a divine nature, or having attained it
by rigid abstraction and mortification
the title is applied to the
Rishis, the Brahmadikās, and to a great number of persons dis-
tinguished for their writings, considered as inspired, as PĀṆINI,
VYĀSA, &c.
2. An ascetic, a devotee.
3. An Arhat or Jaina deified
teacher.
4. The saint AGASTYA.
5. The Palāśh tree, (Butea
frondosa.)
6. Another tree, (Buchanania latifolia.)
E.
 मन् to be
revered, Unādi
aff.
 इन्, and उ substituted for the radical vowel.
Capeller Eng
English
मु॑नि
m.
 impulse or a man driven by (inward) impulse
an
inspired saint or seer
ascetic, devotee, hermit, monk,
esp.
 one who has
taken the vow of silence
pl.
 the seven stars of the Great Bear (cf.
ऋ॑षि).
Yates
English
मुनि (निः) 2.
m.
 A holy sage.
Spoken Sanskrit
English
मुनि - muni -
m.
 - holyman
मुनि - muni -
m.
 - sage
मुनि - muni -
m.
 - saint
मुनि - muni -
m.
 - hermit
मुनि - muni -
m.
 - seer
मुनि - muni -
m.
 - thinker
मुनि - muni -
m.
 - eagerness
मुनि - muni -
m.
 - any one who is moved by inward impulse
मुनि - muni -
m.
 - enthusiast
मुनि - muni -
m.
 - Brahman of the highest order
मुनि - muni -
m.
 - impulse
मुनि - muni -
m.
 - celestial munis
मुनि - muni -
m.
 - inspired or ecstatic person
मुनि - muni -
m.
 - ascetic
मुनि - muni -
m.
 - devotee
मुनि - muni -
m.
 - saint
साधु - sAdhu -
m.
 - saint
पवित्र - pavitra -
adj.
 - saintly
सिद्धतुल्य - siddhatulya -
adj.
 - saintly
भावितात्मन् - bhAvitAtman -
adj.
 - saint
विश्ववेदस् - vizvavedas -
adj.
 - saint
व्योमचारिन् - vyomacArin -
adj.
 - saint
सन्यासी - sanyAsI -
f.
 - saint
द्वयातिग - dvayAtiga -
m.
 - saint
धर्मात्मन् - dharmAtman -
m.
 - saint
धूम - dhUma -
m.
 - saint
पावक - pAvaka -
m.
 - saint
पूतात्मन् - pUtAtman -
m.
 - saint
यायावर - yAyAvara -
m.
 - saint
शापास्त्र - zApAstra -
m.
 - saint
सहोर - sahora -
m.
 - saint
संयमिन् - saMyamin -
m.
 - saint
विदथ - vidatha -
n.
 - saint
सूचक - sUcaka -
m.
 - Siddha [ saint ]
जिनेन्द्र - jinendra -
m.
 - Jain saint
मुनि - muni -
m.
 - sage
यति - yati -
m.
 - sage
भावितात्मन् - bhAvitAtman -
adj.
 - sage
विश्ववेदस् - vizvavedas -
adj.
 - sage
सद्धी - saddhI -
adj.
 - sage
सुराप - surApa -
adj.
 - sage
ऋषि - RSi -
m.
 - sage
कवि - kavi -
m.
 - sage
विप्र - vipra -
m.
 - sage
मनीषिन् - manISin -
m.
 - sage
साधु - sAdhu -
m.
 - sage
बुध - budha -
m.
 - sage
ज्ञानिन् - jJAnin -
m.
 - sage
सुर - sura -
m.
 - sage
अद्धाति - addhAti -
m.
 - sage
केनिप - kenipa -
m.
 - sage
क्षेत्रविद् - kSetravid -
m.
 - sage
त्रिकालदर्शिन् - trikAladarzin -
m.
 - sage
त्याग - tyAga -
m.
 - sage
द्विजदेव - dvijadeva -
m.
 - sage
मुनि muni
m.
 saint
साधु sAdhu
m.
 saint
पवित्र pavitra
adj.
 saintly
सिद्धतुल्य siddhatulya
adj.
 saintly
भावितात्मन् bhAvitAtman
adj.
 saint
विश्ववेदस् vizvavedas
adj.
 saint
व्योमचारिन् vyomacArin
adj.
 saint
सन्यासी sanyAsI
f.
 saint
द्वयातिग dvayAtiga
m.
 saint
धर्मात्मन् dharmAtman
m.
 saint
धूम dhUma
m.
 saint
पावक pAvaka
m.
 saint
पूतात्मन् pUtAtman
m.
 saint
यायावर yAyAvara
m.
 saint
शापास्त्र zApAstra
m.
 saint
सहोर sahora
m.
 saint
संयमिन् saMyamin
m.
 saint
विदथ vidatha
n.
 saint
सूचक sUcaka
m.
 Siddha [ saint ]
जिनेन्द्र jinendra
m.
 Jain saint
Wilson
English
मुनि
m.
 (-निः)
1 A holy sage, a pious and learned person, endowed with more or less of a
divine nature, or having attained it by rigid abstraction and mortification
the
title is applied to the Ṛṣis, the Brahmādikas, and to a great
number of persons distinguished for their writings, considered as
inspired, as PĀṆINI, VYĀSA, &c.
