| YouTube Channel

मीमांसा (mImAMsA)

 
शब्दसागरः
English
मीमांसा
f.
 (-सा) One of the philosophical systems of the Hindus, or
rather a two-fold system, the two parts of which form two of the
six Darśhanas or schools of philosophy
the first part, the Pūrva
Mīmānsā, or Mīmānś simply, originates with the Muni JAIMINĪ,
and illustrates the Karma-kāṇḍa of the Vedas or the practical
part, (the ritual, ) of religion and devotion, including also moral
and legal obligations. The second part, or Uttara Mīmāṃsā,
ascribed to VYĀSA, is the same as the Vedānta, founded on
the Jnāna-kāṇḍa, or theological portion of the Vedas, and
treating of the spiritual worship of the Supreme Being or soul
of the universe.
E.
 मान् to seek knowledge, affs. अङ् and टाप्
the
derivative takes the augment of the reduplicate form of the verb.
Capeller Eng
English
मीमांसा॑
f.
 reflection, consideration, examination,
N.
 of
a philos, system.
Yates
English
मीमांसा (सा) 1.
f.
 One of the philo-
sophical systems of the
Hindus.
Spoken Sanskrit
English
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - reflection
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - discussion
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - a branch of Hindu philosophy [ miimaaMsaa school ]
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - examination
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - investigation
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - consideration
मीमांसा - mImAMsA -
f.
 - profound thought
Wilson
English
मीमांसा
f.
 (-सा) One of the philosophical systems of the Hindus,
or rather a two-fold system, the two parts of which form two of the six
Darśanas or schools of philosophy
the first part, the Pūrva
Mīmāṃsā, or Mīmāṃsā simply, originates with
the Muni
JAIMINI, and illustrates the Karma kāṇḍa of the Vedas, or the
practical part, (the ritual, ) of religion and devotion, including also moral and
legal obligations. The second part, or Uttara Mīmāṃsā, ascribed to
VYĀSA, is the same as the Vedānta, founded on the Jñāna-kāṇḍa or
theological portion of the Vedas, and treating of the spiritual worship of
the Supreme Being or soul of the universe.
E.
 मान to seek knowledge,
aff.
 अङ् and टाप्
the derivative takes
the augment of the reduplicate form of the verb.
Apte
English
मीमांसा [mīmāṃsā], [मान्-विचारे स्वार्थे सन् अ]
Deep reflection, inquiry, examination, investigation
अथातो व्रतमीमांसा Bṛi.
Up.*
 1.5.21
रसगङ्गाधरनाम्नीं करोति कुतुकेन काव्य- मीमांसाम् R. G.
सैषा आनन्दस्य मीमांसा भवति Tait. Up.
so दत्तक˚, अलंकार˚
&c.
N.
 of one of the six chiefdarśanas or systems of Indian philsophy. (It was originally divided into two systems: the पूर्वमीमांसा or कर्ममीमांसा founded by Jaimini, and the उत्तरमीमांसा or ब्रह्ममीमांसा ascribed to Bādarāyaṇa
but the two systems have very little in common between them, the first concerning itself chiefly with the correct interpretation of the ritual of the Veda and the settlement of dubious points in regard to Vedic texts
and the latter dealing chiefly with the nature of Brahman or the Supreme Spirit. The पूर्वमीमांसा is, therefore, usually, styled only मीमांसा or the Mīmāṁsā, and the उत्तर- मीमांसा, वेदान्त which, being hardly a sequel of Jaimini's system, is now considered and ranked separately.) मीमांसाकृतमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुनिं जैमिनिम्
Pt.*
 2.34.
Comp.
 -कारः, -कृत्
m.
N.
 of Jaimini. -मांसल
a.
 fat with Mīmāṁsā (a satirical term meaning 'dull')
अहो मन्दस्य मीमांसाश्रमहानिर्विजृम्भते । मीमांसामांसलं चेतः कथमित्थं प्रमाद्यति ॥ Āgama Pr. -मांसलप्रज्ञः one whose intellect is fattened on the Mīmāṁsā philosophy (a term of ridicule)
ब्रूथ च स्वयं, मीमांसामांसलप्रज्ञाः, ताम्
N.*
 17.61. -सूत्रम्
N.
 of the 12 books of aphorisms by Jaimini.
Apte 1890
English
मीमांसा [मान्-विचारे स्वार्थे सन् अ] 1 Deep reflection, inquiry, examination, investigation
रसगंगाधरनाम्नीं करोति कुतुकेन काव्यमीमांसां R. G.
सैषा आनंदस्य मीमांसा भवति T. Up.
so दत्तक°, अलंकार° &c.
