मुक्ति (mukti)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 मुक्ति f.
  (-क्तिः)
	 1. Final beatitude,  the delivery of the soul from the
body and exemption from further transmigration
 the re-absorp-
tion of the emancipated spirit into its great primary source, 
identification with GOD.
	 2. Liberation,  setting or becoming free or
loose.
 E.
  मुच् to let loose,  aff.
   क्तिन् ।

Capeller Eng

English

 मु॑क्ति f.
  liberation,  release from (—°)
 final emancipation
or beatitude
 putting off,  giving up,  relinquishing (—°)
 casting, 
throwing,  hurling. 

Yates

English

 मुक्ति (क्तिः) 2.
f.
  Final beatitude
absorption
 liberation. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

मुक्ति 	-	 mukti 	-	 m.
  	-	 release
मोक्ष 	-	 mokSa 	-	 m.
  	-	 release
विमुक्ति 	-	 vimukti 	-	 m.
  	-	 release
अवतरण 	-	 avataraNa 	-	 n.
  	-	 release  [ computer ]
सन्धानपरकम् अवतरण 	-	 sandhAnaparakamavataraNa 	-	 n.
  	-	 bugfixrelease  [ computer ]
विमोक्ष 	-	  vimokSa 	-	 m.
  	-	 release
विप्रमोक्ष 	-	  vipramokSa 	-	 m.
  	-	 release
मोचन 	-	  mocana 	-	 n.
  	-	 release
विमोचन 	-	  vimocana 	-	 n.
  	-	 release
रिणाति 	-	  riNAti 	-	 verb 	-	 release
प्रतिमुञ्चते  { प्रतिमुच् } 	-	  pratimuJcate  { pratimuc } 	-	 verb 	-	 release
प्रतिमुञ्चति  { प्रतिमुच् } 	-	  pratimuJcati  { pratimuc } 	-	 verb 	-	 release
मुञ्चते  { मुच् } 	-	  muJcate  { muc } 	-	 verb 	-	 release
विद्यति  { विदा } 	-	  vidyati  { vidA } 	-	 verb 	-	 release
विमुञ्चते  { विमुच् } 	-	  vimuJcate  { vimuc } 	-	 verb 	-	 release
समुत्सृजति  { समुत्सृज् } 	-	  samutsRjati  { samutsRj } 	-	 verb 	-	 release
स्पृणोति  { स्पृ } 	-	  spRNoti  { spR } 	-	 verb 	-	 release
सृजति  { सृज् } 	-	  sRjati  { sRj } 	-	 verb 	-	 release
विष्यति  { विषो } 	-	  viSyati  { viSo } 	-	 verb 	-	 release
उद्धरयते  { उद्- धृ } 	-	  uddharayate  { ud- dhR } 	-	 verb 10 	-	 release

मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	 salvation
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 m.
  	-	 release
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 m.
  	-	 freedom
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 m.
  	-	 liberation
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  throwing
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  discharge
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  putting off
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  immunity
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  final beatitude
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  sending
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  abandonment
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  final liberation or emancipation
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  absolution
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  setting or becoming free
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  casting
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  giving up
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  release from rebirth
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  shooting
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  deliverance from
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  hurling
मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	  redemption

मुक्ति 	-	 mukti 	-	 m.
  	-	 freedom
स्वातन्य 	-	 svAtanya 	-	 n.
  	-	 freedom
अदिति 	-	  aditi 	-	 f.
  	-	 freedom
स्वाधीनता 	-	  svAdhInatA 	-	 f.
  	-	 freedom
स्वतन्त्रता 	-	  svatantratA 	-	 f.
  	-	 freedom
मोक्ष 	-	  mokSa 	-	 m.
  	-	 freedom
वरीयस् 	-	  varIyas 	-	 n.
  	-	 freedom
स्वाच्छन्द्य 	-	  svAcchandya 	-	 n.
  	-	 freedom
स्वतन्त्र 	-	  svatantra 	-	 n.
  	-	 freedom
अदितित्व 	-	  adititva 	-	 n.
  	-	  or of freedom
मुक्तिवत् 	-	  muktivat 	-	 adj.
  	-	  having freedom
परीष्टि 	-	  parISTi 	-	 f.
  	-	 freedom of will
प्राकाम्य 	-	  prAkAmya 	-	 m.
  	-	 freedom of will
अमोक्ष 	-	  amokSa 	-	 m.
  	-	  want of freedom
वशित्व 	-	  vazitva 	-	 n.
  	-	 freedom of will
लोक्य 	-	  lokya 	-	 adj.
  	-	  bestowing freedom
अनृणता 	-	  anRNatA 	-	 f.
  	-	 freedom from debt
अनृण्यता 	-	  anRNyatA 	-	 f.
  	-	 freedom from debt
अबाधा 	-	  abAdhA 	-	 f.
  	-	 freedom from pain
अनृणत्व 	-	  anRNatva 	-	 n.
  	-	 freedom from debt

