| YouTube Channel

मुक्ताफलं (muktAphalaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मुक्ताफलं,
क्ली,
 (मुक्ताफलमिव ।) कर्पूरम् ।(मुक्तैव फलमिव ।) मौक्तिकम् । (यथा, मुग्ध-बोघटीकायां कारके । ढेनार्थादित्यत्र । दुर्गा-दासधृतम् ।“मुक्ताफलाय करिणं हरिणं पलायसिंहं निहन्ति भुजविक्रमसूचनाय ॥
”)लवलीफलम् । इति मेदिनी । ले, १६६ ॥
(मौक्तिकार्थेऽस्य पर्य्यायः ।“मौक्तिकं शौक्तिकं मुक्ता तथा मुक्ताफलञ्चतत् ।”इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥
यथास्य भस्मकरणविधिः ।“मुक्ताफलानि शुद्धानि खल्ले पिष्ट्वा पुटेल्लघु ।एवं भस्मत्वमाप्नोति -- ॥
”इति वैद्यकरसेन्द्रसारसंग्रहे जारणमारणाधि-कारे ॥
) वोपदेवकृतग्रन्थविशेषः । यथा, --“मुक्ताफलेन ग्रन्थेन सद्भागवतशुक्तिना ।भक्तिस्वात्यम्बुना मुग्धमार्कण्डेयशिशुश्रिया ॥
विद्बद्धनेशशिष्येण भिषक्केशवसूनुना ।हेमाद्रिर्वोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत् ॥
”इति तस्य चतुर्थोपान्त्यश्लोकद्बयम् ॥
अथ मुक्ताफल परीक्षा ।“द्बिपेन्द्रजीमूतवराहशङ्ख-मत्स्याहिशुक्त्युद्भववेणुजानि ।मुक्ताफलानि प्रथितानि लोकेतेषाञ्च शुक्त्युद्भवमेव भूरि ॥
तत्रैव चैकस्य हि मूलमात्रानिविश्यते रत्नपरस्य जातु ।वेध्यन्तु शुक्त्युद्भवमेव तेषांशेषाण्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
त्वक्सारनागेन्द्रतिमिप्रसूतंयत् शङ्खजं यच्च वराहजातम् ।प्रायो विमुक्तानि भवन्ति भासाशस्तानि माङ्गल्यतया तथापि ॥
या मौक्तिकानामिह जातयोऽष्टौप्रकीर्त्तिता रत्नविनिश्चयज्ञैः ।कम्बूद्भवं तेष्वध मम्प्रदिष्ट-मुत्पद्यते यच्च गजेन्द्रकुम्भात् ॥
स्वयोनिमध्यच्छवितुल्यवर्णंशाङ्खं बृहत्कोलफलप्रमाणम् ।उत्पद्यते वारणकुम्भमध्या-दापीतवर्णं प्रभया विहीनम् ॥
ये कम्बवः शार्ङ्गमुखावमर्ष-पीतस्य शङ्खप्रवरस्य गोत्रेमतङ्गजाश्चापि विशुद्धवंश्या-स्ते मौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ॥
पाठीनपृष्ठस्य समानवर्णंमीनात् सुवृत्तं लघुनातिसूक्ष्मम् ।उत्पद्यते वारिचराननेषुमत्स्याश्च ते मध्यचराः पयोधेः ॥
वराहदंष्ट्राप्रभवं प्रदिष्ठंतस्यैव दंष्ट्राङ्कुरतुल्यवर्णम् ।क्वचित् कथञ्चित् स भुवः प्रदेशेप्रजायते शूकरवद्बिशिष्टः ॥
वर्षोपलानां समवर्णशोभं-त्वक्सारपर्व्वप्रभवम्प्रदिष्टम् ।ते वेणवो दिव्यजनोपभोग्येस्थाने प्ररोहन्ति न सार्व्वजन्ये ॥