2 N. of one of the six chief darsanas or systems of Indian philosophy. (It was originally divided into two systems:
the पूर्वमीमांसा or कर्ममीमांसा founded by Jaimini, and the उत्तरमीमांसा or ब्रह्ममीमांसा ascribed to Bādarāyaṇa
but the two systems have very little in common between them, the first concerning itself chiefly with the correct interpretation of the ritual of the Veda and the settlement of dubious points in regard to Vedic texts
and the latter dealing chiefly with the nature of Brahman or the Supreme Spirit. The पूर्वमीमांसा is, therefore, usually styled only मीमांसा or the Mīmāṃsā, and the उत्तरमीमांसा, वेदांत which, being hardly a sequel of Jaimini's system, is now considered and ranked separately)
मीमांसाकृ तमुन्ममाथ सहसा हस्ती मुतिं जैमिनिं Pt. 2. 33.
Comp.
कारः
कृत् m. N. of Jaimini.
Monier Williams Cologne
English
मीमांसा॑
f.
 profound thought or reflection or Consideration, investigation, examination, discussion,
ŚBr.
TĀr.
theory (cf. काव्य-म्°)
‘examination of the Vedic text’,
N.
 of one of the 3 great divisions of orthodox Hindū philosophy (divided into 2 systems, viz. the Pūrva-mīmāṃsā or Karma-mīmāṃsā by Jaimini, concerning itself chiefly with the correct interpretation of Vedic ritual and text, and usually called the Mīmāṃsā
and the Uttara-mīmāṃsā or Brahma-mīmāṃsā or Śārīraka-mīmāṃsā by Bādarāyaṇa, commonly styled the Vedānta and dealing chiefly with the nature of Brahmă or the one universal Spirit),
IW.
 46
98
&c.
Monier Williams 1872
English
मीमांसा, f. reflection, consideration, opinion,
investigation, examination, discussion, (काव्य-म्°,
the theory of poetry, art of poetry
N. of a work)
‘examination (of the sacred text), ’ N. of one of three
great divisions of orthodox Hindū philosophy (divided
like the Nyāya and Sāṅkhya into two systems, viz.
the Pūrva-mīmāṃsā or Karma-mīmāṃsā founded by
Jaimini, and the Uttara-mīmāṃsā or Brahma-mīmāṃsā
or Śārīraka-mīmāṃsā by Bādarāyaṇa, the latter, how-
ever, is more commonly called the Vedānta system,
while the Pūrva-mīmāṃsā is usually called the
Mīmāṃsā
though the Mīmāṃsā by Jaimini is classed
among the six orthodox systems of philosophy, it
does not concern itself like the others with the
nature of soul, mind, and matter, but rather with a
correct interpretation of the ritual of the Veda and
the solution of doubts and discrepancies in regard to
the Vedic texts caused by the discordant explanations
of opposite schools
it may therefore be described as
a critical commentary on the first or ritual portion
of the Veda, and its only claim to the title of a
philosophy consists in its philosophical method of
interpretation, the topics being arranged according
to particular categories, such as authoritativeness,
indirect precept, &c., and treated according to a
kind of logical sequence, which commences with
the proposition to be discussed, the doubt arising
about it, the Pūrva-pakṣa or primâ facie and wrong
view of the question, the right argument or refuta-
tion of the Pūrva-pakṣa, and the conclusion
see,
moreover, पूर्व-मीमांसा: Jaimini, whose date is
unknown, taught his system in twelve books, each
book containing either four or eight chapters, and
each chapter being subdivided into sections compris-
ing one or more Sūtras
the oldest commentary on
these obscure aphorisms being the Bhāṣya of Śabara-
svāmin, explained by the great Mīmāṃsā authority
Kumārila-svāmin or Kumārila-bhaṭṭa, and again elu-
cidated by Mādhavācārya in the Jaiminīya-nyāya-
mālā-vistara).
—मीमांस-कृत्, त्, m. ‘the author of
the Mīmāṃsā system, ’ an epithet of Jaimini.
—मी-
मांसा-कौतूहल-वृत्ति, इस्, f., N. of a commen-
tary by Vāsudeva Adhvarin (also called Vāsudeva
Dīkṣita) on the Mīmāṃsā-sūtras of Jaimini.
—मी-
मांसा-कौस्तुभ, अस्, m., N. of a commentary by
Khaṇḍa-deva on the Mīmāṃsā-sūtras of Jaimini.
—मीमांसा-जीव-रक्षा, f., N. of a Mīmāṃsā
work.
—मीमांसा-तत्त्व-चन्द्रिका, f., N. of a
work by Gopāla-bhaṭṭa on various Mīmāṃsā topics.
—मीमांसा-तन्त्र-वार्त्तिक, अम्, n., N. of a com-
mentary by Kumārila-svāmin on the Sūtras of Jai-
mini.
—मीमांसा-नय-विवेक, अस्, m., N. of a
commentary by Bhavanātha-miśra on the Mīmāṃsā-
sūtras of Jaimini.