मुक्ति 	-	 mukti 	-	 f.
  	-	 salvation
मोक्ष 	-	  mokSa 	-	 m.
  	-	 salvation
प्रगोपन 	-	  pragopana 	-	 n.
  	-	 salvation
जगदुद्धार 	-	  jagaduddhAra 	-	 m.
  	-	 salvation of the world
अनिमित्त 	-	  animitta 	-	 m.
  	-	  unconditioned salvation
मध्यमयान 	-	  madhyamayAna 	-	 n.
  	-	  middle way to salvation
धूमपथ 	-	  dhUmapatha 	-	 m.
  	-	  seeking salvation by works
निस्तितीर्षत् 	-	  nistitIrSat 	-	 adj.
  	-	  wishing for salvation or liberation
प्रत्येकबुद्ध 	-	  pratyekabuddha 	-	 m.
  	-	  one who attained salvation for himself alone  [ as opposed to the whole world ]
जगद्धितोत्र्मन् 	-	  jagaddhitotrman 	-	 adj.
  	-	  having the heart set on the salvation of the world

 
   मुक्ति  mukti f.
   hurling   
   उत्प्रास  utprAsa m.
   hurling    
   निपात  nipAta m.
   hurling   
   प्रयोग  prayoga m.
   hurling    
   विसर्ग  visarga m.
   hurling   
   समीरण  samIraNa n.
   hurling    
   वज्रपातन  vajrapAtana n.
   hurling of a thunderbolt  
   शक्तिमोक्ष  zaktimokSa m.
   loss of strength and hurling a spear   
   सोल्कालातावपोथिक  solkAlAtAvapothika adj.
   with machines for hurling down fire-brands and lighted darts     
            

 
   मुक्ति  mukti  f.
    salvation    
   मोक्ष  mokSa m.
   salvation    
   प्रगोपन  pragopana n.
   salvation   
   जगदुद्धार  jagaduddhAra m.
   salvation of the world   
   अनिमित्त  animitta m.
   unconditioned salvation   
   मध्यमयान  madhyamayAna n.
   middle way to salvation    
   धूमपथ  dhUmapatha m.
   seeking salvation by works  
   निस्तितीर्षत्  nistitIrSat adj.
   wishing for salvation or liberation   
   प्रत्येकबुद्ध  pratyekabuddha m.
   one who attained salvation for himself alone  [ as opposed to the whole world ]  
   जगद्धितोत्र्मन्  jagaddhitotrman adj.
   having the heart set on the salvation of the world     
            

 
   मुक्ति  mukti f.
   absolution   
   पापमुक्ति  pApamukti f.
   absolution    
   क्षमाशीलता  kSamAzIlatA f.
   absolution   
   अपमुक्ति  apamukti f.
   absolution  [ from guilt,  sin,  penalty ]   
   मोक्ष  mokSa m.
   absolution   
   अपवर्ग  apavarga m.
   absolution      
            

 
   मुक्ति  mukti f.
   redemption   
   निष्क्रीति  niSkrIti f.
   redemption    
   मोक्ष  mokSa m.
   redemption   
   निष्क्रय  niSkraya m.
   redemption    
   परिक्रय  parikraya m.
   redemption   
   उद्धार  uddhAra m.
   redemption    
   निष्क्रयण  niSkrayaNa n.
   redemption   
   उदयन  udayana n.
   means of redemption    
   ऋणपत्र- निष्क्रयण  RNapatra- niSkrayaNa n.
   redemption of debenture  
   ऋणपत्र- निष्क्रयण- प्रणीवि  RNapatra- niSkrayaNa- praNIvi f.
   debenture redemption fund     
            

Wilson

English

 मुक्ति
f.
  (-क्तिः)
1 Final beatitude,  the delivery of the soul from the body and exemption from
further transmigration
 the re-absorption of the emancipated spirit into its
great primary source,  identification with GOD.
2 Liberation,  setting or becoming free or loose.
E.
  मुघ to let loose,  aff.
   क्तिन्.

