| YouTube Channel

मीनः (mInaH)

 
Apte
English
मीनः [mīnḥ], [मी-नक्]
A fish
सुप्तमीन इव ह्रदः
R.*
 1.73
मीनो नु हन्त कतमां गतिमभ्युपैतु
Bv.*
 1.17.
The twelfth sign of the zodiac (Pisces).
The first incarnation of Viṣṇu
see मत्स्यावतार. -ना A stick.
Comp.
 -अक्षी
N.
 of a deity (worshipped in Madurā). -अण्डम् roe, fish-spawn. (-ण्डा) moist sugar. -आघातिन्, -घातिन्m.
a fisherman.
a crane. -आलयः the sea. -केतनः, -ध्वजः the god of love. -गन्धा an epithet of Satyavatī.-गन्धिका a pond, pool of water (v. l. गोधिका). -घातिन्m.
a crane.
a fisherman. -रङ्कः, -रङ्गः a kingfisher.
Apte 1890
English
मीनः [मी-नक्] 1 A fish
सुप्तमीन इव ह्रदः R. 1. 73
मीनो नु हंत कतमां गतिमभ्युपैतु Bv. 1. 17.
2 The twelfth sign of the zodiac (Pisces).
3 The first incarnation of Viṣṇu
see मत्स्यावतार.
Comp.
अंडं roe, fish-spawn (
डा) moist sugar.
आ घातिन्, घातिन् m. {1} a fisherman. {2} a crane.
आलयः the sea.
केतनः the god of love.
गंधः an epithet of Satyavatī.
गंधिका a pond, pool of water.
रंकः,
रंगः a kingfisher.
Apte Hindi
Hindi
मीनः
पुं*
 - -
मछली
मीनः
पुं*
 - -
बारहवीं अर्थात् मीन राशि
मीनः
पुं*
 - -
विष्णु का पहला अवतार
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मत्स्यः, पृथुरोमा, मीनः, वैसारिणः, विसारः, शकली, शन्धली, झषः, आत्माशी, संवरः, मूकः, जलेशयः, कण्टकी, शक्ली, मच्छः, अनिमिषः, शुङ्गी, झसः
noun
जलजन्तुविशेषः, यः शकलकण्टकादियुक्तः।
"मत्स्याः अण्डजाः सन्ति।"
Synonyms:
 मीनः, मीनराशिः
noun
मेषादिद्वादशराश्यान्तर्गतः अन्तिमराशिः स च पूर्वभाद्रपदाशेषपादोत्तरभाद्रपदारेवतीसमुदायेन भवति।
"तस्य राशिः मीनः।"
Tamil
Tamil
மீன: : மீன், மீன ராசி.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
मीनः,
पुं,
 (मीयते इति मीञ् हिंसायाम् । “फेन-मीनौ ।” उणा० ३ । ३ । इति नक् निपातितश्च ।)मत्स्यः । इत्यमरः । १ । १० । १७ ॥
(यथा, भागवते । ३ । २ । ८ ।“दुर्भगो वत् लोकोऽयं यदवो नितरामपि ।ये संवसन्तो न विदुर्हरिं मीन इवोडुपम् ॥
”)मेषादिद्वादशराश्यन्तर्गतान्तिमराशिः । तत्-पर्य्यायः । अन्त्यभम् २ । स च पूर्व्वभाद्रपदा-शेषपादोत्तरभाद्रपदारेवतीसमुदायेन भवति ।अस्याधिष्ठातृदेवता स्त्रीमत्स्यद्बयं स च कीट-संज्ञः । जलजः । सौम्यः । अङ्गना । युग्मः ।समः । द्व्यात्मकः । भक्ष्यः । उत्तरदिङ्नाथः ।गुरुक्षेत्रम् । दिनात्मकश्च । इति ज्योतिस्तत्त्वम् ॥
अपि च । शीर्षपृष्ठोदयः । चरणरहितः ।कफप्रकृतिः । जलचारी । निःशब्दः । पिङ्गल-वर्णः । स्निग्धः । अत्यन्तस्त्रीसङ्गः । बहु-सन्तानः । ब्राह्मणवर्णः । श्लथाङ्गश्च । तत्रजातः अतिक्रोधनः । शीघ्रगतिः । अशुचिः ।कर्म्मभोगी । प्रचुरविवाहश्च भवति । इतिबृहज्जातकादयः ॥
अपि च ।“मीनलग्ने समुत्पन्नो रत्नकाञ्चनपूरितः ।अल्परोमा महाप्राज्ञो दीर्घकालपरीक्षकः ॥
”इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
* ॥
रात्री तल्लग्ननिरूपणं यथा । सूर्पाकारतारा-चतुष्टयात्मकपूर्व्वाषाढानक्षत्रे मस्तकोपरि दृष्टेसति मीनलग्नस्य १ । ४९ ऊनपञ्चाशत्पला-धिकैकदण्डो भवति । प्रकारान्तरे । सूर्पाकृति-ताराचतुष्टयात्मकोत्तराषाढानक्षत्रे मस्तको-परि उदिते सति मीनलग्नस्य २ । ३६ षट्-त्रिंशत्पलाधिकदण्डद्वयं भवति । यथा, --“सूर्पमूर्त्तिनि शिरोगतेचतुस्तारके करिकरोरुवारिभे ।अन्त्यभादमृतवाणि ! निर्गताःखेचराम्बरशशाङ्कलिप्तिकाः ॥
दं १ । ४९ ।शीर्षभाजिभचतुष्टयाङ्कितेविश्वभे तरुणि सूर्पकाकृतौ ।भ्रूतिरस्कृतमनोजकार्मुके !यान्ति कालतिथिलिप्तिका झषात् ॥
”दं २ । ३६ ॥
इति कालिदासकृतरात्रिलग्ननिरूपणम् ॥
* ॥
भगवद्दशावतारान्तर्गतप्रथमावतारः । यथा, “शेते स चित्तशयने मम मीन कूर्म्म-कोलोऽभवन् नृहरिवामनजामदग्न्यः ।योऽभूद्बभूव भरताग्रजकृष्णबुद्धःकल्की सताञ्च भविता प्रहरिष्यतेऽरीन् ॥
”इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥
अस्य विवरणं मत्स्यशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
विशेषस्त्वत्र कथ्यते ।“प्रकृतिर्विष्णुरूपा च पुंरूपश्च महेश्वरः ।एवं प्रकृतिभेदेन भेदास्तु प्रकृतेर्दश ॥
कृष्णरूपा कालिका स्याद्रामरूपा च तारिणी ।वगला कूर्म्ममूर्त्तिः स्यान्मीनो धूमावती भवेत् ॥
छिन्नमस्ता नृसिंहः स्याद्वराहश्चैव भैरवी ।सुन्दरी जामदग्न्यः स्याद्बामनो भुवनेश्वरी ॥
कमला बौद्धरूपा स्यात् मातङ्गी कल्किरूपिणी ।स्वयं भगवती काली कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ॥
स्वयञ्च भगवान् कृष्णः कालीरूपो भवेद्व्रजे ।”दुर्गा स्यात् कल्किरूपिणीति पाठान्तरम् ।इति मुण्डमालातन्त्रम् ॥