—मीमांसा-न्याय-प्रकाश, अस्,
m., N. of a celebrated elementary work on the
Mīmāṃsā system by Āpa-deva (son of Ananta-deva
and pupil of Govinda).
—मीमांसा-परिभाषा, f.,
N. of an elementary treatise by Kṛṣṇa-dīkṣita on
the Mīmāṃsā.
—मीमांसा-भाष्य-विवरण, अम्,
n., N. of a commentary by Kumāra-svāmin on a
work entitled Mīmāṃsā-bhāṣya.
—मीमांसार्थ-
प्रदीप (°सा-अर्°), अस्, m., N. of a disquisition by
Śaṅkara-śukla on the provableness of the Veda.
—मी-
मांसा-विधि-भूषण, अम्, n., N. of a Mīmāṃsā
work by Gopāla-bhaṭṭa, written in refutation of
the Vidhi-rasāyana.
—मीमांसा-शिरोमणि, इस्, m.
‘crest-gem of the Mīmāṃsā, ’ epithet of an author,
(also called Nīla-kaṇṭha.)
—मीमांसा-सर्वस्व,
अम्, n., N. of a work by Halāyudha.
—मीमांसा-
सूत्र, अम्, n., N. of the twelve books of aphorisms
by Jaimini on the interpretation of the Veda
see
मीमांसा, col. 2.
—मीमांसा-स्तवक, अस्, m., N.
of a Mīmāṃsā work by Rāghavānanda.
Macdonell
English
मीमांसा mī-māṃ-sā́,
f.
 [des. fr. √ man] 🞄deep reflexion, inquiry, examination, discussion
🞄opinion
discussion of a sacred text
🞄designation of a philosophical system, which 🞄is divided into two distinct braches: the 🞄former, called Pūrva- or Karma-mīmāṃsā, 🞄and founded by Jaimini, is chiefly concerned 🞄with the correct interpretation of Vedic ritual
🞄the latter, called Uttara-, Brahma-, or Śārīraka-mīmāṃsā, 🞄but best known under the 🞄name of Vedānta, and founded by Bādarāyaṇa, 🞄is a pantheistic system discussing 🞄chiefly the nature of Brahman or the universal 🞄soul.
Benfey
English
मीमांसा मीमांसा, i. e. मीमांस +
अ,
f.
 Two of the philosophical systems
of the Hindus, distinguished as पूर्व
and उत्तर।
Apte Hindi
Hindi
मीमांसा
स्त्री*
 - -
"गहन विचार, पूछताछ, परीक्षण, अनुसंधान"
मीमांसा
स्त्री*
 - -
भारत के छः मुख्य दर्शनशास्त्रों में से एक
Shabdartha Kaustubha
Kannada
मीमांसा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಚಾರ /ವಿಮರ್ಶೆ /ಶೋಧನೆ /ಅನ್ವೇಷಣೆ
निष्पत्तिः - > मान (विस्तारे) "सन्" (३-१-६) - "अः" (३-३-१०२)
प्रयोगाः - > "रसगङ्गाधरनाम्नीं करोति कुतिकेन काव्यमीमांसाम्"
उल्लेखाः - > रसगं०
मीमांसा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೇದಾರ್ಥ ವಿಚಾರ ಮಾಡುವ ಗ್ರಂಥ
मीमांसा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮೀಮಾಂಸಾ ದರ್ಶನ
L R Vaidya
English
mImAMsA {% f. %} 1. Investigation, discussion, examination, मननतरिनीर्णविद्यार्णवो जगन्नाथपंडितनरेंद्रः । रसगंगाधरनाम्नीं करोति कुतुकेन काव्यमीमांसाम् R.G.