2 An ascetic, a devotee.
3 An Arhat or Jaina deified teacher.
4 The saint AGASTYA.
5 The Palāśa tree, (Butea frondosa.)
6 Another tree, (Buchanania latifolia.)
E.
 मन to be revered, Uṇādi
aff.
 इन्, and उ substituted for the
radical vowel.
Apte
English
मुनिः [muniḥ], [मन्-इन् उच्च
Uṇ.*
 4.122]
A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic
मुनीनामप्यहं व्यासः
Bg.*
 1. 37
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थित- धीर्मुनिरुच्यते ॥ 2.56
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः
Ś.*
 2.15
R.*
 1.8
3.49.
N.
 of the sage Agastya.
Of Vyāsa
Mb.
 * 6.119.4.
Of Buddha.
of Pāṇini.
N.
 of several plants (पियालु, पराशर and दमनक).
The internal conscience (according to Kull. on
Ms.*
 8.91 'the Supreme Spirit').
The mango-tree.
The number 'seven'.
pl.
 The seven sages.
Comp.
 -अन्नम् (pl. ) the food of ascetics, (कन्दफलादि)
देशे काले च संप्राप्ते मुन्यन्नं हरिदैवतम्
Bhāg.*
 7. 15.5.
इन्द्रः 'the lord of the sages', a great sage.
an epithet of Śākyamuni.
of Bharata.
of Śiva.
ईशः, ईश्वरः a great sage.
an epithet of Viṣṇu.
of Buddha. -च्छदः Alstonia Scholaris (Mar. सातवीण). -त्रयम् 'the triad of sages', i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patañjali (who are considered to be inspired saints)
मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणम् Sk.-दारकः, -कुमारः a young sage. -द्रुमः the Śyonāka tree.-धान्यम् a kind of wild grain (Mar. देवभात). -परंपरा uninterrupted tradition. -पित्तलम् copper. -पुङ्गवः a great or eminent sage.
पुत्रकः a wagtail.
thedamanaka tree. -प्रियः Panicum Miliaceum (Mar. नीवार, काङ्ग).
भेषजम् the fruit of the yellow myrobalan.
fasting. -वृत्ति
a.
 leading an ascetic life
वार्द्धके मुनि- वृत्तीनाम्
R.*
 1.8. -व्रतम् an ascetic vow
keeping silence
मुनिव्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शिताम्
Ku.*
 5.48
मुनिव्रतमथ त्यक्त्वा निश्चक्रामाम्बिकागृहात्
Bhāg.*
 1.53.51.
Apte 1890
English
मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ. 4. 122] 1 A sage, a holy man, saint, devotee, an ascetic
मुनीनामप्यहं व्यासः Bg. 10. 37
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते ॥ 2. 56
पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Ś. 2. 14
R. 1. 8, 3. 49.
2 N. of the sage Agastya.
3 Of Vyāsa.
4 Of Buddha.
5 of Pāṇini.
6 N. of several plants (पियालु, पराशर and दमनक).
7 The internal conscience (according to Kull. on Ms. 8. 91 ‘the supreme spirit’).
8 The mango-tree.
9 The the number ‘seven’.
pl. The seven sages.
Comp.
अन्नं (pl.) the food of ascetics.
इंद्रः {1} ‘the lord of the sages’, a great sage. {2} an epithet of Śākyamuni. {3} of Bharata. {4} of Śiva.
ईशः,
ईश्वरः {1} a great sage. {2} an epithet of Viṣṇu. {3} of Buddha.
त्रयं ‘the triad of sages’, i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and Patanjali (who are considered to be inspired saints)
मुनित्रयं नमस्कृत्य, or त्रिमुनि व्याकरणं Sk.
दारकः,
कुमारः a young sage.
द्रुमः the Śyonāka tree.
पित्तलं copper.
पुंगवः a great or eminent sage.
पुत्रकः {1} a wagtail. {2} the damanuka tree.
भेषजं {1} the fruit of the yellow myrobalan. {2} fasting.
वृत्ति a. leading an ascetic life
शैशवे मुनिवृत्तीनां R. 1. 8.
व्रतं an ascetic vow
Ku. 5. 48.
Monier Williams Cologne
English
मु॑नि
m.
 (accord. to
Uṇ.
 iv, 122
fr.
 √ मन्) impulse, eagerness (?),
RV.
 vii, 56, 8
(prob.) any one who is moved by inward impulse, an inspired or ecstatic person, enthusiast,
RV.
AV.
Br.
a saint, sage, seer, ascetic, monk, devotee, hermit (esp. one who has taken the vow of silence),
ŚBr.
&c.
&c.
 (with हृदयेषु स्थितः, the internal monitor or conscience,
Mn.
 viii, 91)
a Brāhman of the highest (eighth) order,
Hcat.
N.
 of a son of Kuru,
MBh.
of a son of Dyuti-mat,
MārkP.
of Vyāsa,
Kir.
of Bharata,
Sāh.
of Agastya,
L.
of a Buddha or Arhat,
Lalit.
of Pāṇini
&c.
 (cf. -त्रय)
of other men,
VP.
of various authors,
Cat.
of various plants (Agati Grandiflora, Buchanania Latifolia, Butea Frondosa, Terminalia Catappa, the mango-tree and Artemisia Indica),
L.
pl.
 ‘the celestial Munis’,
N.
 of the seven stars of Ursa Major (and there fore a symbolical
N.
 for the number ‘seven’),
Var.