भौजङ्गमं मीनविशुद्धवृत्तंसंस्थानतोऽत्युज्ज्वलवर्णशोभम् ।नितान्तधौतप्रविकल्प्यमान-निस्त्रिंशधारासमवर्णकान्ति ॥
प्राप्यैति रत्नानि महाप्रभाणिराज्यं श्रियं वा महतीं दुरापाम् ।पात्रं हि नापुण्यकृतो भवन्तिमुक्ताफलस्याहिशिरोभवस्य ॥
जिज्ञासया रत्नधनं विधिज्ञैःशुभे मुहूर्त्ते प्रयतैः प्रयत्नात् ।रक्षाविधानं सुमहद्बिधायहर्म्म्योपरिस्थं क्रियते यदा तत् ॥
तदा महादुन्दुभिमन्द्रघोषै-र्विद्युल्लताविस्फुरितान्तरालैः ।पयोधराक्रान्तिविलम्बलम्बै-र्घनैर्घनैर्व्वा व्रियतेऽन्तरीक्षम् ॥
न तं भुजङ्गा न च जातुधानान व्याधयो नाप्युपसर्गदोषाः ।हिंसन्ति यस्याहिशिरःसमुत्थंमुक्ताफलं तिष्ठति पूज्यमानम् ॥
नाभ्येति मेघप्रभवं धरित्रींवियद्गतं तद्बिबुधा हरन्ति ।अर्च्चिःप्रभानावृतदिग्विभाग-मादित्यवद्दुःखविभाव्यविम्बम् ॥
तेजस्तिरस्कृत्य हुताशनेन्दु-नक्षत्रताराप्रभवं समग्रम् ।दिवा यथा दीप्तिकरं तथैवतमोऽवगाढास्वपि तन्निशासु ॥
विचित्ररत्नद्युतिसारतोय-चतुःसमुद्राभरणोपपन्ना ।कृत्स्ना न वा स्यादिति निश्चयो मेमूल्यं मही तस्य सुवर्णपूर्णा ॥
हीनोऽपि यस्तल्लभते कदाचिद्-विपाकयोगान्महतः शुभस्य ।सपत्नहीनां स महीं समग्रांभुनक्ति तत्तिष्ठति यावदेव ॥
न केवलं तच्छुभकृन्नृपस्यभाग्यैः प्रजानामपि तस्य जन्म ।यद्योजनानां परितः सहस्रंसर्व्वाननर्थान् विमुखीकरोति ॥
नक्षत्रमालेव दिवो विशीर्णादन्तावली तस्य महासुरस्य ।विचित्रवर्णेषु विशुद्धवर्णापयःसु पत्युः पयसां पपात ॥
सम्पूर्णचन्द्रांशुकलापकान्ते-र्मणिप्रवेकस्य महागुणस्य ।तच्छुक्तिमप्सु स्थितमापबीज-मासन् पुराप्यन्यभवानि यानि ॥
यस्मिन् प्रदेशेऽम्बुनिधौ पपातसुचारु मुक्तामणिरत्नबीजम् ।तस्मिन् पयस्तोयधरावकीर्णंशुक्तौ स्थितं मौक्तिकतामवाप ॥
सैंहलिकपारलौकिकसौरा-ष्ट्रिकताम्रपर्णपारसवाः ।कौवेरपाण्ड्यहाटक-हेमका इत्याकरास्त्वष्टौ ॥
शुक्त्युद्भवं नातिनिकृष्टवर्णंप्रमाणसंस्थानगुणप्रभाभिः ।उत्पद्यते वर्द्धनपारसीक-पाताललोकान्तरसिंहलेषु ॥
चिन्त्या न तस्याकरजा विशेषारूपे प्रमाणे च यतेत विद्वान् ।न च व्यवस्थास्ति गुणागुणेषुसर्व्वत्र सर्व्वाकृतयो वसन्ति ॥
एकस्य शुक्तिप्रभवस्य मुक्ता-फलस्य शाणेन समुन्मितस्य ।मूल्यं सहस्राणि तु रूपकाणांत्रिभिः शतैरभ्यधिकानि पञ्च ॥