2. name of one of the six systems of philosophy
(this system was founded by Jaimini and concerns itself with the proper interpretation of the ritual of the Vedas
sometimes it is called पूर्वमीमांसा in contradistinction to the Vedānta system which is considered to be a sequel of Jamini’s system and styled उत्तरमीमांसा
there is, however, very little in common between the two systems).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
मीमांसा consists of two kinds. The first called Pūrva-
mīmāṃsā, Karmamīmāṃsā, Dharmamīmāṃsā, Bhāṭṭa,
is based on the Jaiminisūtra. The second Uttara-
mīmāṃsā, Vedānta, rests on the authority of the
Brahmasūtra by Bādarāyaṇa. The following works
belong only to the Pūrvamīmāṃsā.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मीमांसा, मीमांसादर्शनम्
noun
हिन्दूनाम् एकं दर्शनशास्त्रम्।
"पूर्वमीमांसायाः रचनाकारः जैमिनीऋषिः अस्ति।"
Synonyms:
 मीमांसा
noun
सूक्ष्मं निरीक्षणम्।
"गीतायाः वेदानां पुराणानां च मीमांसया प्राप्तः अयं सारः।"
Synonyms:
 अन्वेषणम्, गवेषणम्, मीमांसा
noun
अनुसन्धानम्।
रोबोट इति अन्वेषणस्य फलम् वर्तते।/ "दोषान्वेषणमेव मत्सरयुषां नैसर्गिको दुर्ग्रहः"[श क]"
Synonyms:
 मीमांसा
noun
तर्कानुमानादीना कृता व्याख्या।
"सः काव्यस्य मीमांसां करोति।"
Synonyms:
 विवेचनम्, मीमांसा
noun
सविचारं निर्णयनक्रिया।
"अद्य सङ्गोष्ठ्यां तुलसीदासस्य रचनानां विवेचनं कृतम्।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
आन्वीक्षिकी तर्कविद्या मीमांसा तु विचारणा ॥ २५१ ॥
-wordlist-
आन्वीक्षिकी (स्त्री), तर्कविद्या (स्त्री), मीमांसा (स्त्री), विचारणा (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
मीमांसा
मीमांसा, विचारणा
ऊहस्तर्कोऽनुमानोक्तिर्मीमांसा स्याद्विचारणा ।
verse 1.1.1.10
page 0002
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मीमांसा,
स्त्री,
 (मानविचारे + “मान् बधदान्शान्भ्यो दीर्घश्चाभ्यासस्य ।” ३ । १ । ६ । इति सन् ।अः टाप् । अभ्यासस्येकारस्य दीर्घश्च ।) षड्-दर्शनान्तर्गतदर्शनशास्त्रविशेषः । तत्पर्य्यायः ।विचारणा २ । इति हेमचन्द्रः । २ । १६५ ॥
अस्याअध्याया विंशतिः । तत्र पर्ब्बमीमांसा द्वादशा-ध्यायात्मिका जैमिनिप्रणीता यज्ञादिकर्म्मकाण्ड-निरूपिका । अस्या अन्तर्गतानि लोकव्यव-हारनियमार्थं मनुयाज्ञवल्क्यादिभिः बहूनिधर्म्मशास्त्राणि कृतानि । तत्रोत्तरमीमांसाचतुरध्यायात्मिका वेदव्यासप्रणीता ब्रह्मनिरू-पिका । अस्या नाम वेदान्तः । अपराध्याय-चतुष्टयं सङ्कर्षणप्रणीतं उपासनाकाण्डं षड्-दर्शनबहिर्भूतम् ॥
* ॥