Sūryas.
Śrutab.
मु॑नि
f.
 a female Muni (also ई),
Uṇ.
 iv, 122, Sch.
N.
 of a daughter of Dakṣa (and wife of Kaśyapa), mother of a class of Gandharvas and Apsaras (cf. मौनेय),
MBh.
Hariv.
Pur.
मु॑नि
n.
N.
 of a Varṣa (called after a royal Muni),
VP.
Monier Williams 1872
English
मुनि मुनि, इस्, m. (said to be fr. rt. मन्,
to think or perceive, Uṇādi-s. IV. 122
perhaps
connected with μόνος, alone, whence the Eng. monk
is said to be derived
cf. also μία fr. εἷς), impulse
(Ved. ?)
an inspired saint, holy man endowed with
divine inspiration or one who has attained more or
less of a divine nature by mortification and abstraction
a sage, seer, ascetic, devotee, monk
(especially) a
recluse who lives alone and has taken the vow of
silence [cf. मौन]
epithet of Agastya
of Vyāsa
of Pāṇini, &c. [cf. मुनि-त्रय]
of a Buddha or
Arhat [cf. शाक्य-मुनि]
of a son of Kuru
of a
son of Dyuti-mat, &c.
the internal monitor or
conscience, (according to Kullūka on Manu VIII. 91
= परमात्मन्, the Supreme Spirit)
N. of various
plants, Agati Grandiflora (= अगस्ति, अगस्त्य)
Bu-
chanania Latifolia
Butea Frondosa
Terminalia
Catappa
the mango tree
Artemisia Indica
(अयस्),
m. pl. ‘the celestial Munis, the seven Munis, ’ an
epithet of the seven stars of Ursa Major
a symbo-
lical expression for the number seven
(इस् or मुनी),
f. a female Muni
(इस्), f., N. of a daughter of
Dakṣa and wife of Kaśyapa, mother of a class of
Gandharvas and Apsarasas, (see मौनेय।)
—मुनि-
केश, अस्, आ or ई, अम्, Ved. ‘monk-haired, ’ wearing
long hair like a Muni.
—मुनि-खर्जूरिका, f. a
species of date.
—मुनि-चित, see Gaṇa Sutaṅgamādi
to Pāṇ. IV. 2, 80.
—मुनि-च्छद, अस्, m. ‘seven-
leaved, ’ N. of a plant (= सप्त-च्छद).
—मुनि-
ज्ञान-ज्यन्त, अस्, m., N. of a scribe.
—मुनि-
तरु, उस्, m. Agati Grandiflora.
—मुनि-ता, f. or
मुनि-त्व, अम्, n. the state or character of a
Muni, saintship, monkhood.
—मुनि-त्रय, अम्,
n. ‘the Muni-triad, ’ i. e. Pāṇini, Kātyāyana, and
Patañjali.
—मुनि-देश, अस्, m., N. of a place.
—मुनि-द्रुम, अस्, m. ‘the sage Agastya's tree, ’
Agati Grandiflora
Calosanthes Indica.
—मुनि-निर्-
मित, अस्, m. a species of plant (= डिण्डिश).
—मुनि-
पदी, f., see Gaṇa Kumbhapadyādi to Pāṇ. V. 4,
139.
—मुनि-परमपरा, f., Ved. a tradition
handed down from one Muni to another in regular
succession.
—मुनि-पित्तल, अम्, n. copper.
—मुनि-
पुङ्गव, अस्, m. an eminent sage.
—मुनि-पुत्र,
अस्, m. Artemisia Indica.
—मुनि-पुत्रक, अस्, m.
a wagtail.
—मुनि-पुष्पक, अम्, n. the blossom
of Agati Grandiflora.
—मुनि-पूग, अस्, m. Areca
Triandra.
—मुनि-भेषज, अम्, n. ‘sage's medi-
cine, ’ fasting
the fruit of the yellow Myrobalan
Agati Grandiflora
Terminalia Chebula or Citrina.
—मुनि-मरण, अम्, n., N. of a district.
—मुनि-
वन, अम्, n. a hermit's grove, a wood inhabited by
ascetics.
—मुनि-वर, अस्, m. an excellent Muni,
best of ascetics or holy sages.
—मुनि-वाक्य, अम्,
n. the saying or sentence of a holy sage.
—मुनि-
वीर्य, अस्, m., N. of a divine being reckoned
among the Viśve Devāḥ.
—मुनि-व्रत, अस्, आ, अम्,
observing the vow of a Muni, i. e. keeping perpetual
silence.
—मुनि-श्रेष्ठ, अस्, m. an excellent sage,
eminent saint.
—मुनि-सत्त्र, अम्, n., Ved., N. of
an Iṣṭi, q. v.
—मुनि-सुव्रत, अस्, m., N. of the
twelfth Arhat of the past Ut-sarpiṇī
of the twen-
tieth of the present Ava-sarpiṇī, (also called simply
मुनि।)
—मुनि-स्थल, see Gaṇa Kumudādi to
Pāṇ. IV. 2, 80.
—मुनि-स्थान, अम्, n. an abode
of ascetics, the hermitage of a recluse or holy sage.
—मुनि-हत, अस्, m. an epithet of king Puṣpa-
mitra.