Apte

English

मुक्तिः [muktiḥ],  f.
  [मुच्-क्तिन्]

Release,  liberation,  deliverance
 स मुक्तिः सातिमुक्तिः Bṛi. Up.*
   3.1.3.

Freedom,  emancipation. 

Final beatitude or emancipation,  absolution of the soul from metempsychosis
 अधिगत्य जगत्यधीश्वरादथ मुक्तिं पुरुषोत्तमात्ततः N.*
  2.1. (where मुक्ति has sense 1 also).

Leaving,  giving up,  abandoning,  avoiding
 संसर्गमुक्तिः खलेषु Bh.*
  2.62.

Throwing,  hurling,  letting off,  discharging.

Unloosing,  opening.

Discharge,  paying off (as a debt).

Comp.
  क्षेत्रम् an epithet of Benaras.

a place where final emancipation is attainable. -पतिः lord of beatitude. -मार्गः the way to final beatitude. -मुक्तः frank-incense.

Apte 1890

English

 मुक्तिः f. [मुच्-क्तिन्] 1 Release,  liberation,  deliverance. 
2 Freedom,  emancipation. 
3 Final beatitude or emancipation,  absolution of the soul from metempsychosis
 अधिगत्य जगत्यधीश्वरादय मुक्तिं पुरुषोत्तमात्ततः N. 2. 1 (where पुक्ति has sense {1} also). 
4 Leaving,  giving up,  abandoning,  avoiding
 संसर्गमुक्तिः खलेषु Bh. 2. 62. 
5 Throwing,  hurling,  letting off,  discharging. 
6 Unloosing,  opening. 
7 Discharge. paying off (as a debt). 
Comp. 
क्षेत्रं an epithet of Benaras. 
मर्गः the way to final beatitude. 
मुक्तः frankincense. 

Monier Williams Cologne

English

 मुक्ति f.
  setting or becoming free,  release,  liberation,  deliverance from (comp. ),  ŚBr.
   &c.
  ,  &c.
  

 final liberation or emancipation,  final beatitude (=  मोक्ष,  q.v.),  Kāv.
 
 Kathās.

 abandonment,  putting off,  giving up (comp. ),  ib.

 throwing,  casting,  hurling,  shooting,  sending,  Hariv.
 

 discharge (of a debt
 cf.
   ऋण-म्°)

 N.
  of a divine being (the wife of Satya),  Cat.
 

Monier Williams 1872

English

 मुक्ति,  इस्,  f. loosing,  release,  deliverance,  liberation, 
setting free,  becoming free,  freedom,  emancipation
(e. g. दासत्व-मुक्ति,  release from servitude
 cf.
शाप-म्°)
 final liberation or emancipation,  final
beatitude,  the delivery of the soul from the body
and exemption from further transmigration,  the re-
absorption of the Jīvātman into the Paramātman or
Supreme Soul of the universe
 unloosing,  opening
abandonment,  putting off,  giving up,  leaving off
discharging (rain,  a missile,  &c.)
 throwing,  casting, 
flinging,  hurling,  shooting,  sending
 discharge (of a
debt,  cf. ऋन-म्°)
 N. of a divine being,  the wife
of Satya.
—मुक्ति-क्षेत्र,  अम्,  n. a place where
final emancipation is attainable
 N. of a sacred place.
—मुक्ति-ग्रन्थ,  अस्,  m. a book of precepts for
the attainment of final emancipation.
—मुक्ति-चिन्-
तामणि-माहात्म्य,  अस्,  m.,  N. of a work.
—मुक्ति-
पति,  इस्,  m. lord of bliss or beatitude.
—मुक्ति-पुर, 
अम्,  n.,  N. of a Dvīpa.
—मुक्ति-मण्डप,  अस्,  m., 
N. of a temple.
—मुक्ति-मती,  f.,  N. of a river, 
(also read भुक्ति-मती and शुक्ति-मती।)
—मुक्ति-
मार्ग,  अस्,  m. the way of liberation,  path to final
emancipation.
—मुक्ति-मुक्त,  अस्,  m. incense,  frank-
incense.
—मुक्ति-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  having freedom, 
freed from (with abl.).
—मुक्ति-वाद,  अस्,  m.,  N. of
a work.
—मुक्ति-विचार,  अस्,  m.,  N. of a philoso-
phical work.
—मुक्ति-सेन,  अस्,  m. a proper N.