प्रमाणादयः प्रसङ्गान्ताद्वादश पदार्थाः क्रमात् द्बादशानामध्यायानांविषयाः । प्रथमेऽध्याये विध्यर्थवादादिरूपंधर्म्मे प्रमाणं निरूपितम् । १ । द्बितीये याग-दानादिकर्म्मभेदः । २ । तृतीये प्रयाजादीनांदर्शपूर्णमासार्थकत्वेन तच्छेषत्वम् । ३ । चतुर्थेगोदोहनस्य पुरुषार्थत्वप्रयुक्त्या अनुष्ठानं न तुक्रत्वर्थत्वप्रयुक्त्येत्येवमादयः । ४ । पञ्चमे क्रम-नियतिविधेयत्वादयः । ५ । षष्ठे कर्त्तुरधिकारोनान्धादेरित्यादयः । ६ । सप्तमे समानमितर-च्छ्येनेन इत्यादि प्रत्यक्षवचनेनाग्निहोत्रादि-नाम्नानुमितवचनेन च सामान्यतोऽतिदेशः । ७ ।अष्टमे सौर्य्यं चरुं निर्ब्बपेदित्यत्र निर्व्वापस्तद्धि-तेन देवतानिर्द्देशः एकदैवतत्त्वमौषधद्रव्यकत्व-मित्यादिना लिङ्गेनाग्नेयपुरोडाशेतिकर्त्तव्यता-नान्यस्येत्येवमादिविशेषातिदेशः । ८ । नवमेप्रकृतावग्नये युष्टं निर्व्वपामीति पठिते मन्त्रेविकृतौ सौर्य्यचरावग्निपदपरित्यागेन सूर्य्यपद-प्रक्षेपेण सूर्य्याय युष्टं निर्व्वपामीत्येवमादिरूहः ।९ । दशमे कृष्णलेषु चोदकप्राप्तस्यावघातस्यवितुषीकरणासम्भवेन लोप इत्येवमादिर्व्वाधः ।१० । एकादशे बहूनामाग्नेयादीनां प्रधानानांसकृदनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेनोपकार इत्यादितन्त्रम् । ११ । द्बादशे प्रधानस्य पशोरुपकारायअनुष्ठितेन प्रयाजाद्यङ्गेन पश्वङ्गपुरोडाशेऽप्युप-कार इत्यादिप्रसङ्गः । १२ ॥
(एतदध्यायप्रति-पाद्यार्थानां विवरणं यथा, --‘प्रथमाध्यायस्य प्रथमे पादे विधिरूपं मान-मीरितम् । द्वितीयेऽर्थवादरूपम् अर्थवादोमन्त्रस्याप्युपलक्षकः । तृतीये स्मृतिरूपम् ।स्मृतिराचारमप्युपलक्षयति । चतुर्थे उद्भिच्चित्रा-दिनामरूपम् । द्बितीयाध्यायस्य प्रथमे पादेआख्यातमेवापूर्व्वबोधकम् । अपूर्व्वसद्भावइत्यादिकः कर्म्मभेदचिन्तोपयुक्त उपोद्घातोवर्णितः । द्वितीये धातुभेदपुनरुक्त्यादिभिःकर्म्मभेदः । तृतीये रथन्तरादीनां कर्म्मभेद-प्रामाण्यापवादः । चतुर्थे नित्यकाम्ययोः प्रयो-गयोर्भेदः ।तृतीयाध्यायस्य प्रथमे पादे शेषत्वबोधकानांश्रुतिलिङ्गादीनां मध्ये श्रुतिर्विचारिता । द्वितीयेलिङ्गम् । तृतीये वाक्यप्रकरणादि । चतुर्थेनिवीतोपवीतादिष्वर्थवादत्वविधित्वादिनिर्णय-हेतुः श्रुत्यादेः परस्परविरोधसदसद्भावः । पञ्चमेप्रतिपत्तिकर्म्माणि । षष्ठेऽनारभ्याधीतानि ।सप्तमे बहुप्रधानोपकारकप्रयाजादीनि । अष्टमेयाजमानानि ।चतुर्थाध्यायस्य प्रथमे पादे प्रधानभूतामिक्षा-दध्यानयनस्य प्रयोजिकेत्यादि प्रधानप्रयोक्तृत्वंविचारितम् । द्बितीये त्वप्रधानं वत्सापकरणंशाखाच्छेदे प्रयोजकमित्याद्यप्रधानप्रयोक्तृत्वम् ।तृतीये जुहूपर्णमयीत्वादेरपापश्लोकश्रवणादि-फलभावाभावचिन्ता । चतुर्थे राजसूयगत-जघन्याङ्गाक्षद्यूतादिचिन्ता ।पञ्चमाध्यायस्य प्रथमे पादे श्रुत्यर्थपाठादिभिःक्रमो निरूषितः । द्वितीये वाजपेयगतेषुसप्तदशसु पशुष्वेकैकधर्म्मसमापनमित्यादिक्रम-विशेषः । तृतीये पञ्चप्रयाजादीनामावर्त्तनेनै-कादश्यमित्यादिवृद्धिः । अदम्यग्रहचित्रिण्यो-रनावृत्तिरित्यादि वृद्ध्यभावः । चतुर्थे क्रमनि-यामकानां श्रुत्यर्थपाठादीनां प्रबलदुर्ब्बलभावः ।षष्ठाध्यायस्य प्रथमे पादे कर्म्माधिकारः ।कर्त्तुरस्त्यन्धादेर्नास्ति स्त्रिया अस्ति । योऽस्तिस च पत्या सहेत्येवमादिनाधिकारी निरूपितः ।द्वितीये सत्राधिकारिणां प्रत्येकं कृत्स्नं फलम् ।