—मुनीन्द्र (°नि-इन्°), अस्, m. ‘chief of sages
or ascetics, ’ a great sage or ascetic
epithet of a
Buddha
of Śākya-muni
of Bharata
of Śiva
of
a Dānava.
—मुनीन्द्र-ता, f. the rank of a great
Muni.
—मुनी-वती, f., see Gaṇa Śarādi to Pāṇ.
VI. 3, 120.
—मुनी-वह, see Scholiast on Pāṇ. VI.
3, 121.
—मुनीश (°नि-ईश), अस्, m. ‘chief of sages
or ascetics, ’ a great sage or ascetic.
—मुनीश्वर
(°नि-ईश्°), अस्, m. ‘chief of sages or ascetics, ’ a great
sage or ascetic
an epithet of Viṣṇu
of Buddha
N. of a commentator on the Siddhānta-Śiromaṇi.
—मुन्य्-अन्न, आनि, n. pl. the food of ascetics
(consisting mostly of roots and fruits).
—मुन्य्-
अयन, अम्, n., N. of an Iṣṭi, q. v.
—मुन्य्-
आलय-तीर्थ, अम्, n., N. of a Tīrtha.
Macdonell
English
मुनि múni,
m.
 inspired or ecstatic man (V.)
🞄sage, seer, ascetic, hermit, sp. one who has 🞄taken the vow of silence (C., rarely in Br.)
🞄seer in the heart = conscience:
pl.
 the seven 🞄sages (= the seven Ṛṣis) or stars of the Great 🞄Bear
sg. N.
N. of the mango tree, Artemisia 🞄indica, Butea frondosa, Buchanania 🞄latifolia, and Agati grandiflora.
Benfey
English
मुनि मुनि, i. e. मन् + इ (उ for अ, by
the influence of the preceding labial),
I.
m.
1. A holy sage, endowed with
divine inspiration, Vikr. d. 3.
2. An
ascetic, Pañc. 34, 13.
3. The saint
Agastya, Vyāsa, Kir. 5, 49.
4. The
name of two plants.
II.
f.
 नी̆, A
female saint.
--
Comp.
महा-,
I.
m.
 1.
a great Muni, Chr. 15, 29
Rām. 3, 49,
50 (epithet of Agastya.) 2. the saint
Agastya. 3. epithet of Paraśurāma,
Chr. 19, 12, and of Vyāsa. 4. time.
II.
n.
 Coriander.
Apte Hindi
Hindi
मुनिः
पुं*
 - "मन् + इन्, उच्चै मनुते जानाति यः"
"ऋषि, महात्मा, सन्त, भक्त, संन्यासी"
मुनिः
पुं*
 - -
अगस्त्य मुनि का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
व्यास का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
बुद्ध का नाम
मुनिः
पुं*
 - -
आम का पेड़
मुनिः
पुं*
 - -
‘सात’ की संख्या
मुनिः
पुं*
 - -
सप्तर्षि
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಋಷಿ /ವ್ಯಾಸ ವಸಿಷ್ಠ ಪರಾಶರ ಮೊದಲಾದವರು
निष्पत्तिः - > मन (ज्ञाने) - "इन्" उच्च (उ० ४-१२३)
प्रयोगाः - > "हेतुं तदभ्यागमने परीप्सुः सुखोपविष्टं मुनिमाबभाषे"
उल्लेखाः - > किरा० ३-४
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ತಪಸ್ವಿ /ಮೌನವ್ರತವುಳ್ಳವನು
प्रयोगाः - > १) "दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥" २) "मुनिरस्मि निरागसः कुतो मे भयमित्येष न भूयतेऽभिमानः"
उल्लेखाः - > गीता० २-५६, किरा० १३-७
विस्तारः - > ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಸಮವಾಗಿ ಭಾವಿಸುವವನೂ ಕಾಮಕ್ರೋಧಭಯಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವನು ಮುನಿಯೆನಿಸುವನು.
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕುಶ /ದರ್ಭೆಹುಲ್ಲು
विस्तारः - > "कुशो मुनिः कुथो दर्भः" - वैज०
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಲಾಶ ವೃಕ್ಷ
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಿಯಾಲ ವೃಕ್ಷ /ಮೊರಟೆ ಗೊಡ
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಿನದೇವ
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಗಸ್ತ್ಯ ಮಹರ್ಷಿ
विस्तारः - > "मुनिर्वाचंयमेऽर्हति । प्रियालोऽगस्तिः पालाशः" - हेम०
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುದ್ಧ ದೇವ
विस्तारः - > "मुनीद्रः श्रीधनः शास्ता मुनिः" - अम०
मुनि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಪ್ತ ಸಂಖ್ಯೆ
प्रयोगाः - > "मुनिशरविरतिर्नौभ्यौ पुटोऽयम्"
उल्लेखाः - > वृ० र०
L R Vaidya
English
muni {% m. %} 1. A sage, a holy man, a devotee, a recluse, पुण्यः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः Sak.ii., R.i.8, iii.49, Rt.vi.31, Bg.ii.56
2. the mango tree
3. an epithet of Agastya
4. of Buddha
5. the number ‘seven.’