Macdonell

English

 मुक्ति múk-ti,  f.
  release,  deliverance,  from 🞄(—°)
 emancipation from the bonds of existence,  🞄final beatitude
 abandonment of (—°)
 🞄throwing,  hurling,  discharging: -kalaśa,  m.
  🞄N. of an ancestor of Bilhaṇa
 -kṣetra,  n.
  🞄place of salvation,  Benares
 -tā,  f.
  state of release
 🞄-pati,  m.
  lord of salvation
 -pura,  n.
  N. 🞄of a Dvīpa
 -pūr-dasyu,  m.
  robber of the citadel 🞄of salvation
 -vat,  a.
  delivered from (ab.).

Benfey

English

 मुक्ति मुक्ति,  i. e. 2. मुच् + ति,  f.
 
 1.
Leaving off,  Bhartṛ. 2,  52.
 2. Deliver-
ance,  release (मुक्तिं प्राप्नुमः,  We
shall be released),  Pañc. 106,  1
 ii. d.
44.
 3. The delivery of the soul from
the body,  and exemption from further
transmigration,  final beatitude.

Apte Hindi

Hindi

मुक्तिः
स्त्री*
  - मुच् + क्तिन्
"छुटकारा,  निस्तार,  उन्मोचन"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"स्वातंत्र्य,  उद्धार"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"मोक्ष,  आवागमन के चक्र से आत्मा का मोचन"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"छोड़ना,  त्याग,  परित्याग,  टालना"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"फेंकना,  गिरा देना,  छोड़ देना,  मुक्त करना"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"आजाद करना,  खोलना"

मुक्तिः
स्त्री*
  - -
"ऋण मुक्त करना,  ऋण परिशोध करना"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

मुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಿಡುಗಡೆ /ವಿಮೋಚನೆ
निष्पत्तिः - > मुच्लृ (मोक्षणे) - "क्तिन्" (३-३-९४)
मुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಸಾರ ಬಂಧನ ನಿವೃತ್ತಿ /ಆನಂದಪ್ರಾಪ್ತಿ /ಅಪವರ್ಗ /ಮೋಕ್ಷ /ಸಂಸಾರ ಪಾಶದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ
प्रयोगाः - > "इति त्याज्ये भवे भव्यो मुक्तावुत्तिष्ठते जनः"
उल्लेखाः - > किरा० ११-१३
मुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ /ದಾಸ್ಯದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಹೊಂದಿದವನು
मुक्ति
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಪೂರ್ಣ ದುಃಖನಿವೃತ್ತಿ /ಶಾಶ್ವತವಾದ ಸುಖಾನುಭವ /ಕೈವಲ್ಯ

L R Vaidya

English

 mukti {% f. %} 1. Deliverance,  liberation,  freedom
giving up,  leaving off,  abandonment,  e.g. संसर्गमुक्तिः खले
letting off,  discharging,  throwing
opening,  unloosing
delivery of the soul from further transmigration.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

chi med
१) अच्युत २) अमर ३) अमृत ४) अरिष्ट ५) अहिंसक ६) मुक्ति

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
महानन्दोऽमृतं सिद्धिः कैवल्यमपुनर्भवः ।
शिवं निःश्रेयसं श्रेयो निर्वाणं ब्रह्म निर्वृतिः ॥ ७४ ॥
महोदयः सर्वदुःखक्षयो निर्याणमक्षरम् ।
मुक्तिर्मोक्षोऽपवर्गोऽथ मुमुक्षुः श्रमणो यतिः ॥ ७५ ॥
वाचंयमो व्रती साधुरनगार ऋषिर्मुनिः ।
निर्ग्रन्थो भिक्षुरस्य स्वं तपोयोगशमादयः ॥ ७६ ॥
-wordlist-
 