दर्शपौर्णमासयोः कर्त्रैक्यनियमः काम्यकर्म्म-समापनीयमित्येवमादयोऽधिकारिधर्म्मा उक्ताःतृतीये द्रव्यस्य प्रतिनिधिरस्ति । देवादीना-मग्न्यादीनामधिकारिणाञ्च स नास्तीत्यादि-निरूपणम् । चतुर्थे पदार्थलोपनं विचारितम् ।अवत्तनाशे सत्याज्येन यजेत् । इडाद्यर्थनाशेसति शेषान्नग्राह्यमित्यादिकम् । पञ्चमे कालाप-राधेन चन्द्रोदये सत्यभ्युदयेष्टिः प्रायश्चित्तम् ।ज्योतिष्टोमस्यैकादयोदीक्ष्याः । द्बादशाहस्यद्बादशदीक्ष्या इत्यादि निरूपितम् । षष्ठेसत्राधिकारिणस्तुल्यकल्पा एव सत्रं विप्रस्यै-वेत्येवमादिकं चिन्तितम् । सप्तमे पित्रादिकंन देयम् । महाभूमिर्न देयेत्येवमादिदेय-विचारः । अष्टमे लौकिकाग्नावुपनयन-होमः । स्थपतीष्टिस्तथैवेत्येवमाद्यग्निविचारःकृतः ।सप्तमाध्यायस्य प्रथमे पादे समानमितरच्छ्येने-नेत्यादिप्रत्यक्षवचनातिदेशः । द्बितीये पूर्व्वो-क्तातिदेशस्य शेषो विचारितः । तृतीयेऽग्नि-होत्रनाम्नातिदेशः । चतुर्थे निर्व्वापौषधद्रव्यादि-लिङ्गातिदेशः ।अष्टमाध्यायस्य प्रथमे पादे स्पष्टेन लिङ्गे-नातिदेशविशेषः । तद्यथा सौर्य्यचरावति-देशकानि निर्व्वापस्तद्धितेन देवतानिर्द्देश एक-देवतात्वमौषधद्रव्यकत्वमित्यादीनि स्पष्टान्याग्नेय-लिङ्गानि । द्वितीये त्वस्पष्टैर्लिङ्गैरतिदेशः । तद्-यथा वाजिने हविःसामान्येन लिङ्गेन पयो-विध्यन्तोऽतिदिश्यते तत्र लिङ्गमस्पष्टम् । शीघ्रंतद्बुद्ध्यनुत्पादनात् । तृतीये प्रबलेन लिङ्गे-नातिदेशः । तद्यथा । आभिचारिकेष्टा-वाग्नावैष्णवसारस्वतबार्हस्पत्येषु हविःषु त्रित्वेनलिङ्गेन यथाक्रममाग्नेयादिविध्यन्ते प्राप्ते द्बिदे-वत्यत्वेन लिङ्गेन प्रथम आग्नावैष्णवे तृतीय-स्याग्नीषोमीयस्य विध्यन्तोऽतिदिष्टः । प्रबलञ्चद्विदेवत्यत्वम् । शब्दोच्चारणमात्रेण सहसाप्रतिभासात् । क्रमस्तु विलम्बितप्रतीत्या दुर्ब्बलः ।चतुर्थे दर्व्विहोमेष्वतिदेशोऽपोह्यते ।नवमाध्यायस्य प्रथमे पादे उपोद्घातपूर्व्वक-मूहविचारप्रारम्भः । तत्र प्रयाजादयो धर्म्माअपूर्व्वप्रयुक्ताः । अवघातमन्त्रादिष्वविवक्षितंब्रीह्यग्न्यादिस्वरूपं साधनविशेषत्वमात्रं विव-क्षितमित्यादिरूपोपोद्घातः । सवित्रश्विपूष-शब्दानां विकृतिषु नास्त्यूहः । अग्निशब्दस्या-स्त्यूह इत्यादि ऊहविचारारम्भः । द्वितीयेसपरिकरः सामोहः । तृतीये मन्त्रोहः ।चतुर्थे मन्त्रोहप्रसङ्गापतितो विचारः ।दशमाध्यायस्य प्रथमे पादे बाधहेतुर्द्वारलोपोनिरूपितः । तद्यथा स्वयं कृता वेदिर्भवतीत्यत्रवेदिनिष्पादनरूपस्य द्बारस्य लोपेन निष्पाद-कानामुद्धननादीनां बाधः । कृष्णलेषु वितुषी-करणरूपस्य द्बारस्य लोपेनावघातस्य बाधः ।द्वितीये संक्षेपेणोक्तस्य द्वारलोपस्य बहुभि-रुदाहरणैर्विस्तारः । तृतीये बाधकारणंकार्य्यैकत्वम् । तद्यथा प्रकृतौ गवाश्वादिदक्षि-णायाः ऋत्विक्परिक्रयः कार्य्यम् । तथाविकृतिरूपे भूनाम्न्येकाहे धेनुरूपाया दक्षि-णायास्तदेव कार्य्यम् ततो धेन्वा गवाश्वादि-दक्षिणाविकृतौ चोदकप्राप्ता बाध्यते । चतुर्थेनक्षत्रेष्टिविहिता उपहोमाश्चोदकप्राप्तैर्नारिष्ट-होमैः सह समुच्चीयन्ते इत्यादिः समुच्चयः ।