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
७, अग, अचल, अद्रि, अनिल, अश्व, ऋषि, कलत्र, कुलाचल, क्षितिभृत् क्ष्माधर, क्ष्माभूत्, गन्धन्वह, गन्धवह, गिरि, घोटा, छन्द, छन्दस्, तत्त्व, तापस, तुरग, तुरङ्ग, दिविचर, द्वीप, धरणिधर, धराधर, धरित्रीधर, धातु, धी, नग, पन्नग, पर्वत, पवन, भय, भूधर, भूध, भूभृत्, मरुत्, महीधर, महीघ्र, मातृका, मारुत, मुनि, यति, लोक, वक्री, वाजि, वात, वायु, वार, वासर, व्यसन, शिला, शिलोच्चय, शैल, सप्त, समीर, समीरण, स्थिर, स्वर, हय
Bopp
Latin
मुनि m. (ut videtur, a r. मन्, attenuato अ in उ, suff. इ)
anachoreta, sanctus sapiens, vates. SU. 2. 14. BH. 2. 56.
10. 37.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मुनि a lexicographer, probably Kātyāyana. Kṣīrasvāmin
on Amarakośa.
मुनि and मुनीन्द्र a designation of Bharata. Sāhitya-
darpaṇa p. 93. 200.
मुनि Quoted by Utpala in Spandapradīpikā.
Indian Epigraphical Glossary
English
muni (SII 1
IA 30
LL), a Jain monk.
(IE 7-1-2), ‘seven’.
Lanman
English
múni, m.
—1. pressure, the pressing onward,
impetus, 78^7
—2. a man driven on
by inward pressure or impulse, person in
a (religious) ecstasy, enthusiast
later
—3. any distinguished sage or seer or
ascetic, esp. one who has taken a vow of
silence (cf. mauna)
hermit, 40^9, etc.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
मुनि 1. b) Nom. abstr. °ता f. Kir. 6, 19
12, 28. — °Ardea nivea, S II, 206, 4
*Agati grandiflorum, E 906 (R)
*Mangifera indica, Vās. 136, 2.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
महानन्द (पुं), अमृत (क्ली), सिद्धि (स्त्री), कैवल्य (क्ली), अपुनर्भव (पुं), शिव (क्ली), निःश्रेयस् (क्ली), श्रेयस् (क्ली), निर्वाण (क्ली), ब्रह्मन् (पुं), निर्वृति (स्त्री), महोदय (पुं), सर्वदुःखक्षय (पुं), निर्याण (क्ली), अक्षर (क्ली), मुक्ति (स्त्री), मोक्ष (पुं), अपवर्ग (पुं), मुमुक्षु (पुं), श्रमण (पुं), यति (पुं), वाचंयम (पुं), व्रतिन् (पुं), साधु (पुं), अनगार (पुं), ऋषि (पुं), मुनि (पुं), निर्ग्रन्थ (पुं), भिक्षु (पुं), मुमुक्षुस्व (क्ली), तपस् (क्ली), योग (पुं), शम (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
अगस्त्ये विन्ध्यकूटः स्याद्दक्षिणाशारतिर्मुनिः ॥ १६ ॥
सत्याग्निर्वारुणिः क्वाथिस्तपनः कलसीसुतः ।
-wordlist-
विन्ध्यकूट (पुं), दक्षिणाशारति (पुं), मुनि (पुं), सत्याग्नि (पुं), वारुणि (पुं), क्वाथि (पुं), तपन (पुं), कलसीसुत (पुं)
--source--
मुनयोऽस्त्रशेखरं च शराभ्यास उपासनम् ॥ १४९ ॥
-wordlist-
मुनि (पुं), अस्त्रशेखर (क्ली), उपासन (क्ली)
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskrit
--source--
श्रीसुव्रते मुनिरपि नेमौ नेमीत्यपीक्ष्यते ॥ २ ॥
-wordlist-
मुनि (पुं), नेमिन् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
तपस्विन्
तपस्विन्, संयत, शान्त, मुनि, लिङ्गिन्, यति, व्रतिन्
तपस्वी संयतः शान्तो मुनिर्लिङ्गी यतिर्व्रती ।
verse 2.1.1.344
page 0041
ऋषि
ऋषि, त्रिकालदर्शिन्, मुनि, वाचंयम
ऋषिस्त्रिकालदर्शी स्यान्मुनिर्वाचंयमो मतः ।
verse 2.1.1.412
page 0048
दक्ष
दक्ष, मुनि, कुक्कुट
मुनिकुक्कुटयोर्दक्षः सन्धिः संश्लेषरन्ध्रयोः ॥ ८३५ ॥
verse 5.1.1.835
page 0096
नाममाला
Sanskrit
ऋषि, मुनि, यति, भिक्षु, तापस, संशित, व्रतिन्, तपस्विन्, संयमिन्, योगिन्, वर्णिन्, साधु
ऋषिर्मुनिर्यतिर्भिक्षुस्तापसः संशितो व्रती ।
तपस्वी संयमी योगी वर्णी साधुश्च पातु वः ॥ ३ ॥
verse 0.1.1.3
page 0003
Mahabharata
English
Muni^1 (?), son of Ahar. § 116 (Vasu, pl.): I, 66, 2587 (śāntas tathā muniḥ?).
Muni^2, son of Kuru. § 154 (Pūruvaṃś.): I, 94, 3740 (fourth son of Kuru).
Muni^3 = Śiva (1000 names^2).
Muni^4, fem., mother of the Devagandharvas Mauneyas. § 87 (Aṃśāvat.): I, 65, 2520 (daughter of Daksha and wife of Kaśyapa).