महानन्द (पुं),  अमृत (क्ली),  सिद्धि (स्त्री),  कैवल्य (क्ली),  अपुनर्भव (पुं),  शिव (क्ली),  निःश्रेयस् (क्ली),  श्रेयस् (क्ली),  निर्वाण (क्ली),  ब्रह्मन् (पुं),  निर्वृति (स्त्री),  महोदय (पुं),  सर्वदुःखक्षय (पुं),  निर्याण (क्ली),  अक्षर (क्ली),  मुक्ति (स्त्री),  मोक्ष (पुं),  अपवर्ग (पुं),  मुमुक्षु (पुं),  श्रमण (पुं),  यति (पुं),  वाचंयम (पुं),  व्रतिन् (पुं),  साधु (पुं),  अनगार (पुं),  ऋषि (पुं),  मुनि (पुं),  निर्ग्रन्थ (पुं),  भिक्षु (पुं),  मुमुक्षुस्व (क्ली),  तपस् (क्ली),  योग (पुं),  शम (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

कैवल्य
कैवल्य,  निर्वाण,  निःश्रेयस्,  अमृत,  अक्षर,  ब्रह्मन्,  अपुनर्भव,  अपवर्ग,  मुक्ति,  मोक्ष,  महानन्द
कैवल्यं निर्वाणं निःश्रेयसममृतमक्षरं ब्रह्म ।
अपुनर्भवोऽपवर्गो मुक्तिर्मोक्षो महानन्दः ॥ १२४ ॥
verse 1.1.1.124
page 0016

विसर्ग
विसर्ग,  मुक्ति,  वर्चस्
अर्चनामूल्ययोरर्घो विसर्गो मुक्तिवर्चसोः ।
verse 5.1.1.835
page 0096