पञ्चमे षोडशिग्रहः प्रकृतिगामी । स चाग्रयण-पात्रादेव ग्रहीतव्य इत्यादिवाधप्रसङ्गागतोग्रहादिविचारः । षष्ठे सामतृचे गेयमित्यादि-र्बाधप्रसङ्गागतः सामविचारः । सप्तमे पश्व-ङ्गेषु हविर्भेदः । गृहमेधीयमपूर्व्वकर्म्मेत्यादि-र्बाधप्रसङ्गागतः प्रकीर्णविचारः । अष्टमेनानु-याजेष्वितिपर्य्युदासो न सोम इत्यर्थवादो नाति-रात्र इति प्रतिषेध इत्यादिर्बाधोपयुक्तो नञर्थ-विचारः ।एकादशाध्यायस्य प्रथमे पादे तन्त्रस्योपोद्-धातो वर्णितः । द्वितीये तन्त्रावापौ संक्षेपे-णोक्तौ । तृतीये तन्त्रमुदाहरणबाहुल्येन प्रप-ञ्चितम् । चतुर्थे तथैवावापः प्रपञ्चितः ।द्बादशाध्यायस्य प्रथमे पादे पशुधर्म्माणां पशु-पुरोडाशे प्रसङ्गः । सौमिकबेदेरुत्तरकालीन-कर्म्मसु प्रसङ्ग इत्यादि विचारः । द्बितीयेसवनीयपशोस्तन्त्रित्वम् । न तु सवनीयपुरो-डाशानाम् । विकृतिस्तन्त्रिणी न प्रकृतिः ।अन्वारम्भणीया विकृतिष्वपि स्यात् । न तुप्रकृतावेवेत्यादिविचारः । तृतीये त्वग्वाससोःसमुच्चयः । आधारगतानामृजुत्वसन्ततत्त्वादीनां समुच्चय इत्यादिकं प्राघान्येन । यव-ब्रोह्योर्व्विकल्प इत्यादिकं समुच्चयापवादत्वेने-त्युभयं चिन्तितम् । चतुर्थे चैन्द्राबार्हस्पत्य-याज्यानुवाक्ययुगलयोर्व्विकल्प इत्यादिकं प्राधा-न्येन । याज्यानुवाक्ययोः समुच्चय इत्यादिकंविकल्पापवादत्वेनेत्युभयं चिन्तितम् । तदेवं द्बाद-शाध्यायगतेषु षष्टिसंख्यकेषु पादेषु प्रति-पाद्या अर्थाः संगृहीताः ।” इत्यधिकरणमाला ॥
उत्तरमीमांसाध्यायपादपतिपाद्यार्था यथा, --“शास्त्रं ब्रह्मविचाराख्यमध्यायाः स्युश्चतुर्व्विधाः ।समन्वगाविरोधौ द्बौ साधनञ्चफलन्तथा ॥
समन्वये स्पष्टलिङ्गमस्पष्टत्वेप्युपास्यगम् ।ज्ञेयगं पदमात्रञ्च चिन्त्यं पादेष्वनुक्रमात् ॥
द्बितीये स्मृतितर्काभ्यामविरोधोऽन्यदुष्टता ।भूतभोक्तृश्रुते र्लिङ्गश्रुतेरप्यविरुद्धता ॥
तृतीये विरतिस्तत्त्वं पदार्थपरिशोधनम् ।गुणोपसंहृतिज्ञांनेबहिरङ्गादि साधनम् ॥
चतुर्थे जीवतो मुक्तिरुत्क्रान्तिर्गतिरुत्तरा ।ब्रह्मप्राप्तिब्रह्मलोकाविति पाणदार्थसंग्रहः ॥
”इति व्यासाधिकरणमाला ॥
मीमांसाद्वयमत-संग्रहो यथा, --अथ मैमांसकम् ।“मीमांसको द्विधा कर्म्मब्रह्ममीमांसकः स्मृतः ।वेदान्ती मन्यते ब्रह्म कर्म्म भट्टप्रभाकरौ ॥
प्रत्यक्षमनुमानञ्च वेदाश्चोपमया सह ।अर्थापत्तिरभावश्च भट्टानां षट्प्रमाण्यऽसौ ॥
प्रभाकरमते पञ्चैतान्यभावस्य वर्ज्जनात् ।अद्वैतवादी वेदान्ती प्रमाणन्तु यथातथा ॥
सर्व्वमेतदिदं ब्रह्म वेदान्तेऽद्बैतवादिनाम् ।आत्मन्येव लयो मुक्तिर्वैदान्तिकमते मता ॥
अकुकर्म्मा सषट्कर्म्मा शूद्रान्नादिविवर्ज्जकः ।ब्रह्मसूत्री द्विजो भट्टो गृहस्थाश्रमसंस्थितः ॥
भगवन्नामधेयास्तु द्विजा वेदान्तदर्शने ।विप्रगेहभुजस्त्यक्तोपवीता ब्रह्मवादिनः ॥
चत्वारो भगवद्भेदाः कुटीचरबहूदकौ ।हंसः परमहंसश्चाधिकोमीषु परः परः ॥