पुराणम्
English
मुनि १ / MUNI I. The mother of the Yakṣas. It is stated that Kaśyapaprajāpati begot of his wife muni, the Yakṣas. (Chapter 19, agni purāṇa). The Gandharvas also were born of muni. She gave birth to sixteen Gandharvas of which the first was named Bhīmasena. (Śloka 42, Chapter 65, Ādi Parva).
मुनि २ / MUNI II. Son of a vasu named Ahar (i.e. Ahaḥ) (Śloka 23, Chapter 66, Ādi Parva).
मुनि ३ / MUNI III. Son of kuru of the pūru line of kings. kuru begot of his wife vāhinī five sons named aśvavān, abhiṣyanta, caitraratha, janamejaya and muni. (Śloka 50, Chapter 94, Ādi Parva).
मुनि ४ / MUNI IV. One of the seven sons of a King named dyutimān. (mārkaṇḍeya purāṇa 5. 24).
Vedic Reference
English
Muni occurs in one hymn of the Rigveda^1 where it seems to
denote an ascetic of magic powers with divine afflatus (deveṣita),
the precursor of the strange ascetics of later India. This
agrees with the fact that Aitaśa, the Muni, is in the Aitareya
Brāhmaṇa^2 regarded by his son as deranged, a view not
unjustified if the nonsense which passes as the Aitaśapralāpa.^3
‘Chatter of Aitaśa, ’ was really his. The Rigveda^4 calls Indra
the ‘friend of Munis, ’ and the Atharvaveda^5 refers to a ‘divine
Muni’ (deva muni), by whom a similar ascetic may be meant.
In the Upaniṣads^6 the Muni is of a more restrained type:
he is one who learns the nature of the Brahman, the Absolute,
by study, or sacrifice, or penance, or fasting, or faith (śraddhā).
It must not of course be thought that there is any absolute
distinction between the older Muni and the later: in both
cases the man is in a peculiar ecstatic condition, but the ideal
of the Upaniṣads is less material than the earlier picture of the
Muni, who is more of a ‘medicine man’ than a sage. Nor
would it be wise to conclude from the comparative rareness
of the mention of the Muni in the Vedic texts that he was
an infrequent figure in Vedic times: he was probably not
approved by the priests who followed the ritual, and whose
views were essentially different from the ideals of a Muni,
which were superior to earthly considerations, such as the
desire for children and Dakṣiṇās.^7
1) x. 136, 2. 4. 5. In verse I he is
described as ‘long-haired.’
2) vi. 33, 3.
3) See Bloomfield, Atharvaveda, 98
et seq.
4) viii. 17, 14. Cf. vii. 56, 8
Max
Müller, Sacred Books of the East, 32, 376.
5) vii. 74, 1. Cf. Whitney, Translation
of the Atharvaveda, 440
Śatapatha
Brāhmaṇa, ix. 5, 2, 15, and Muni-
maraṇa.
6) Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad, iii. 4, 1
iv. 4, 25
Taittirīya Āraṇyaka, ii. 20.
7) Cf. Bṛhadāranyaka Upaniṣad,
iii. 4, 1.
Cf. Oldenberg, Religion des Veda, 406
Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen
Gesellschaft, 49, 480
Buddha, ^5 36.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुनिः,
पुं,
 मनुते जानाति यः । (इति मन् +“मनेरुश्च ।” उणा० ४ । १२२ । इति इन् +अत उच्च ।) मौनव्रती । इत्यन्ये । इति भरतः ॥
तत्पर्य्यायः । वाचंयमः २ । इत्यमरः । २ । ७ । ४२ ।मौनी ३ व्रती ४ ऋषिः ५ शापास्त्रः ६ सत्यवाक्७ । इति जटाधरः ॥
(यथा, नैषधे । १ । १३३ ।“फलेन मूलेन च वारिभूरुहांमुनेरिवेत्थं मम यस्य वृत्तयः ॥
”)लस्य लक्षणं यथा, --“दुःखेष्वनुद्बिग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः ।वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥
”इति श्रीभगवद्गीता ॥
* ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --ब्रह्मोवाच ।“मुनिभिश्चरिता धर्म्मा उक्ता व्यास ! मया तव ।यैर्विष्णुस्तुष्यते देवः सुखादिपरिभाविकः ॥