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 मुक्तिः,  स्त्री,
   (मुच् + भावे क्तिन् ।) आत्यन्तिक-दुःखनिवृत्तिः । इति नैयायिकाः ॥
 नित्यसुखा-वाप्तिः । इति वैदान्तिकाः । शरीरेन्द्रियाभ्यांआत्मनो मुक्तत्वं मुक्तिः । इति भरतः । मोक्षः ।तत्पर्य्यायः । कैवल्यम् २ निर्व्वाणम् ३ श्रेयः ४निःश्रेयसम् ५ अमृतम् ६ मोक्षः ७ अपवर्गः ८ ।इत्यमरः । १ । ५ । ६ ॥
 अपुनर्भवः ९ स्थिरः १०अक्षरम् ११ । इति जटाधरः ॥
 सा पञ्चविधा ।सार्ष्टिः १ सालोक्यम् २ सारूप्यम् ३ सायुज्यम् ४निर्व्वाणम् ५ । यथा,  --सार्ष्टिसारूप्यसालोक्यसामीप्यैकत्वमप्युत ।दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥
”इति श्रीभागवतम् ॥
“मुक्तिस्तु द्विविधा साध्वि ! श्रुत्युक्ता सर्व्वसम्मता ।निर्व्वाणपददात्री च हरिभक्तिप्रदा नृणाम् ॥
हरिभक्तिस्वरूपाञ्च मुक्तिं वाञ्छन्ति वैष्णवाः ।अन्ये निर्व्वाणरूपाञ्च सुक्तिमिच्छन्ति साधवः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे २२ अध्यायः ॥
 * ॥
मुक्तिकरयोगो यथा,  --“वक्ष्ये साङ्गमहायोगं भुक्तिमुक्तिकरं परम् ।सर्व्वपापप्रशमनं भक्त्यानुपठितं शृणु ॥
ममेति मूलं दुःखस्य न ममेति च निर्व्वृतेः ।दत्तात्रेयो ह्यलर्काय इममाह महामतिः ॥
अहमित्यङ्कुरोत्पन्नौ ममेति स्कन्धवान् महान् ।गृहक्षेत्रोपशाखश्च पुत्त्रदारादिपल्लवः ॥
धनधान्यमहापत्रोऽनेककालैर्हि वर्द्धितः ।पुण्यापुण्यसपुष्पश्च सुखदुःखमहाफलः ।विधिवत् सुखशान्त्यर्थं जातोऽज्ञानमहातरुः ॥
संसाराध्वपरिश्रान्ता येऽत्र च्छायां समा-श्रिताः ।भ्रान्तिज्ञानसुखासीनास्तेषामात्यन्तिकं कुतः ॥
यैस्तु सत्सङ्गपाषाणनिशितेन महातरुः ।छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे ॥
प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम् ।प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञा ज्ञाननिर्वृत्तिमेव च ॥
मूर्त्तेन्द्रियमयं मूलं नत्वं राजा नचाप्यहम् ।न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तःकरणन्तथा ॥
कं वा पश्यसि राजेन्द्र ! प्रधानमिदमावयोः ।मृतः परेऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातोऽयं गुणात्मकः ॥
ममको दुःखमाप्त्यर्थं जातो मत्स्योऽम्भसा यथा ।एकत्वेऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप ! ॥
ज्ञानपूर्व्वाभियोगोऽतिज्ञानेन सह योगिनः ।सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्यमनैक्यं पुत्त्र ! ते गुणैः ।तद्गृहं यत्र वसतिस्तद्भोज्यं येन जीवति ॥
”इति गारुडे २३० अध्यायः ॥
 * ॥
अपि च ।“हरिरात्मा न सन्देहो यदा तत् समजायत ।तदा मुक्तः स संसारी विष्णोरेवात्मतां व्रजेत् ।नान्यथा मुच्यते चात्मा भ्रमन् वै घटियन्त्रवत् ॥
पूर्व्वकर्म्मनिबद्धोऽपि सर्व्वयोनिषु नित्यशः ।कूटस्थः पशुतां याति आत्मज्ञानविवर्जितः ॥
कुर्व्वन्नहं ममेतीदमेवं दुःखाय कल्पते ।मृद्धेतोर्हि यथा कार्य्यं लिप्यते वै न्वनीश्वरः ॥
क्षीराधानादिभिर्यद्वद्भाण्डं तद्वन्महानसे ।चन्द्रकान्तमणिर्यद्वद् गृह्णीते सोपचान् गुणान् ।सुखं दुःखं तथा क्षेमं संसरन् नूनमीश्वरः ॥
स्वप्ने यः पुरुषो नित्यमटते कर्म्मबन्धनात् ।मन्यमानः सुखं दुःखं सोऽप्येव विप्र ! मुच्यते ॥
जगन्मुक्ते न सृष्टिः स्यादमुक्ते वर्द्धते सदा ।तस्माज्जगत्क्षयं विद्यात् ज्ञानं नाधिकमेव च ॥
यत्र तत्र स्थितो ज्ञानी परमाक्षरवित् सदा ।विषयान्तरसक्तो वा याति देहे मृते हरिम् ॥
न तस्य प्रतिबन्धोऽस्ति यद्यनीहोऽपि लीलया ।कुरुते गृह्यते नैव पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥
यथा दुर्द्दिनसंघातं मेघवृन्दैर्व्यवस्थितम् ।तदिच्छुर्निर्मलावस्थो ज्ञानी विषयसंज्ञितः ॥