”इति जिनदत्तकृतविवेकविलासः । सर्व्वदर्शन-संग्रहधृत जैमिनिमतसंग्रहो यथा । अथातोधर्म्मजिज्ञासा इति प्रथमाधिककरणसूत्रम् ।तच्चाधिकरणं पञ्चावयवमाचक्षते परीक्षकाः ।अस्मिन् सूत्रे स्वाध्यायोऽध्येतव्य इतिश्रुति-वाक्यमाश्रित्य विषयसंशयपूर्व्वपक्षसिद्धान्त-निर्णयरूपपञ्चाङ्गात्मकाधिकरणेन मीमांसा-शास्त्रारम्भस्यावश्यकता प्रदर्शिता । मीमांसाहि वेदविचारशास्त्रं तदारम्भो निष्प्रयो-जनः स्वाध्यायोऽध्येतव्य इतिश्रुत्या वेदा-ध्ययनं विहितं तत्र विश्वजिन्न्यायात् स्वर्गरूपंफलमक्षरग्रहणमात्रेणापि सम्भवति न तत्रार्थ-बोधापेक्षाप्यस्ति असत्याञ्च वेदार्थबोधापेक्षयांतदधीनायाः विचारणाया अपि अनावश्यक-त्वात् अथवा यागादिकर्म्मावबोधाय स्वाध्यायो-ऽध्येतव्यः तस्य चार्थबोधरूपं दृष्टमेवफलं ततश्चदृष्टार्थत्वेन तस्य वैधत्वाभावात् वेदार्थविचार-स्यापि तदेकप्रयोजनस्य वैधत्वं नास्तीति तद्वि-चारशास्त्रमनारम्भणीयम् । स्वाध्यायाध्ययना-नन्तरं विचारशास्त्रेऽध्येतव्यतया स्वीकृते वेद-मधीत्य स्नायादितिविधिबोधितं वेदाध्ययनसमा-वर्त्तनयोरानन्तर्य्यं बाध्येत तस्मान्नविचारशास्त्र-मारम्भणीयमितिपूर्व्वपक्षमुद्भाव्य अध्ययनस्य दृष्ट-फलकत्वेपि अध्येतव्य इत्यत्र तव्यप्रत्ययेन भावना-प्रतिपादनात् अर्थबोधस्य तत्र भाव्यत्वेनान्वया-दध्ययनविधेरवघातादिविधिवन्नियमापूर्व्वार्थत्वं ।तथाच यथा दर्शपौर्णमासजन्यं परमापूर्व्वमव-घातादिजन्यमवान्तरापूर्व्वं कल्पयति तथासमस्तक्रतुजन्यमपूर्व्वजातं क्रतुज्ञानसाधनाध्ययननियमजन्यमपूर्व्वं कल्पयिष्यति । अन्यथाअध्ययनविधेर्वैफल्यं स्यात् । अर्थबोधरूपदृष्ट-फलस्य सम्भवे विश्वजिन्न्यायान्न स्वर्गफलकल्पनाइति सिद्धान्तितम् । यथा यागे यवादेर्नखादिनापि वितुषीकरणसम्भवे अवघातविधिना अव-घातो नियम्यते तथा अध्ययनविधिना अध्ययनंनियम्यते । तथाच अध्ययनेन च वेदार्थे परि-ज्ञाते तत्र संशये तन्निर्णयार्थं विचारशास्त्र-मवश्यमपेक्षितव्यमिति विचारशास्त्रमारम्भ-णीयमेवेति प्रथमाधिकरणनिष्कर्षः एवंरीत्याअधिकरणसहस्रात्मकं कर्म्ममीमांसाशास्त्रंजैमिनिना प्रणीतम् । अस्मिन् शास्त्रे वेदस्या-पौरुषेयत्वम् । वर्णानां ककारादीनां नित्यत्वंतत्र सोऽयं क इत्यादिप्रत्यभिज्ञैव प्रमाणं कण्ठ-ताल्वाद्यभिघात एव तदभिव्यञ्जकः । ततश्चवेदस्यापौरुषेयतया निरस्तसमस्तशङ्काकलङ्का-ङ्कुरत्वेन स्वतः सिद्धं धर्म्मे प्रामाण्यमिति सुस्थि-तम् ।प्रमाज्ञानस्य स्वत प्रामाण्यम् । विज्ञानसामग्री-जन्यत्वे सति तदतिरिक्तहेत्वजन्यत्वं प्रमायाःस्वतस्त्वमिति ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
मीमांसा स्त्री मान--विचारे स्वार्थे सन् अ । १ विचारपूर्वक-तत्त्वनिर्णये २ तत्प्रतिपादकग्रन्थभेदे च स च ग्रन्थः कर्म-ब्रह्मविषयभेदेन द्विविधस्तत्र कर्मकाण्डबिषयसंशयनिवारकोग्रन्थो जैमिनिप्रणीतः स च पूर्बमीमांसात्वेन प्रसिद्धःब्रह्मविषयसंशयनिवारकश्चरमः स वेदान्तत्वेन प्रसिद्ध ।
Capeller
German
मीमांसा॑
f.
 Überlegung, Prüfung, Erörterung,
N. eines philos. Systems.
Stchoupak
French
मीमांसा-
f.
 examen
investigation philosophique,
n.
 d'un système
de philosophie dû à Jaimini et à Bādarāyaṇa.
°कृत्-
m.
 fondateur de la M., Jaimini.