तर्पणेन च होमेन सन्ध्यया बन्दनेन च ।प्राप्यते भगवान् विष्णुर्व्रर्म्मकामार्थमीक्षदः ॥
धर्म्मो विष्णुर्ब्रतो विष्णुः पूजा विष्णुस्तु तर्पणम् ।होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलंहरिः ॥
”इति गारुडे २२६ अध्यायः ॥
* ॥
तस्याश्रमे वर्णनीयानि यथा । अतिथिपूजा १हरिणविश्वासः २ हिंस्रजन्तुशान्तता ३ यज्ञ-धूमः ४ मुनिसुतः ५ द्रुमसेकः ६ वल्कलः ७वृक्षश्च ८ । इति कविकल्पलता ॥
* ॥
मुनिविशे-षाणां ब्रह्मणोऽङ्गविशेषादुत्पत्तिर्यथा, --“पुलस्त्यो दक्षकर्णाच्च पुलही वामकर्णतः ।दक्षनेत्रात्तथात्रिश्च वामनेत्रात् क्रतुः स्वयम् ॥
अरणिर्नासिकारन्ध्रात् अङ्गिराश्च मुखाद्रुचिः ।भृगुश्च वामपार्श्वाच्च दक्षो दक्षिणपार्श्वतः ॥
छायायाः कर्द्दमो जातो नाभेः पञ्चशिखस्तथा ।वक्षसश्चैव वोढुश्च कण्ठदेशाच्च नारदः ॥
मरीचिः स्कन्धदेशाच्च आपस्तम्बस्तथा गलात् ।वशिष्ठो रसनादेशात् प्रचेता अधरोष्ठतः ॥
हंसश्च वामकुक्षेश्च दक्षकुक्षेर्यतिः स्वयम् ।सृष्टिं विधातुञ्च विधिश्चकाराज्ञां सुतानपि ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे ८ अध्यायः ॥
* ॥
गयासुरशरीरे यज्ञार्थं ब्रह्मणो मानसात् सृष्टामुनयो यथा, --“ब्रह्मा सम्भृतसम्भारो मानसानृत्विजोऽसृजत् ।अग्निशर्म्माणममृतं शौनकं जाजलिं मृदुम् ॥
कुमुखिं वेदकौण्डिन्यं हारीतं कश्यपं कृपम् ।गर्गं कौशिकवाशिष्ठौ मुनिं भार्गवमव्ययम् ॥
वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।श्वेतं सुतालं दमनं सुहोत्रं कक्षमेव च ॥
नौगाक्षिञ्च महाबाहुं जेगींषव्यं तथैव च ।दधिपञ्चमुखं विप्र ! ऋषभं कर्कमेव च ॥
कामायनं गोभिलञ्च मुनिमुग्रं महाव्रतम् ।जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासञ्च दारुणम् ॥
आत्रेयञ्चाप्यङ्गिरसमौपमन्युं महाव्रतम् ॥
गोकर्णञ्च गुहावासं शिखण्डिनमुमाव्रतम् ॥
सुपालकं गौतमञ्च तथा वेदशिरो व्रतम् ।एतानन्यांश्च विप्रेन्द्रान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके ॥
”इति वायुपुराणे गयामाहात्म्यम् ॥
* ॥
मुनिविशेषनाम्नां व्युत्पत्तिर्यथा, --“कतिकल्पान्तरेऽतीते स्रष्टुः सृष्टिविधौ पुनः ।मरीचिमिश्रैर्म्मुनिभिः सार्द्धं कण्ठाद्बभूव सः ॥
विधेर्नरदनाम्नश्च कण्ठदेशाद्बभूव सः ।नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्द्रस्तेन हेतुना ॥
यः पुत्त्रश्चेतसो धातुर्ब्बभूव मुनिपुङ्गवः ।तेन प्रचेता इति तन्नाम चक्रे पितामहः ॥
बभूव धातुर्यः पुत्त्रः सहसा दक्षपार्श्वतः ।सर्व्वकर्म्मणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्त्तितः ॥
वेदेषु कर्द्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फुटः ।बभूव कर्द्दमाद्बालः कर्द्दमस्तेन कीर्त्तितः ॥
तेजोभेदे मरीचिश्च वेदेषु वर्त्तते स्फुटम् ।जातः सद्योऽतितेजस्वी मरीचिस्तेन कीर्त्तितः ॥
क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरेऽधुना ।ब्रह्मपुत्त्रोऽपि तन्नाम्ना क्रतुरित्यभिधीयते ॥
प्रधानाङ्गं मुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः ।इरस्तेजस्विवचनोऽङ्गिरास्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
अतितेजस्विनि भृगुर्व्वर्त्तते नाम्नि शौनक ! ।जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगुस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
वशीभूतश्च शिष्टश्च जातः सद्यो हि बालकः ।अतिप्रियश्च धातुश्च वशिष्ठस्तेन कीर्त्तितः ॥
बालोऽप्यरुणवर्णंश्च जातः सद्यो हि तेजसा ।प्रज्वलन् पूर्व्वतपसा चारुणस्तेन कीर्त्तितः ॥
हंस आत्मा वशो यस्य योगेन योगिनो ध्रुवम् ।बालः परमयोगीन्द्रस्तेन हंसः प्रकीर्त्तितः ॥
सन्ततं यस्य यत्नञ्च तपःसु बालकस्य च ।प्रकीर्त्तितो यतिस्तेन संयतः सर्व्वकर्म्मसु ॥
पुलस्तपःसु वेदेषु वर्त्तते ह स्फुटेऽपि च ।स्फुटं तपःस्वरूपश्च पुलहस्तेन कीर्त्तितः ॥
पुलस्तपःसमूहश्च यस्यास्ति पूर्व्वजन्मनाम् ।तपःसंघः समूहश्च पुलस्त्यस्तेन बालकः ॥
त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिर्विष्णावश्च प्रवर्त्तते ।तयोर्भक्तिः समा यस्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ॥