सर्व्वावस्थोऽपि मुच्येत भावयुक्तः परे पदे ।जीवन्मुक्तः स मुक्तः स्यान्निद्राविरहितस्तु यः ॥
कर्त्ता हर्त्ता च भोक्ता च सर्व्वज्ञः सर्व्वगोहरिः ।एकं स्वच्छन्दलीलस्य मुक्तिरित्यभिधीयते ॥
जीवमुक्तिमजानन्तो मूर्च्छिताकारविग्रहाः ।विषमुग्धा इवाभान्ति सूढाश्चैतन्यवर्जिताः ॥
निर्गुणः स तु विज्ञयः सुखदुःखमतीतवान् ।जीवनाशो भवेद्यत्र तत् सुखं निष्प्रयोजनम् ॥
मृत्पिण्डदण्डवन्मोक्षस्तन्मोक्षस्तु भवेद्वृथा ।तिष्ठन्ति काष्ठवद्ये च संवित्तिपरिवर्जिताः ॥
ते च मायोदरे लीना जडान्धवधिरोपमाः ।आकाशवद्भवेदात्मा विदेहो निष्प्रचेतनः ॥
अलं ह्यनेन मोक्षेण चेतनारहितेन च ।वरमेव च संसारी विषयासक्तचेतनः ॥
सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।भुञ्जन्नात्मा उभौ पाशौ संसारे संव्यवस्थितः ॥
ईदृशं हि परं ज्ञानं वेदादीनामशेषतः ।सुखस्य च फलं भुङ्क्ते स्वर्गे चेह द्विजोत्तम ! ॥
यत्र वासः परे स्थाने सुखदुःखविवर्जितः ।केवलं जीवनाशोऽयं प्रोक्तज्ञानमजानता ॥
चेतनारहितो ज्ञानमाकाशस्थोऽप्यचेतनः ।मृत्पिण्डदण्डलोष्टादिशिलापट्टककुड्यवत् ॥
अथ श्रान्तो नरो यद्वत् सुसुप्तः सुखमश्नुते ।बोध्यमानः सचेतापि सुखाद्बोद्धुं न मन्यते ॥
 * ॥
केषां मुक्तमिदं मोक्षः सुखमत्यन्तकेवलम् ।तदहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम ॥
दुःखानामागमो नास्ति यत्र सौख्यं निरन्तरम् ।विद्यते तत् परं दृष्ट्वा योऽप्यानन्दसुखी भवेत् ॥
ब्रह्यज्ञानप्रविन्नाञ्च स्वच्छन्दात्मबलान्विताः ।न तेषां पुनरावृत्तिर्यान्ति विष्णुलयं बुधाः ॥
अस्ति देवो हरिः शान्तः कारणोपायवर्जितः ।तं ज्ञात्वा तु भवेन्मुक्तिर्निर्म्मला काययोगिनः ॥
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च चन्द्रसूर्य्यादयः सुराः ।न विभक्तिं शरीरस्य यान्ति मुक्तिर्न विद्यते ॥
तस्मादाराधनीयोऽपि संयमेन्द्रियगोचरः ।विष्णुर्मायापतिर्यो वै यदीच्छेन्मुक्तिमात्मनः ॥
नान्यत्र विद्यातपसो नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।नान्यत्र सर्व्वसंत्यागात् मोक्षं बिन्दति मानवः ॥
तस्माद्धर्म्ममुखो भूत्वा संयम्यात्मानमात्मना ।धर्म्मं कुर्य्याद्विहायैनो धर्म्मात्मा सुखमेधते ॥
धर्म्मादेवाप्यते देहो दाराः पुत्त्रा धनं तथा ।धर्म्मात् स्वर्गश्च मोक्षश्च यदन्यदपि दुर्लभम् ॥
ऋषयो देवगन्धर्व्वाः स्वधर्म्ममनुगामिनः ।स्वर्गे तिष्ठन्ति विप्रर्षे ! ततो यास्यन्ति सद्गतिम् ॥
धर्म्ममर्थञ्च कामञ्च मोक्षञ्च ऋषिसत्तम् ! ।समाप्नोति पुमान्नित्यं नारायणपरायणः ॥
”इति वह्निपुराणम् ॥
(निरुक्तिर्यथा,  सांख्यसूत्रम् । ६ । २० ।“मुक्तिरन्तरायध्वस्तेर्न परः ।”यथाच,  अष्टावक्रसंहितायाम् । १ । २ ।“मुक्तिमिच्छसि रे तात ! विषयान् विषवत्त्यज ।क्षमार्ज्जवदयातोषसत्यं पीयूषवद्भज ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 मुक्ति स्त्री मुच क्तिन् । १ मोचने २ संसारबन्धनराहित्ये मत-भेदेन ३ आत्यन्तिकदुःखनिवृत्तौ,  ४ ब्रह्मस्वरूपावाप्तौ चदेहेन्द्रियाभ्यामात्मनो ५ बन्धशून्यत्वे च ।

Capeller

German

 मुक्ति f.
  Befreiung,  Erlösung von (—°), 
Seligkeit (r.)
 das Abwerfen,  Abschießen, 
Schleudern. 

Burnouf

French

 मुक्ति मुक्ति f.
  (मुच्
 sfx. ति) libération,  mise en
liberté
		 délivrance finale.

Stchoupak

French

 मुक्ति-
 f.
  libération,  délivrance (not. de l'existence terrestre) 
 fait
de rejeter,  de dépouiller (ifc.) 
 -वन्त्- a. libéré de (abl.).
°पति- m.
  maître de la Délivrance.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.