यन्माषकार्द्धेन ततो विहीनंतत्पञ्चभागद्वयहीनमूल्यम् ।यन्माषकांस्त्रीन् बिभृयात् सहस्रेद्वे तस्य मूल्यं परमं प्रदिष्टम् ॥
अर्द्धाधिकौ द्वौ वहतोऽस्य मूल्यंत्रिभिः शतैरभ्यधिकं सहस्रम् ।द्विमाषकोन्मापितगौरवस्यशतानि चाष्टौ कथितानि मूल्यम् ॥
अर्द्धाधिकं माषकमुन्मितस्यसपञ्चविंशत्रितयं शतानाम् ।गुञ्जाश्च षड् धारयतः शते द्वेमूल्यं परं तस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
अध्यर्द्धमुन्मापकृतं शतं स्यान्मूल्यं गुणैस्तस्य समन्वितस्य ।यदि षोडशभिर्भवेदनूनंधरणं तत्प्रवदन्ति दार्व्विकाख्यम् ॥
अधिकं दशभिः शतञ्च मूल्यंसमवाप्नोत्यपि वालिशस्य हस्तात् ।द्विगुणैर्दशभिर्भवेदनूनंधरणं तद्भवकं वदन्ति तज्ज्ञाः ॥
नवसप्ततिमाप्नुयात् स्वमूल्यंयदि न स्याद्गुणसम्पदा विहीनम् ॥
त्रिंशता धरणं पूर्णं शिक्यं तस्येति कीर्त्त्यते ॥
चत्वारिंशद्भवेत्तस्याः परं मूल्यं विनिश्चयः ।चत्वारिंशद्भवेच्छिक्थो विंशंमूल्यं लभेत सा ॥
षष्टिर्निकरशीर्षं स्यात्तस्य मूल्यं चतुर्द्दश ।अशीतिर्नवतिश्चैव कुप्येति परिकीर्त्तिता ।एकादश स्यान्नव च तयोर्मूल्यमनुक्रमात् ॥
आदाय तत् सकलमेव ततोऽन्नभाण्डंजम्बीरजातरसयोजनया विपक्वम् ।घृष्टं ततो मृदुतनूकृतपिण्डमूलैःकुर्य्याद्यथेष्टमनुमौक्तिकमाशु विद्धम् ॥
मृल्लिप्तमत्स्यपुटमध्यगतन्तु कृत्वापश्चात् पचेत्तनु ततश्च वितानपत्या ।दुग्धे ततः पयसि तं विपचेत् सुधायांपक्वं ततोऽपि पयसा शुचि चिक्वणेन ॥
शुद्धं ततो विमलवस्त्रनिघर्षणेनस्यान्मौक्तिकं विपुलसद्गुणकान्तियुक्तम् ।व्याडिर्जगाद जगतां हि महाप्रभाव-सिद्धो विदग्धहिततत्परया दयालुः ॥
श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितम् ।रसमध्ये प्रधार्य्येत मौक्तिकं देहभूषणम् ॥
एवं हि सिंहले देशे कुर्व्वन्ति कुशला जनाः ।यस्मिन् कृत्रिमसन्देहः क्वचिद्भवति मौक्तिके ॥
उष्णे सलवणे स्नेहे निशां तद्वासयेज्जले ।ब्रीहिभिर्मर्द्दनीयं वा शुष्कवस्त्रोपवेष्टितम् ॥
यत्तु नायाति वैवर्णं विज्ञेयं तदकृत्रिमम् ॥
सितं प्रमाणवत् स्निग्धं गुरु स्वच्छं सुनिर्म्मलम् ।तेजोऽधिकं सुवृत्तञ्च मौक्तिकं गुणवत् स्मृतम् ॥
प्रमाणवद्गौरवरश्मियुक्तंसितं सुवृत्तं सममूक्ष्मवेधम् ।अक्रेतुरप्यावहति प्रमोदंयन्मौक्तिकं तद्गुणवत् प्रदिष्टम् ॥
एवं समस्तेन गुणोदयेनयन्मौक्तिकं योगमुपागतं स्यात् ।न तस्य भर्त्तारमनर्थेजातएकोऽपि कश्चित् समुपैति दोषः ॥
”इति गारुडे ६९ अध्यायः ॥