जटाश्चाग्निशिखारूपाः पञ्च सन्ति च मस्तके ।तपस्तेजोभवा यस्य स च पञ्चशिखः स्मृतः ॥
अपान्तरतमे देशे तपस्तेपेऽन्यजन्मनि ।अपान्तरतमा नाम शिशोस्तेन प्रकीर्त्तितम् ॥
स्वयन्तपः समाप्नोति वाहयेत् प्रापयेत् परान् ।ऊढुः समर्थस्तपसि वोढुस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
तपसस्तेजसा बालो दीप्तिमान् सूनृतो मुने ! ।तपःसु रोचते चित्तं रुचिस्तेन प्रकीर्त्तितः ॥
”इति ब्रह्मवैवत्ते ब्रह्मखण्डे २२ अध्यायः ॥
वङ्गसेनतरुः । जिनः । इति मेदिनी । ने, १५ ॥
प्रियालवृक्षः । पलाशवृक्षः । इति हेमचन्द्रः ।१ । ७६ ॥
दमनकवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
(स्त्री, दक्षकन्या । सा च कश्यपपत्नीनामन्य-तमा । यथा, महाभारते । १ । ६५ । ११-१२ ।“मरीचेः कश्यपः पुत्त्रः कश्यपात्तु इमाः प्रजाः ।प्रजज्ञिरे महाभागा दक्षकन्यास्त्रयोदश ॥
अदितिर्दितिर्दनुः काला दनायुः सिंहिकातथा ।क्रोघा प्राधा च विश्वा च विनता कपिलामुनिः ॥
”अष्टवस्वन्तर्गतस्य आपनामकस्य वसोः पुत्त्रे, पुं । यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ३ । ४० ।“आपस्य पुत्त्रो वैतण्ड्यः श्रमः श्रान्तो मुनि-स्तथा ।”क्रौञ्चद्वीपस्य देशविशेषः । यथा, मत्स्यपुराणे ।१२१ । ८३-८५ ।“क्रौञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोऽनुगः ।मनोऽनुगात् परे चोष्णस्तृतीयोऽपि स उच्यते ॥
उष्णात् परे पावनकः पावनादन्धकारकः ।अन्धकारकदेशात्तु मुनिदेशस्तथापरः ॥
”(द्युतिमतः पुत्त्राणामन्यतमः । यथा, मार्कण्डेये ।५३ । २२ ।“तथा द्युतिमतः सप्तपुत्त्रास्तांश्च निबोध मे ।मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सप्तमः परिकीर्त्तितः ॥
”कुरुपुत्त्रभेदः । यथा, महाभारते । १ । ९४ । ४९ ॥
“अविक्षितमभिष्वस्तं तथा चैत्ररथं मुनिम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मुनि
पु०
 मन--इन् पृषो० उत्वम् । “दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुणेषुविगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थिरधीर्मुनिरुच्यते”गीतोक्तलक्षणे स्थिरचित्ते वीतरागादौ जने । ते चमन्वत्रिविष्णुहारोतादय । २ सप्तसंख्यायाञ्च । ३ वङ्ग-सेनतरौ ४ जिने मेदि० । ५ पियालवृक्षे ६ पराशरवृक्षे हेमच०७ दमनकद्धक्षे राजनि० । “मननान्मुनिरुच्यते” इत्युक्ते८ मननयुते
त्रि०
 ।
Capeller
German
मु॑नि
m.
 Erregung, Drang
ein Verzückter,
Begeisterter, sp. ein Weiser, Seher,
Asket, Büßer, Mönch
Pl. die sieben
Sterne des großen Bären.
Grassman
German
múni, m. [von man], 1〉 Erregung
2〉 ein Begeisterter, Verzückter, als Genosse der Götter dargestellt ({962, 4}. _{962, 5}).
-is 1〉 dhúnis 〰 iva śárdhasya dhṛṣṇós {572, 8}. — 2〉 {962, 4}. _{962, 5} (devéṣitas).
-ayas 2〉 {962, 2} (vā́taraśanās).
-īnaam 2〉 sákhā {637, 14} (índras).
Burnouf
French
मुनि मुनि
m.
 solitaire, anachorète, ascète.
On donne
ce nom à d'anciens sages béatifiés à cause de leur science ou de
leurs austérités.
Un arhat, Bd.
Gr.? μόνος, μόναχος.
मुनिद्रुम
m.
 æschynomène, bot.
मुनिपित्तल
n.
 cuivre.
मुनिपुत्रक
m.
 fils d'un Muni.
Hochequeue.
मुनिपूग
m.
 areca triandra ou areca gracilis, bot.
मुनिभेषज
n.
 jeûne.
Myrobalan jaune.
Le Muni
Agastya.
मुनिस्थान
n.
 ermitage.
मुनीन्द्र
m.
 (इन्द्र) un arhat, un savant bouddhiste, en
gén.
Stchoupak
French
मुनि-
m.
 ascète, saint, ermite (envisagé not. en tant qu'ayant fait
vœu de silence)
fils de Kuru
de Vyāsa
f.
 fille de Dakṣa
-ता-
f.
 -त्व- nt. état de Muni.
°तनया-
f.
 fille d'un Muni.
°नाथ-
m.
 Buddha.
°पत्नी-
f.
 femme de Muni.
°वन- nt. bois de Muni.
°वर-
m.
 le meilleur des Muni.
°वृषन्-
m.
 le plus grand Muni.
°वेष-
m.
 costume d'ascète.
°व्रत- a. qui observe le vœu des Muni (le silence).
°सुत-
m.
 fils de Muni.
मुनीन्द्र-
m.
 grand ascète
-ता-
f.
 fait d'être मुनीन्द्र-।
मुनीश-
m.
 Vālmīki.
मुन्य्-अन्न- nt.
pl.
 nourriture des ascètes.